در تئوری، مصرف مکمل امگا ۳ یا روغن ماهی، بسیار منطقی به نظر میرسد.
اسیدهای چرب امگا ۳ برای سلامت مغز حیاتی هستند: آنها برای ساخت سلولهای مغزی استفاده میشوند، دیوارههای سلولی را انعطافپذیر نگه میدارند و به نورونها امکان میدهند ارتباطات جدیدی ایجاد کرده و با سایر سلولها ارتباط برقرار کنند. مطالعات متعدد نشان دادهاند که افراد با سطوح بالاتر امگا ۳ در خون خود، شناخت بهتری دارند و مغزهایشان سالمتر به نظر میرسد، همچنین خطر ابتلا به زوال عقل در آنها کمتر است. در مقابل، نشان داده شده است که افراد مبتلا به بیماری آلزایمر سطوح پایینتری از امگا ۳ دارند.
اما یک نکته وجود دارد: اکثریت قریب به اتفاق آزمایشهای بالینی نشان دادهاند که مصرف مکملهای امگا ۳ عملاً هیچ فایدهای برای شناخت یا علائم زوال عقل ندارد.
دکتر کریستین یافه (Kristine Yaffe)، استاد روانپزشکی، مغز و اعصاب و اپیدمیولوژی در دانشگاه کالیفرنیا، سانفرانسیسکو، اظهار داشت: «به نوعی به طور شهودی منطقی است» که نورونها برای سلامت خود به اسیدهای چرب نیاز دارند، بنابراین باید مکمل اسید چرب مصرف کنید. او افزود: «مشکل این است که بیشتر شواهد، به ویژه شواهد حاصل از آزمایشها، اصلاً از آن حمایت نمیکنند.»
مطالعهای که ماه گذشته منتشر شد، نمونه بارزی از این موضوع را ارائه میدهد. دانشمندانی که این کارآزمایی بالینی را انجام دادند، سعی کردند تمام جوانب را پوشش دهند: شرکتکنندگان افراد مسنی بودند که ماهی زیادی نمیخوردند (که سرشار از امگا ۳ است)، که نشان میداد ممکن است بیشترین بهره را از مکمل ببرند. تقریباً نیمی از شرکتکنندگان خطر ژنتیکی افزایش یافته برای آلزایمر داشتند، که گروه دیگری است که کارشناسان فکر میکنند ممکن است به امگا ۳ بیشتری نیاز داشته باشند. محققان حتی برای برخی از شرکتکنندگان پونکسیون کمری (lumbar puncture) انجام دادند تا تأیید کنند که مکمل باعث افزایش سطح امگا ۳ در مغز شده است.
اما در مقایسه با دارونما، مکمل هیچ فایدهای در زمینه شناخت یا ساختار مغز افراد نداشت.
پس دلیل این عدم تطابق چیست؟ دانشمندان چند فرضیه دارند و بیشتر آنها به رژیم غذایی و سبک زندگی مرتبط هستند.
سه نوع اصلی امگا ۳ وجود دارد که برای سلامتی مهم هستند: EPA و DHA که عمدتاً در ماهی یافت میشوند، و ALA که در آجیل و دانهها وجود دارد. کبد میتواند مقادیر کمی از ALA را به EPA و DHA تبدیل کند.
DHA برای شناخت حیاتیترین است و ذخیره بزرگی از آن در مغز ما وجود دارد. به گفته ریچارد بازینت (Richard Bazinet)، استاد علوم تغذیه در دانشگاه تورنتو، مقدار DHA که مغز ما هر روز استفاده میکند، تنها بخش کوچکی از آن ذخیره است.
دکتر بازینت معتقد است که حتی اگر افراد ماهی زیادی نخورند، احتمالاً هنوز هم از طریق رژیم غذایی خود، به ویژه از ALA، به اندازه کافی امگا ۳ دریافت میکنند تا مقدار کمی DHA را که مغز استفاده میکند، جایگزین کنند.
دکتر بازینت گفت: «همه ما مقدار زیادی» ALA میخوریم. و اگر مصرف DHA افراد کم باشد، کبد میتواند ALA را به DHA تبدیل کرده و به مغز بفرستد.
به نظر دکتر بازینت، از آنجایی که تقریباً همه از رژیم غذایی خود به اندازه کافی امگا ۳ دریافت میکنند، فواید مغزی که دانشمندان در افراد با سطوح بالای DHA در خون مشاهده میکنند، احتمالاً ناشی از چیزی غیر از امگا ۳ است – به احتمال زیاد از سایر عادات سالمی که معمولاً با رژیم غذایی غنی از ماهی همراه است.
به عنوان مثال، وقتی کسی برای شام ماهی میخورد، معمولاً آن را با سبزیجات همراه میکند، نه فست فود. دکتر بازینت گفت: «اگر قرار است یک استیک ماهی تن خوب بخورید، ممکن است کمی سالاد هم داشته باشید.» او افزود: «و وقتی آن وعده غذایی را میخورید، چیز دیگری نمیخورید» که برای مغزتان کمتر سالم باشد.
دکتر حسین یاسین (Hussein Yassine)، استاد مغز و اعصاب در دانشکده پزشکی کک (Keck School of Medicine) دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، معتقد است که نحوه استفاده مغز از امگا ۳ مهمترین عامل است.
در مغز، مولکولی وجود دارد که امگا ۳ را تجزیه کرده و از بین میبرد. همه این مولکول را دارند، اما دکتر یاسین دریافته است که این مولکول در افراد با خطر ژنتیکی آلزایمر فعالتر است. ممکن است مغز آنها امگا ۳ را سریعتر متابولیزه (سوخت و ساز) کند و سطوح آن را کاهش دهد.
دکتر یاسین، که همچنین رهبری آزمایش اخیر مکمل امگا ۳ را بر عهده داشت، معتقد است برای بهبود سلامت مغز، برخی افراد نه تنها باید مصرف امگا ۳ خود را افزایش دهند، بلکه باید فعالیت آن مولکول دیگر را نیز کاهش دهند. تحقیقات اولیه هستند، اما شواهدی وجود دارد که نشان میدهد این مولکول تحت تأثیر میکروبیوم روده قرار میگیرد و در افرادی که رژیم غذایی غنی از گیاهان، فیبر و غذاهای تخمیر شده دارند، کمتر فعال است. به عبارت دیگر، برای بهرهمندی مغز، به مواد مغذی ماهی تن، و همچنین مواد مغذی سالاد یا سایر غذاهای جانبی سالم نیاز دارید.
دکتر یاسین گفت: «اگر کسی رژیم غذایی ضعیفی داشته باشد و شما فقط به او مکملی بدهید که تنها چیزی که تغییر میکند سطح امگا ۳ در خون و مغز اوست، مطالعه ما نشان میدهد که این کار مؤثر نخواهد بود.»
همه از مکملهای امگا ۳ دست نمیکشند. جین بومن (Gene Bowman)، استادیار مغز و اعصاب در دانشکده پزشکی هاروارد، معتقد است یکی از دلایلی که آزمایشهای بالینی معمولاً شکست میخورند این است که آنها فقط مکملها را برای چند سال آزمایش میکنند، و این ممکن است زمان کافی برای تشخیص تغییرات در مغز نباشد. وقتی افراد سطوح بالای امگا ۳ در خون خود دارند، معمولاً به این دلیل است که برای دههها غذاهای غنی از امگا ۳ – طبق برخی تخمینها سه وعده ماهی در هفته – مصرف کردهاند.
دکتر بومن گفت: «فکر میکنم دلیل عدم تطابق یا ناسازگاری، یک توضیح میتواند صرفاً روششناختی باشد.»
او افزود: «بنابراین ما یا باید خیلی زودتر شروع کنیم و آزمایشهای بسیار طولانیتری انجام دهیم، یا یک درمان قویتر با تأثیر بزرگتر ارائه دهیم.» به عنوان مثال، امگا ۳ ممکن است زمانی بهترین عملکرد را داشته باشد که با سایر مواد مغذی (نظریه ماهی به علاوه سالاد) ترکیب شود، به ویژه در افرادی که کمبودهای تغذیهای دارند.
صرف نظر از دلیل اینکه چرا مکملهای امگا ۳ به نظر میرسد ناکافی هستند، تحقیقات فعلی نشان میدهد که یک رژیم غذایی متعادل، نه یک قرص، میتواند به حفظ سلامت مغز شما کمک کند. این موضوع احتمالاً برای سلامت قلب نیز صادق است، دلیل دیگری که بسیاری از مردم مکمل امگا ۳ مصرف میکنند.
دکتر بازینت گفت: «بهترین شواهد، هرچند محدود، این است که خوردن غذاهای حاوی امگا ۳ چیز خوبی به نظر میرسد و با نتایج بهتر مغزی مرتبط است.» «اما میانبر زدن با مکملها» به نظر نمیرسد همان فایده را داشته باشد.