عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی ایران، در سفر این هفته خود به هند برای شرکت در نشست رهبران مالی گروه بریکس، اعلام کرد که این کشور به زودی به بانک توسعه بریکس خواهد پیوست.
این خبر در حالی منتشر میشود که ایران در تلاش است تا با توجه به فشارهای فزاینده بر اقتصاد جنگزده جمهوری اسلامی ناشی از جنگ با ایالات متحده، از بلوک کشورهای نوظهور بریکس کمک مالی بیشتری دریافت کند.
چه اتفاقی افتاد: همتی روز چهارشنبه اعلام کرد که ایران به زودی عضو بانک توسعه نوین (New Development Bank) که اغلب به عنوان بانک بریکس شناخته میشود، خواهد شد. خود این بانک هنوز تأیید نکرده است که عضویت ایران قریبالوقوع است.
تهران مدتهاست که به دنبال عضویت در بانک توسعه نوین بوده است. در سال ۲۰۲۴، سالی که ایران به این بلوک پیوست، محمدرضا فرزین، رئیس کل بانک مرکزی وقت، اعلام کرد که ایران قصد دارد به این بانک بپیوندد.
این نهاد مالی چندجانبه در سال ۲۰۱۵ توسط برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی برای تأمین مالی پروژههای زیرساختی و توسعه پایدار در بازارهای نوظهور تأسیس شد. از آن زمان، عضویت خود را گسترش داده و کشورهای بنگلادش، امارات متحده عربی، مصر، الجزایر و ازبکستان را نیز شامل شده است. این بانک با ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه مجاز آغاز به کار کرد و پروژههایی از انرژی و حملونقل گرفته تا زیرساختهای دیجیتال و اجتماعی را تأمین مالی میکند.
اعلام همتی درباره بانک توسعه نوین در جریان شرکت وی در نشست مالی بریکس در تاریخ ۱۱ تا ۱۲ اوت در جیپور صورت گرفت، جایی که وی خواستار تبدیل همکاریهای مالی این بلوک به مکانیسمهای عملی شد. به گزارش خبرگزاری تسنیم، همتی در بیانیهای اظهار داشت: «بریکس زمانی بیشترین تأثیر را خواهد داشت که بتواند گفتگوهای سیاستی را به ابتکارات عملی و مکانیسمهای اجرایی تبدیل کند.»
رئیس کل بانک مرکزی همچنین خاطرنشان کرد که ایران از زمان پیوستن به گروه بریکس، مشارکت فعالی در کارگروههای بریکس در زمینه پرداختهای فرامرزی، ارزهای ملی و فناوری مالی داشته است. این مقام مسئول همچنین گفت که تهران به دنبال ترتیبات پولی دوجانبه و سهجانبه با سایر اعضای بریکس است و از اتصال سیستمهای پرداخت ملی برای کاهش وابستگی تجارت به کانالهای مالی خارجی حمایت میکند.
چرا اهمیت دارد: برای ایران، جذابیت عضویت در بانک توسعه نوین آشکار است، زیرا تهران مدتهاست که عضویت در بریکس را فرصتی برای دور زدن تحریمها و انزوای اقتصادی میداند. سالهاست که تهران به دنبال کاهش وابستگی خود به دلار بوده است، از جمله از طریق توافقنامهها با روسیه و تلاش برای گسترش استفاده از ارزهای ملی در تجارت.
جنگ آمریکا و ایران نشان داده است که رژیم به طور فزایندهای به راههای جدیدی برای دور زدن محدودیتهای مالی روی آورده است، از جمله تلاش برای دریافت عوارض کشتیرانی تنگه هرمز با ارزهای دیجیتال. در ماههای اخیر، دولت آمریکا به طور فزایندهای راهحلهای مالی ایران را با تحریمهایی که جریانهای ارز دیجیتال را هدف قرار میدهند، مورد حمله قرار داده است.
در بحبوحه فشارهای جدید جنگی، تلاش ایران برای پیوستن به بانک توسعه نوین را میتوان هم به عنوان یک سیگنال عملی و هم سیاسی درک کرد. اگرچه مذاکرات صلح با ایالات متحده شامل کاهش تحریمها و چشمانداز آزادسازی میلیاردها دلار از وجوه مسدود شده به همراه یک صندوق بازسازی احتمالی ۳۰۰ میلیارد دلاری بوده است، اما تهران به سختی میتواند از توسعه کانالهای مالی خارج از دسترس تحریمهای آمریکا به عنوان بخشی از تغییر گستردهتر به سمت یک سیستم مالی جهانی کمتر وابسته به دلار، دست بردارد.
حتی اگر درخواست عضویت ایران به طور رسمی تأیید شود، حمایت بانک بریکس سرنوشت اقتصادی ایران را دگرگون نخواهد کرد. به عنوان یک وامدهنده توسعه، بانک توسعه نوین قادر به رسیدگی به هزینههای عظیم یک اقتصاد آسیبدیده از جنگ نیست. سرمایه مجاز ۱۰۰ میلیارد دلاری این وامدهنده قابل توجه است، اما مقیاس نیازهای مالی ایران بسیار بزرگتر است. در اوایل جنگ، تخمینها خسارت زیرساختی ایران در دوران جنگ را حدود ۲۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده بودند – رقمی که احتمالاً اکنون بالاتر است.
همچنین سؤالاتی در مورد آنچه که بانک توسعه نوین واقعاً میتواند ارائه دهد، وجود دارد. مصر در سال ۲۰۲۳ در بحبوحه تلاشها برای تنوع بخشیدن به شراکتها به این بانک پیوست، که در شرایطی بود که اقتصاد این کشور به شدت بدهکار درگیر یک بحران فلجکننده بود. با این حال، در حال حاضر، این کشور شمال آفریقا هیچ پروژه فعال تحت حمایت بانک توسعه نوین را در وبسایت این مؤسسه فهرست نکرده است. اخیراً، قاهره برای حمایت مالی عمده به صندوق بینالمللی پول و سایر شرکای غربی روی آورده است.
با این حال، تهران گزینههای خوبی برای مقابله با بحران اقتصادی خود و تأمین مالی بازسازی نهایی در بحبوحه محاصره آمریکا که صادرات نفت آن را هدف قرار داده است، ندارد. ارتباط با بریکس یکی از معدود راههایی است که رهبران ایران میتوانند نشان دهند که در تلاش برای مقابله با این بحران هستند، در حالی که شهروندان عادی با تورم فزاینده روبرو هستند.