جاناتان نمیخواست اسرائیل را ترک کند. وقتی همسرش برای اولین بار این ایده را مطرح کرد، او بود که مقاومت نشان داد. اما با طولانی شدن جنگ کشور در غزه و تشدید فشارهای اقتصادی و تنشهای اجتماعی که همیشه در زیر پوست اسرائیل وجود داشت، او متوجه شد که باید بروند.
سپس یک شب، هنگامی که به آپارتمان خود در تلآویو بازگشت، با فرزند یکی از همسایگانش روبرو شد. آنها صحبت کردند و پسر پنج یا شش ساله گفت که آن شب جاناتان را در پناهگاه ساختمان خواهد دید، جایی که ساکنان برای پناه گرفتن از موشکهای پرتاب شده توسط دشمنان اسرائیل میرفتند.
جاناتان به یاد میآورد: «این یکی از نقاط عطف بزرگ برای من بود... [فکر کردم:] این آینده کشور است و این چیزی است که او میداند.»
«تصور کنید، برای چند سال است که مردم در حالت جنگ یا گریز بودهاند. و هیچ راه فراری از این چرخه وجود ندارد... وقتی همه جنبههای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را با هم ترکیب میکنید، وضعیت غیرقابل تحمل میشود.»
و بنابراین، در سال ۲۰۲۴، این متخصص املاک و مستغلات سی و چند ساله، که خواست نام کاملش فاش نشود، خانهاش را در تلآویو جمع کرد و با خانوادهاش به آمریکا نقل مکان کرد و به موج ۱۵۰,۰۰۰ اسرائیلی پیوست که طی سه سال گذشته کشور را ترک کردهاند.
این خروج ناشی از دورهای از آشفتگی بیسابقه در اسرائیل بوده است. در اوایل سال ۲۰۲۳، دولت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، یک اقدام بحثبرانگیز را برای اصلاح قوه قضائیه آغاز کرد که عمیقترین بحران داخلی را در تاریخ تقریباً ۸۰ ساله اسرائیل به وجود آورد. سپس حمله ۷ اکتبر حماس، کشور را به جنگی کشاند که به یک درگیری منطقهای چند ساله تبدیل شد و ایران و گروههای شبهنظامی متحد آن از لبنان تا یمن را درگیر کرد.
بر اساس استانداردهای بینالمللی، سهم اسرائیلیهایی که در این دوره کشور را ترک کردهاند، زیاد نیست. اما برای اسرائیل، این خروج بسیار غیرعادی است و تأثیر زیادی داشته است. این مهاجرت، همراه با کاهش مهاجرت به داخل، باعث شد که مهاجرت خالص اسرائیل در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ منفی شود – اتفاقی که تنها سه بار در قرن گذشته رخ داده بود. تحلیلگران انتظار دارند که آمار کلی سال گذشته، که هنوز در دسترس نیست، نیز منفی باشد.
با مطالعاتی – از جمله مطالعهای که هفته گذشته توسط سازمان مالیاتی اسرائیل منتشر شد – که نشان میدهد تعداد فزایندهای از افراد مهاجر، افراد با درآمد بالا هستند، این امر همچنین ترس از فرار مغزها را بیدار کرده است که در صورت ادامه، میتواند آسیب جدی به اقتصاد مبتنی بر فناوری اسرائیل، امور مالی عمومی و حتی ارتش آن وارد کند.
سرجیو دلاپرگولا، استاد بازنشسته دانشگاه عبری اورشلیم، میگوید: «این اساساً اولین بار در ۱۰۰ سال گذشته است که تراز منفی مداوم [در سالهای متوالی] وجود داشته است.» او به موارد یکباره قبلی در دهه ۱۹۲۰، قبل از تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸، و سپس دوباره در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۸۰ اشاره میکند. «بنابراین این کاملاً استثنایی است.»
در واقع، ایده اسرائیل به عنوان کشوری مهاجرپذیر، در هویت مدرن آن مرکزی است. این دولت جدید در حالی تأسیس شد که جهان از وحشت هولوکاست (Holocaust) به خود میلرزید. ارائه خانهای به یهودیان سراسر جهان، بخش اساسی از دلیل وجودی (raison d’être) آن بود. بین سالهای ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۰، مهاجرت ۶۵ درصد از رشد جمعیت را تشکیل میداد. این سهم از آن زمان کاهش یافته است، اما در دو دهه قبل از همهگیری، هنوز نزدیک به ۲۰ درصد بود.
برای مدت طولانی، ننگی نیز در مورد کسانی که کشور را ترک میکردند وجود داشت. در دهه ۱۹۷۰، اسحاق رابین، نخستوزیر وقت، مهاجران را «جذامیان اخلاقی»، «ساقطشدگان در میان ضعیفان» و برای تکمیل، «تفالههای زمین» نامید. زبان پیرامون این موضوع با قضاوت همراه است. کلمه عبری مورد استفاده برای مهاجرت یهودیان به اسرائیل – علیا – به معنای واقعی کلمه «صعود» است. مهاجران اغلب یوردیم – یا «کسانی که نزول میکنند» – نامیده میشدند.
الکس واینرب، مدیر تحقیقات در مرکز تاب (Taub Center)، یک اندیشکده مستقر در اورشلیم، میگوید: «مهاجرت نشانه شرم بود. مفهوم آن این بود: 'شما قرار نیست در این آزمایش بزرگ بازآفرینی یک وطن یهودی برای اولین بار در ۲۰۰۰ سال شرکت کنید. شما چه هستید؟ یک خائن به آرمان؟'» او ادامه میدهد: «پدر من ۱۰ پسرعمو دارد که همه در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ متولد شدهاند. بیشتر آنها هرگز به دلیل اصول، پا از اسرائیل بیرون نگذاشتهاند... همه آنها بخشی از جامعه مذهبی ملی هستند. و برای آنها، این راهی است برای نشان دادن اینکه در این زمان، آنها فقط با حضورشان یک بیانیه سیاسی میدهند.»
با گذشت زمان، این ننگ از بین رفت – رابین در دهه ۱۹۹۰ اظهارات خود را پس گرفت – و تعداد فزایندهای از اسرائیلیها شروع به مهاجرت به خارج از کشور کردند. اما این موضوع همچنان بسیار سیاسی است. هنگامی که دانشگاهیان دانشگاه تلآویو این ماه مطالعهای را منتشر کردند که سطوح بالای مهاجرت را در سال ۲۰۲۵ تخمین میزد، سیاستمداران مخالف از آن برای حمله به دولت استفاده کردند.
میراو کوهن، از حزب میانهرو «یش عتید» (Yesh Atid)، در توییتر نوشت: «آنها قول دادند که غزه نشینان داوطلبانه مهاجرت خواهند کرد. اما در نهایت دولت ۷ اکتبر، مهاجرت داوطلبانه از اسرائیل را تشویق کرد.»
مطالعه تلآویو، که مهاجران جدیدی را که کمتر از سه سال در اسرائیل زندگی کرده بودند، مستثنی کرده بود، محاسبه کرد که ۱۰۰,۰۰۰ نفر در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ کشور را ترک کردهاند و تخمین زد که ۴۵,۰۰۰ تا ۵۰,۰۰۰ نفر دیگر سال گذشته مهاجرت کردهاند.
مهاجرت توسط عوامل متعددی هدایت میشود. اما تعداد کمی از کسانی که آن را مطالعه میکنند، شک دارند که فضای سیاسی قطبیشده اسرائیل و سه سال جنگ بیامان – که طی آن نیروهای اسرائیلی غزه و جنوب لبنان را ویران کردهاند، و حماس، حزبالله و ایران هزاران موشک به اسرائیل شلیک کردهاند – نقش مهمی در موج کنونی مهاجرت ایفا کردهاند.
خروجها با آغاز تلاش بحثبرانگیز ائتلاف راست افراطی نتانیاهو برای محدود کردن اختیارات قوه قضائیه در اوایل سال ۲۰۲۳ افزایش یافت که بزرگترین موج اعتراضات را در تاریخ اسرائیل به راه انداخت. سپس پس از حمله ۷ اکتبر حماس، به شدت افزایش یافت و تنها در آن ماه ۱۴,۰۰۰ نفر کشور را ترک کردند. به طرز چشمگیری، این خروج در زمانی رخ داده است که نگرانی گستردهای در میان اسرائیلیها در مورد افزایش یهودستیزی در کشورهای غربی وجود دارد.
لیلاخ لو آری، جامعهشناس مهاجرت و جمعیتشناسی و استاد کالج اورانیم (Oranim College)، در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ یک نظرسنجی کیفی از ۷۱ اسرائیلی که به آمریکا مهاجرت کرده بودند، انجام داد. مصاحبهشوندگان نگرانیهایی را در مورد فضای اجتماعی و سیاسی در اسرائیل، عمدتاً پس از اصلاحات قضایی در سال ۲۰۲۳، ابراز کردند. چنین نگرانیهایی در میان کسانی که در سه سال گذشته مهاجرت کرده بودند، بیشتر از کسانی بود که قبلاً مهاجرت کرده بودند.
او میگوید: «اکنون قطعاً میتوانیم فضای اجتماعی-سیاسی در اسرائیل را به دلایل موج اخیر مهاجرت اضافه کنیم.»
برای برخی از اسرائیلیها، ایده مهاجرت غیرقابل تصور است. بنیامین بلات، از اورشلیم، به نمایندگی از بسیاری میگوید که اگرچه جنگ «مردم را دور میکند»، اما برای او، ارتباطات شخصی در کشور مهمتر است. او اضافه میکند: «من نمیرفتم.»
اما در میان اسرائیلیهای سکولار و لیبرالتر، که شاهد بودهاند کشور تحت دولتهای متوالی نتانیاهو به سمت راست گرایش پیدا کرده است، نگرانیها در مورد مسیر کشور عمیق است. بسیاری در این اردوگاه، انتخابات اکتبر را که ائتلاف نتانیاهو با احزاب افراطی و فوقمذهبی را در برابر مخالفان سیاسی ناهمگون اما عمدتاً سکولار قرار میدهد، به عنوان یک لحظه سرنوشتساز برای اسرائیل میدانند.
دلاپرگولا در دانشگاه عبری اورشلیم میگوید که اگر «تغییری در اداره کشور» ایجاد شود، ممکن است تعداد اسرائیلیهایی که از خارج بازمیگردند، افزایش یابد. او اضافه میکند: «اگر تغییری ایجاد نشود، ممکن است تعداد کسانی که به دلیل نارضایتی سیاسی از دولت کشور را ترک میکنند، افزایش یابد.»
در میان کسانی که قبلاً رفتهاند، «آدی» است که خواست با نام مستعار شناخته شود و اوایل امسال با خانوادهاش به اسپانیا نقل مکان کرد. سالها بود که او نگران نفوذ فزاینده مذهب و ملیگرایی افراطی در فضای عمومی اسرائیل، به ویژه در سیستم آموزشی که به یهودیان سکولار خدمت میکند و در ارتش، بود. او همچنین از تلاشهای دولت برای تضعیف قوه قضائیه «به جای اصلاح آن» وحشتزده بود.
همانطور که جنگ اسرائیل با حماس به یک درگیری چند ساله در جبهههای متعدد تبدیل شد، نگرانیهای او در مورد مسیر کشور با این چشمانداز تشدید شد که نه تنها همسرش، بلکه در نهایت فرزندانش نیز باید در ارتشی خدمت کنند که «توسط افرادی کنترل میشود که ارزشهایشان با من متفاوت است و دیگر نمیتوانم به آنها اعتماد کنم.»
او اضافه میکند: «با ناراحتی تصمیم گرفتم بروم، اما احساس میکنم این کار درستی برای فرزندانم است. حداقل در حال حاضر، میخواهم به آنها فرصتی بدهم تا چیز دیگری را تجربه کنند و راه را برای آنها به زندگی در جای دیگری باز کنم، در صورتی که اسرائیل به یک دموکراسی غیرلیبرال تبدیل شود.» او میگوید: «واقعاً امیدوارم اسرائیل به مسیر درست بازگردد و بتوانیم برای زندگی به آنجا برگردیم. اما دیگر خوشبین نیستم... در بلندمدت، میترسم که آیندهای برای افراد لیبرال مانند ما در آنجا وجود نداشته باشد.»
برای بسیاری از اسرائیلیها، ملاحظات مالی نیز نقش کلیدی ایفا میکند. این کشور مدتهاست که با هزینههای بالای زندگی دست و پنجه نرم میکند، و در حالی که بازار مسکن از ابتدای جنگ خنک شده است، املاک همچنان گران هستند، به ویژه در شهرهایی مانند تلآویو و اورشلیم.
جاناتان و همسرش هر دو در اسرائیل شغلهای خوبی داشتند. اما او میگوید که مقرون به صرفه بودن مسکن یکی از عوامل بزرگ در تصمیمگیری آنها برای مهاجرت به خارج از کشور بود. او میگوید: «پیدا کردن هر چیز معقولی [در اسرائیل] مشکلساز بود. ما در مورد آپارتمانی ۱۰۰ متری در پتاه تیکوا (Petah Tikva)، شهری در نزدیکی تلآویو، صحبت میکنیم که نزدیک به یک میلیون دلار قیمت دارد.»
«در عرض یک سال پس از نقل مکان به آمریکا، توانستیم خانهای را بخریم که هرگز نمیتوانستیم در اسرائیل آن را تهیه کنیم، در زمینی که هرگز نمیتوانستیم در اسرائیل آن را بخریم.»
مهاجرت در نیمه اول سال ۲۰۲۵، ۲۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بود. اما همچنان انتظار میرود که خروج خالص برای کل سال ادامه یابد. اقتصاددانان هشدار میدهند که اگر این روند ادامه یابد، فشارهای جمعیتی قریبالوقوع بر اقتصادی را تشدید خواهد کرد که در آن مردان از پررشدترین گروه جمعیتی – یهودیان فوق ارتدوکس – به طور سنتی وارد نیروی کار نشدهاند یا در خدمت نظامی اجباری اسرائیل شرکت نکردهاند.
مطالعه این ماه توسط سازمان مالیاتی اسرائیل نشان داد که نرخ خروج اسرائیلیهای ثروتمند، از جمله کارگران فناوری پیشرفته و مراقبتهای بهداشتی، در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ تقریباً دو برابر سال ۲۰۱۹ بوده است. این مطالعه افزود که در صورت تکرار، زیان سالانه در درآمدهای مالیاتی میتواند در پنج سال به ۳.۵ میلیارد دلار برسد.
این یافتهها با مطالعه دیگری که امسال توسط محققان دانشگاه تلآویو انجام شد، همخوانی داشت که نشاندهنده افزایش خروج خالص اسرائیلیهایی بود که به عنوان پزشک و مهندس کار میکردند، یا دارای تحصیلات عالی در زمینه فناوری یا تحصیلات متمرکز بر علم، مهندسی و ریاضیات بودند.
ایتای آتر، استاد اقتصاد که یکی از نویسندگان این مطالعه بود، میگوید در حالی که اسرائیل میتواند با خروجهای فعلی کنار بیاید، «نگرانی این است که آنچه اکنون میبینیم نوعی پیشنمایش از آینده است.»
او میافزاید: «اسرائیل به عنوان یک کشور به سرمایه انسانی خود وابسته است. ما از منابع طبیعی غنی نیستیم. این چیزی است که فرار مغزها یا مهاجرت را خطرناکتر یا بالقوه خطرناک میکند.»
اقتصاددانان میگویند بزرگترین خطر این است که این مهاجرتها به بخش قدرتمند فناوری اسرائیل آسیب برساند، که یک پنجم تولید اقتصادی و نیمی از صادرات را تشکیل میدهد و به شدت به کارگران ماهر وابسته است.
اما اران یاشیف، استاد اقتصاد در دانشگاه تلآویو، استدلال میکند که پیامدهای آن گستردهتر است و معتقد است که خروج کارگران از پربارترین بخشهای اسرائیل تنها به درآمدهای مالیاتی ضربه نمیزند.
او میگوید، این امر همچنین به فشارهای نیروی انسانی بر ارتش اسرائیل که از قبل نیز تحت فشار است – که به سیستم خدمت ملی و توانایی فراخوانی نیروهای ذخیره وابسته است – اضافه میکند و تأمین مالی برنامههای دولت برای افزایش گسترده هزینههای دفاعی را دشوارتر میسازد.
او اضافه میکند: «این به معنای طولانیتر شدن دوره خدمت ذخیره برای یهودیان غیر فوق ارتدوکس است که در اسرائیل باقی میمانند، که به فعالیت اقتصادی خودشان آسیب میزند. این مانند یک واکنش زنجیرهای است که میتواند پیامدهای بزرگی داشته باشد، زیرا بار نظامی و اقتصادی بیشتری بر دوش گروه کوچکتری از مردم قرار میگیرد.»
دیگران محتاطتر هستند. واینرب در مرکز تاب (Taub Center) خاطرنشان میکند که کارگران بسیار ماهر معمولاً سهم بیشتری از مهاجران را نسبت به سهم جمعیتی خود تشکیل میدهند و هشدارهای قبلی در مورد فرار مغزها از اسرائیل نادرست بوده است. اما او میگوید این خطر وجود دارد که اگر مهاجرت «عادی» شود، میتواند یک «چرخه خودتداوم» ایجاد کند.
او میافزاید: «هرچه افراد بیشتری مهاجرت کنند، جوامع و شبکههای بیشتری ایجاد میشود و افراد بیشتری در مکانی که به آن نقل مکان کردهاند، احساس راحتی میکنند. سپس مکانیسمهای اجتماعی شروع به کار میکنند که میتوانند سطوح مهاجرت به خارج را تقویت و حتی تسریع کنند. این چیزی است که من را نگران میکند.»
در ماههای اخیر، دولت اقداماتی را برای تشویق کارگران ماهر به بازگشت آغاز کرده است. از جمله این اقدامات، معافیت مالیاتی بر درآمد کسب شده و انباشته شده در خارج از اسرائیل و مکانیزمی است که به کارگران اجازه میدهد مالیاتهای پرداخت شده در خارج از کشور را در برابر مالیات بر درآمد در اسرائیل جبران کنند.
درور بین، مدیرعامل سازمان نوآوری اسرائیل، میگوید که هنوز برای گفتن اینکه آیا این تغییرات بازگشتها را افزایش داده است، زود است، اما او انتظار دارد که آنها در سالهای آینده تأثیر ملموسی داشته باشند. او میگوید: «این تغییرات واقعاً اساسی هستند، مزایای مالیاتی و اطمینانی که این اصلاحات ایجاد کرده است. این زمان خوبی برای [کارمندان فناوری اسرائیلی در خارج از کشور] است که به خانه بازگردند.»
سایر مقامات انتظار دارند که عوامل ژئوپلیتیکی تعیینکننده باشند. اران برکوویچ، مدیر واحد علیا (Aliyah) و ادغام در آژانس یهود برای اسرائیل، که به یهودیان در مهاجرت کمک میکند، گفت که پس از آتشبس سال گذشته که بدترین درگیریها بین اسرائیل و حماس در غزه را پایان داد، تعداد افرادی که روند علیا را آغاز کردهاند، افزایش یافته است.
او میگوید: «مردم منتظرند تا ببینند وضعیت امنیتی چگونه پیش میرود. من شکی ندارم که اگر وضعیت مانند هفتهها و ماههای اخیر باقی بماند و وضعیت با ایران پایدار بماند، در سال ۲۰۲۷ شاهد ورود افراد بیشتری به اسرائیل خواهیم بود.»
اینکه آیا – و چقدر زود – کسانی که طی سه سال گذشته کشور را ترک کردهاند، بازخواهند گشت، سوال دیگری است. جاناتان، کارمند املاک و مستغلات، میگوید در حالی که انتقال به زندگی در آمریکا «آسان» نبوده است، «چیزهای سادهای» مانند حس امنیت بیشتر و عدم نیاز به پناه بردن به پناهگاههای ضد هوایی، تفاوت بزرگی در کیفیت زندگی خانوادهاش ایجاد کرده است.
او میگوید: «مادر همسرم پس از تولد پسرمان به دیدن ما آمد. و در روز اول میپرسید: 'پناهگاه کجاست؟' و چرا ما یکی نداریم. من گفتم: 'این واقعیتی نیست که ما در آن زندگی میکنیم.' ما بسیار خوششانس هستیم که میتوانستیم واقعیتی را انتخاب کنیم که میخواهیم فرزندانمان را در آن بزرگ کنیم. من میدانم که این واقعیت همه نیست.»
«آیا برمیگردیم؟ کاملاً ممکن است، آن را رد نمیکنم. اما در حال حاضر آن را بهترین انتخاب برای افرادی که توانایی جابجایی اجتماعی و اقتصادی برای رفتن و حل و فصل امور در جای دیگری را دارند، نمیبینم.»