دولت ترامپ کشورهایی را که با ایران تجارت میکنند، به «پیامدهای اقتصادی عظیم» تهدید کرده است و انتظار میرفت اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه بسته جدیدی از تحریمها را با هدف انزوای بیشتر تهران از اقتصاد جهانی رونمایی کند.
پرزیدنت ترامپ ابتدا این تهدید را در پستی با عبارات مبهم در شبکههای اجتماعی در روز چهارشنبه اعلام کرد. آقای بسنت هفته گذشته گفت که کشورهایی که به تجارت با ایران ادامه دهند، با «تمام قدرت و نیروی» دولت آمریکا روبرو خواهند شد. هر دو نفر این اقدامات را «روز دی اقتصادی» برای ایران توصیف کردهاند.
رئیسجمهور قصد دارد رهبری ایران را برای مذاکره بر سر پایان جنگ تحت فشار قرار دهد، هرچند او گهگاه از چنین تهدیدهایی عقبنشینی کرده است. ایران، که اقتصادش در حال حاضر در سراشیبی سقوط آزاد قرار دارد، قول داده است که مقابله کند: رئیس امنیتی آن در آخر هفته هشدار داد که تهران در صورت پیوستن همسایگان ثروتمند نفتیاش به تلاشهای آمریکا برای انزوای بیشتر این کشور، منافع آنها را هدف قرار خواهد داد.
در اینجا برخی از کشورهایی که ممکن است بیشترین تأثیر را از اقدامات جدید دولت ترامپ بپذیرند، آورده شدهاند:
چین
بر اساس تحلیلهای اخیر کمیسیون بازبینی اقتصادی و امنیتی آمریکا-چین، که گروهی است که توسط کنگره برای بررسی روابط دوجانبه آمریکا با چین تأسیس شده، چین بزرگترین شریک تجاری ایران و مصرفکننده اصلی نفت آن است.
سالهاست که چین تقریباً تنها کشوری بوده که مایل به نادیده گرفتن تحریمهای غربی علیه نفت ایران بوده و تا ۹۰ درصد از صادرات نفت تهران را خریداری میکرده است. با این حال، در ماههای اخیر، توانایی ایران برای حمل نفت از طریق دریا تقریباً با محاصره دریایی آمریکا قطع شده است.
سال گذشته، چین تخمین زد که ارزش تجارت دوجانبهاش با ایران نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار بوده است، رقمی که شامل نفت نمیشود.
اما از دیدگاه چین، این رقم در مقایسه با حجم کلی اقتصادش ناچیز است، به گفته ویلیام فیگروآ، کارشناس روابط چین و ایران در دانشگاه گرونینگن هلند. او گفت: «اگر تجارت یا توانایی چین برای واردات نفت ایران تحت تأثیر قرار گیرد، برای این کشور فاجعهبار نخواهد بود.»
آندریا گیزلی، دانشمند علوم سیاسی متخصص در امور چین در دانشگاه اکستر انگلستان، گفت که بزرگترین مزیت پکن از این رابطه تجاری، ژئوپلیتیکی است. او افزود که پکن تا حدی به حفظ رژیم ایران به عنوان خاری در چشم ایالات متحده علاقه دارد.
دکتر گیزلی سهم نفت وارداتی چین از ایران را حاشیهای توصیف کرد و گفت که «به راحتی میتوان آن را با منابع دیگر در بازار جهانی جایگزین کرد.»
در پاسخ به سوالی در روز پنجشنبه درباره تأثیرات احتمالی اقدامات اقتصادی اجباری آمریکا، لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، از همه طرفها خواست تا اختلافات خود را از طریق کانالهای دیپلماتیک حل و فصل کنند.
او گفت: «تحریم و فشار به حل مشکل کمکی نمیکند.»
هند
ایران زمانی مهمترین تأمینکننده انرژی هند بود. اما تحریمهای آمریکا دهلی نو را مجبور به کاهش روابط کرده است و ارزش تجارت بین دو کشور در سالهای اخیر به شدت کاهش یافته است، بر اساس دادههای رسمی سفارت هند در ایران.
این دادهها تخمین میزنند که در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶، کل تجارت دوجانبه ۱.۶۳ میلیارد دلار بوده که به شدت از بیش از ۱۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸-۲۰۱۹ کاهش یافته است.
در سال ۲۰۱۹، هند تحت فشار آقای ترامپ خرید نفت ایران را به طور کامل متوقف کرد. مقامات هندی گفتند که در سال مالی گذشته، این کشور عمدتاً سیب، پسته، خرما و کیوی از ایران وارد کرده است.
اما در ماه آوریل، پس از آنکه وزارت خزانهداری آمریکا معافیتی ۶۰ روزه صادر کرد که به کشورهایی مانند هند اجازه میداد برای کاهش اختلالات عرضه ناشی از جنگ و افزایش قیمت انرژی، نفت ایران را خریداری کنند، نفت خام ایران رسماً برای اولین بار در هفت سال به هند بازگشت.
امارات متحده عربی، عراق، ترکیه و پاکستان
اسفندیار بتمنقلیچ، مدیر اجرایی بنیاد بورس و بازار، یک اندیشکده مستقر در لندن که بر اقتصاد ایران تمرکز دارد، گفت که این چهار شریک تجاری ایران نیز در برابر تهدید آقای ترامپ آسیبپذیر به نظر میرسند.
روز چهارشنبه، امارات متحده عربی به نظر میرسید که پیش از اظهارات رئیسجمهور عمل کرده و توقف کلیه معاملات تجاری و مالی با ایران را اعلام کرد. بر اساس دادههای سازمان تجارت جهانی، ارزش تجارت ایران و امارات در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸ میلیارد دلار بوده است. آقای بتمنقلیچ گفت که تصمیم امارات میتواند بر توانایی واردکنندگان ایرانی برای پرداخت کالاها تأثیر بگذارد، زیرا بسیاری از این خدمات مالی از طریق امارات متحده عربی ارائه میشوند.
آقای بتمنقلیچ گفت که پاکستان و ترکیه تاکنون نسبتاً از اقدامات اقتصادی آمریکا علیه تهران در امان بودهاند، حتی با وجود اینکه تجارت زمینی قابل توجهی با ایران ادامه دادهاند.
در سال ۲۰۲۲، آخرین سالی که دادههای سازمان تجارت جهانی در دسترس بود، ایران بیش از ۱۱ میلیارد دلار کالا از ترکیه وارد کرد که سومین منبع بزرگ واردات آن سال بود.
آقای بتمنقلیچ گفت که برای هر دو کشور پاکستان و ترکیه، «حفظ رابطه خوب با ایران از نظر سیاسی و ژئوپلیتیکی بسیار مهم است.» او افزود: «و فکر میکنم اینجاست که دولت ترامپ واقعاً با مشکل روبرو خواهد شد.»
بورجو اوزچلیک، پژوهشگر در گروه تحقیقاتی مؤسسه خدمات متحد سلطنتی در لندن، گفت که عراق نیز به دلیل ادامه تجارت با ایران در برابر فشار اقتصادی آمریکا آسیبپذیر است. تحریمهای آمریکا قبلاً گروههای مرتبط با ایران در عراق را هدف قرار دادهاند.
اما دکتر اوزچلیک گفت که اعمال تحریمهای گستردهتر علیه شرکای تجاری ایران بسیار پیچیدهتر خواهد بود و اجرای آنها «کند، نامنظم و دشوار برای نظارت» خواهد بود. او افزود که مشخص نیست که «فشار بیشتر، رفتار سیاسی مورد نظر ترامپ را به همراه خواهد داشت.»