وقتی سپتامبر گذشته در ریاض ایستاده بود، جهان برای قدرتمندترین مرد پاکستان، ژنرال اسیم منیر، جای بسیار متفاوتی به نظر میرسید.
فرمانده ارتش کشور آنجا حاضر بود تا شاهد امضای یک پیمان تاریخی دفاعی با عربستان باشد که او شخصاً با ولیعهد، محمد بن سلمان، هماهنگ کرده بود.
به نظر منیر، این یک برد راهبردی بسیار مهم بود: ریاض قرار بود میلیاردها دلار سرمایهگذاری و وام حیاتی برای پاکستانِ کمپول فراهم کند. در عوض، پاکستان موافقت کرد ارتش عربستان را آموزش دهد و نیروهای مسلح پاکستان در صورت وقوع حمله احتمالی به خاک عربستان از آن دفاع کنند.
تحلیلگران میگویند مشخص بود که پاکستان فرض را بر این گذاشته بود که روابط آمریکا و ایران به زودی به مسیر عادی بازخواهد گشت و خطر گسترش درگیری به سراسر خاورمیانه و حوزه خلیج فارس پایین است.
اما سناریوی کاملاً متفاوتی به سرعت رخ داد. تا فوریه، خاورمیانه پس از شروع بمباران ایران توسط آمریکا و اسرائیل در آتش سوخت – و ایران نیز در تلافی، موشکهایی به سمت کشورهای حوزه خلیج فارس، از جمله عربستان، شلیک کرد.
مدت زیادی طول نکشید که جنگ دوباره درگیری عربستان با حوثیها، گروه شورشی مورد حمایت ایران مستقر در یمن، را شعلهور کند و آتشبس شکننده آنها فروبپاشد. اوایل این ماه حوثیها پیشرویهای سرزمینی بیسابقهای در یمن انجام دادند و با حملات هوایی و پهپادی به خاک عربستان آسیب رساندند. عربستان در پاسخ، یمن را زیر باران بمبهای هوایی گرفت. برخی معتقدند بازگشت به جنگ تمامعیار در افق است.
فشار اکنون بر پاکستان، و به ویژه بر منیر، رو به افزایش است. در اوت، پیمان دفاعی با عربستان گسترش یافت تا شامل ترکیه نیز بشود و نام آن به «توافق دفاع مشترک مکه» تغییر کرد. کشورها توافق کردند که هرگونه حمله مسلحانه به یکی از آنها، به منزله حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد.
عایشه صدیقه، تحلیلگر مسائل دفاعی و عضو ارشد کالج کینگ لندن، گفت: «فکر نمیکنم اسیم منیر تهدیدات منطقه را به درستی محاسبه کرده باشد – و اینکه پاکستان ممکن است خیلی زودتر از آنچه انتظار داشت مجبور به ورود نیروهایش به میدان جنگ شود.»
عربستان دهها میلیارد دلار جت جنگنده و ماشینآلات جنگی دارد، اما هیچ تجربه رزمی برای مبارزه با حوثیها ندارد، کسانی که ثابت کردهاند مبارزان سرسخت و مقاومی هستند. نیروهای پاکستان، که برای مقابله با تهدید دائمی هند آموزش دیدهاند، در خطوط مقدم بسیار ارزشمند خواهند بود.
تحلیلگران میگویند اگر عربستان تصمیم بگیرد پیمان مکه را برای مبارزه با حوثیها فعال کند، پاکستان چارهای جز اعزام نیروهایش نخواهد داشت، از جمله هزاران نفری که هماکنون برای آموزش در عربستان مستقر هستند. علاوه بر بودن به عنوان شریک دفاعی، پاکستان تقریباً به طور کامل از نظر اقتصادی و ژئوپلیتیکی به عربستان وابسته است؛ کشوری که اخیراً ۸ میلیارد دلار (۶ میلیارد پوند) کمک مالی و سرمایهگذاری حیاتی به این کشور کرده است.
هفته گذشته، وزرای دولت پاکستان و مقامات ارشد نظامی بیانیههای لحنمحکمتری صادر کردند و تعهد «مشروط» خود را به پیمان تأیید نمودند و گفتند اسلامآباد برای دفاع از عربستان تا «هر حدی» پیش خواهد رفت.
اما به صورت خصوصی، مقامات پاکستان عملاً نگران کشیده شدن به جنگ بیپایانی هستند که در سراسر خاورمیانه در حال وقوع است. این کشور هماکنون از نظر اقتصادی فلج شده، در یک جنگ دوفاکتو با طالبان در افغانستان قرار دارد و با افزایش غیرقابل کنترل خشونت در مناطق مرزی خود مواجه است.
به نظر بسیاری، فعالسازی پیمان مکه به منزله اتخاذ موضع صریح اسلامآباد علیه ایران تلقی خواهد شد. پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، پاکستان روابط خوبی با همسایه خود داشت – روابطی که منیر از آن برای آوردن تهران به میز مذاکره در تلاش برای دستیابی به آتشبس پایدار استفاده کرد. اما با ادامه جنگ، پاکستان به طور فزایندهای از ایران خشمگین شده، در حالی که تهران اعتماد چندانی به اسلامآباد ندارد.
همانطور که صدیقه تأکید کرد، پیوستن پاکستان به جنگ علیه حوثیها «پیامدهای بزرگی خواهد داشت». پس از ایران، پاکستان دومین جمعیت بزرگ مسلمانان شیعه را در خود جای داده است که احتمالاً در اعتراض به هرگونه مشارکت در حملات علیه حوثیها قیام خواهند کرد.
ایران همچنین روابط خوبی با طالبان در افغانستان دارد و این خطر وجود دارد که یکی از بزرگترین تهدیدات امنیتی پاکستان را بیشتر تحریک کند و خشونت و مشکلات امنیتی در مرز افغانستان-پاکستان را به سطوح حتی مرگبارتری برساند.
این امر همچنین خطر شعلهور کردن وضعیت در بلوچستان، منطقه مرزی ناآرام پاکستان با ایران، را افزایش میدهد که محل یک شورش طولانیمدت و غیرقابل کنترل است.
راجا نصیر عباس، رهبر اپوزیسیون در مجلس سنای پاکستان، گفت که تنها تعداد بسیار کمی از افراد در رأس ارتش پاکستان از شرایط و توافقات انجام شده در پیمان مکه آگاه هستند. با توجه به اینکه ارتش حاکم دوفاکتوی پاکستان است، تصمیم برای پیوستن حتی در پارلمان مطرح نشد.
عباس اظهار داشت: «اگر پاکستان وارد جنگ شود، این فاجعهای برای کشور خواهد بود. ما هماکنون با دو شورش مرگبار روبرو هستیم؛ اقتصادمان ویران شده و تورم سر به فلک کشیده است. اگر در این درگیری طرف عربستان را بگیریم، کشور با هرجومرج، بیثباتی و شکاف مذهبی مواجه خواهد شد.»
تاکنون هیچکس نتوانسته دقیقاً مشخص کند چه «خط قرمزی» باعث فعالسازی پیمان خواهد شد. تحلیلگران گفتند به نظر میرسد پاکستان بر اکراه ریاض برای ورود به جنگ آشکار با ایران از طریق تشدید مبارزه با حوثیها حساب باز کرده است. ترکیه نیز روشن کرده است که تمایلی به ورود به این دعوا ندارد.
محمد امیر رانا، مدیر مؤسسه مطالعات صلح پاکستان مستقر در اسلامآباد، گفت: «پاکستان تمام تلاش خود را خواهد کرد تا در هیچ تجاوزی به خاک یمن شرکت نکند.»
یکی از مقامات ارشد که خواست نامش فاش نشود، به صورت خصوصی گفت فکر نمیکند ولیعهد عربستان «اکنون بخواهد پیمان را فعال کند».
او افزود: «اگر پادشاهی قصد داشته باشد نیروهای زمینی خود را اعزام کند، پاکستان از آن حمایت خواهد کرد. اما فکر نمیکنم عربستان بدون تأیید آمریکا جنگ تمامعیاری علیه حوثیها آغاز کند و ترامپ آنها را نادیده گرفته است. در حال حاضر، آمریکا نمیخواهد جبهه دیگری باز کند؛ آنها ترجیح میدهند با حوثیها مذاکره کنند.»
او اضافه کرد: «البته نمیتوان آینده را پیشبینی کرد.»