تنش بین احزاب حاکم ترکیه و یکی از نزدیک‌ترین متحدان منطقه‌ای آن، آذربایجان، روز سه‌شنبه بر سر ممنوعیت مؤثر باکو از پوشیدن لباس‌های سبک اسلامی توسط دانش‌آموزان و معلمان در مدارس دولتی، در میان اعتراضات مداوم علیه این قوانین در سراسر این کشور ترک‌زبان سابق شوروی و غنی از انرژی، همچنان افزایش یافت.
حزب آذربایجان جدید (YAP)، به رهبری الهام علیف، رئیس‌جمهور مقتدر این کشور، روز سه‌شنبه حملات تندی را متوجه اوکتای سارال، مشاور ارشد رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، کرد؛ پس از اظهاراتی که وی در شبکه‌های اجتماعی مطرح کرده بود و در آن حجاب را «ضرورت ایمانی» خوانده و از باکو خواسته بود «این اشتباه را هرچه زودتر اصلاح کند.»
اظهارات سارال پس از واکنش شدید فعالان اسلامی در ترکیه نسبت به تصاویر ویدیویی منتشر شده از دانشجویان زن گریان آذربایجانی و والدینشان که تغییرات را محکوم کردند، صورت گرفت؛ تغییراتی که از طریق فرمان دولتی صادر شده در اواسط سپتامبر اعمال شدند. محدودیت‌های مشابه برای معلمان نیز در ۶ اکتبر اجرا شد. سارال در پست خود در ایکس (X) در تاریخ ۱۲ اکتبر گفت: «حق آموزش نباید قربانی تحمیل‌های ایدئولوژیک شود»، و این اقدامات را «غیرقابل قبول» نامید. این نقطه عطفی بود.
حزب علیف اعلام کرد تاکنون خویشتن‌داری نشان داده است تا «پیوندهای تاریخی دوستی که ملت‌های آذربایجان و ترکیه را به هم متصل می‌کند» را به خطر نیندازد. بیانیه حزب افزود: «اما تشدید اخیر این کمپین اطلاعاتی علیه آذربایجان، که تهاجمی‌تر، سیستماتیک‌تر و آشکارا افتراآمیز شده است، و به ویژه مشارکت فردی با سمت مشاور ارشد رئیس‌جمهور ترکیه و اعضای پارلمان از حزب عدالت و توسعه حاکم [ترکیه] در آن، ما را مجبور به اعلام موضع عمومی می‌کند.» این حزب هشدار داد اگر سرزنش‌ها متوقف نشود، روابط دوجانبه آسیب خواهد دید.
گروه دوستی قفقاز در پارلمان آذربایجان نیز مدت کوتاهی پس از آن با اتهامات مشابه وارد شد و گفت حزب حاکم ترکیه نسبت به توهین‌ها علیه علیف و رهبران آذربایجان چشم بسته و اجازه «تحریکات» خارج از مأموریت‌های دیپلماتیک آذربایجان را می‌دهد.
با این حال، اصطکاک بین دو کشور فراتر از مسائل پوشش است.
پایگاه مذهبی اردوغان به صراحت از روابط نزدیک آذربایجان با اسرائیل انتقاد کرده و تظاهراتی را برای توقف جریان نفت خام آذربایجان از طریق خط لوله‌ای که از باکو به تفلیس و سپس به پایانه‌های بارگیری در بندر مدیترانه‌ای جیحان ترکیه می‌رسد، سازماندهی کرده است. بخش عمده آن نفت به اسرائیل فروخته می‌شود. اردوغان نه تنها گوش شنوایی به این درخواست‌ها نداده، بلکه ده‌ها دانشجو به دلیل شرکت در آن تظاهرات دستگیر شدند که از آن زمان فروکش کرده‌اند.
خشم این فعالان زمانی دوباره شعله‌ور شد که نماینده علیف ماه گذشته در مجمع عمومی سازمان ملل متحد ماند و به سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گوش داد، در حالی که ده‌ها تن از سایر رهبران و هیئت‌های نمایندگی سالن را ترک کرده بودند. اردوغان در سخنرانی خود در سازمان ملل، محدودیت‌های حجاب را بدون نام بردن از هیچ کشوری «حمله به بنیادی‌ترین حقوق زنان» نامید. او از آن زمان دیگر به این موضوع نپرداخته است.
ایران، با رژیم روحانی شیعه و جمعیت بزرگ ترک‌زبان آذری، از جنوب با آذربایجان مرز مشترک دارد. تهران از مدت‌ها پیش روابط نزدیک باکو با اسرائیل را تهدیدی امنیتی می‌داند. قانون ایران زنان را ملزم به پوشاندن موهای خود در انظار عمومی می‌کند. بنابراین ممکن بود انتظار پاسخ قوی‌تری از تهران نسبت به ترکیه رسمی سکولار داشت. اما در چیزی که تحلیلگران آن را حذفی تعجب‌آور می‌دانند، ایران در مورد محدودیت‌های آذربایجان سکوت عمومی خود را حفظ کرده است.
آذربایجان شریک حیاتی برای ترکیه است و بیش از ۲ میلیارد دلار مستقیماً در اقتصاد ترکیه سرمایه‌گذاری کرده است. باکو و آنکارا همچنین روابط امنیتی عمیقی دارند که با نقش قابل توجه ترکیه در کمک به تضمین پیروزی آذربایجان بر ارمنستان در درگیری ناگورنو قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ تکمیل شده است. بنابراین، طبق نظر تحلیلگران، جای تعجب نیست که اردوغان حتی یک کلمه در مورد اقدامات آذربایجان علیه پوشش مذهبی در مدارس نگفته است.
اما برای اسلام‌گرایان افراطی، سکوت او بوی ریاکاری می‌دهد. ممنوعیت نمادهای آشکار تقوای اسلامی توسط رهبران نظامی قدرتمند سابق ترکیه، مدت‌ها نقطه تجمع برای جنبش اسلام‌گرای اردوغان بود و به صعود او کمک کرد.
ترکیه در مقایسه کلی، کشور بسیار قدرتمندتری از آذربایجان است. با این حال، این علیف بود که اولین کسی بود که به سیل انتقادات مداوم از رسانه‌های طرفدار اردوغان پاسخ داد. او با وام گرفتن از عبارتی که اغلب توسط اردوغان علیه منتقدانش استفاده می‌شود، در کنوانسیون حزبی در ۲ اکتبر در باکو گفت: «هر کس باید جایگاه خود را بداند.» او افزود: «آن‌ها نباید بینی خود را در سبک زندگی ما فرو کنند یا به ما بگویند چه کار کنیم. هر کس باید به ملت و دولت خودش رسیدگی کند.» تردیدی نبود که سخنان او متوجه چه کسانی بود.
نشانه‌های کمی از کاهش این دعوا وجود داشت، زیرا گروه‌های جوانان اسلام‌گرا در ترکیه برنامه‌ریزی کرده بودند که اواخر سه‌شنبه تظاهراتی را جلوی سفارت آذربایجان در آنکارا و کنسولگری این کشور در استانبول برگزار کنند.
در آذربایجان، مقامات همچنان دسترسی به تیک‌تاک و اینستاگرام را مسدود می‌کنند، ظاهراً برای جلوگیری از گسترش اعتراضات.
در همین حال، صداهای نارضایتی نسبت به کاهش تنش ترکیه با دشمن مشترکشان، ارمنستان، شنیده می‌شود؛ علیرغم اطمینان‌بخشی‌های آنکارا مبنی بر اینکه قبل از انجام این کار توسط باکو، روابط خود را با ایروان کاملاً عادی نخواهد کرد. وفادار به قولش، ترکیه هنوز مرز زمینی خود را با ارمنستان باز نکرده و روابط دیپلماتیک کامل برقرار نکرده است.
با توجه به گره خوردن با اسلام و اسرائیل، دعوا فعلی ممکن است مدیریت آن چالش‌برانگیزتر باشد.
در واقع، با وجود تمام صحبت‌ها درباره «دو دولت، یک ملت» و ریشه‌ها و زبان مشترک ترک، ترکیه و آذربایجان آنقدرها مشترکات ندارند. برخی ترک‌ها با همان نگاه تحقیرآمیزی که به قبرس‌های ترک دارند، به آذربایجانی‌ها نگاه می‌کنند؛ نگاهی که اغلب به نفرت نزدیک می‌شود. و همان‌طور که ترکیه به نجات قبرس‌های ترک از کشتار گسترده توسط یونانی‌ها در سال ۱۹۷۴ افتخار می‌کند، تمایل دارد نقش خود را در پس گرفتن ناگورنو قره‌باغ از ارمنستانی‌ها در سال ۲۰۲۰ بیش از حد بزرگ‌نمایی کند، حداقل از دیدگاه آذربایجانی‌ها.
علیف در این زمینه کلمات را بی‌پرده به کار برد و در سخنرانی ۲ اکتبر خود اشاره کرد که آذربایجان نیروهای قومی ارمنی را از منطقه مورد مناقشه با تلاش‌های خود اخراج کرده است. علاوه بر این، آذربایجان حتی یک دلار «تخفیف» برای سلاح‌هایی که برای جنگ خریداری کرد دریافت نکرد و در مواردی «قیمت‌هایی چند برابر قیمت جهانی به ما تحمیل شد، اما مجبور شدیم چشم‌پوشی کنیم.» ترکیه، همراه با اسرائیل، از تأمین‌کنندگان اصلی آذربایجان است. داماد اردوغان، سلجوق بایراختار، شریک مالکیتی شرکت بایکار است؛ هلدینگ چند میلیارد دلاری که پهپادهای بایراختار TB2 را تولید می‌کند که به طور گسترده در درگیری ناگورنو قره‌باغ استفاده شدند.
«دو طرف، به ویژه جوامع آن‌ها، انتظارات و درک متفاوتی از یکدیگر دارند. ترک‌ها به نظر می‌رسد با پویایی دین و دولت در آذربایجان نسبتاً ناآشنا هستند، در حالی که آذربایجانی‌ها نیز با تاریخ محدودیت‌های حجاب در ترکیه و تجربه خاص آن کشور با دین و اسلام در زندگی عمومی چندان آشنا نیستند»، زائور شیریف، پژوهشگر غیرمقیم در مرکز کارنگی روسیه و اوراسیا، به المونیتور گفت.
قوانین قدیمی، واژگان جدید
قوانین قدیمی، واژگان جدید
دستورنامه دولت آذربایجان به طور خاص نمی‌گوید که روسری اسلامی ممنوع است. بلکه می‌گوید لباس فرم مدارس و اکنون پوشش معلمان باید با ارزش‌های سکولار کشور سازگار باشد.
هفتاد سال حکومت شوروی باعث شد بسیاری از آذربایجانی‌ها ایمان مسلمان خود را بیشتر از دریچه فرهنگی ببینند. حدود ۷۰ درصد شیعه و بقیه سنی هستند. افراط‌گرایی مذهبی هرگز مشکل بزرگی برای آذربایجان نبوده است، برخلاف سایر کشورهای مسلمان سابق شوروی مانند ازبکستان که با شورش بنیادگرایانه طولانی‌مدت مواجه بوده‌اند.
فرقه‌های ترکیه، سلفی‌های حوزه خلیج فارس و به ویژه همسایه ایران، تلاش کرده‌اند نسخه‌های خود از ایدئولوژی اسلامی را صادر کنند، به ویژه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱. اما تأثیر آن‌ها محدود بوده است.
فعالیت اسلام‌گرا در آذربایجان عمدتاً حول محور نارداران، شمال شرق باکو، متمرکز بوده است که جنبش وحدت اسلامی در آنجا مستقر است. رهبر آن، طالب باگیرزاده، یک عالم شیعه تحصیل‌کرده در ایران و منتقد سرسخت علیف و حکومت دست‌وپاچلفتی اوست.
باگیرزاده در زندان است و حکم ۲۰ سال حبس برای تلاش جهت اختلال در نظم قانون اساسی را می‌گذراند. او این اتهامات را رد می‌کند. دستگیری او پس از سرکوب خشونت‌آمیز مقامات در نارداران در سال ۲۰۱۵ رخ داد که منجر به کشته شدن چند نفر شد.
اما اعتراضات نسبت به محدودیت‌های پوشش اسلامی پیش از آن حمله نیز وجود داشته و مانند اعتراضات فعلی، عمدتاً خودجوش تلقی می‌شوند. موج بزرگ اول در سال ۲۰۱۰ رخ داد، زمانی که حدود ۱۰۰۰ معترض جلوی وزارت آموزش و پرورش گرد هم آمدند و یکی از بزرگ‌ترین چنین تظاهراتی در سال‌های اخیر را رقم زدند. این امر منجر به درگیری با پلیس و بازداشت‌های متعدد شد.
تحلیلگران می‌گویند سرکوب هر شکل فعالیت سیاسی، دین را به آهنربایی برای آذربایجانی‌های ناراضی تبدیل کرده است که از فساد گسترده مرتبط با خانواده علیف و فقدان فرصت، علیرغم درآمد نفتی کشور، به ویژه در مناطق روستایی، رنج می‌برند. به گفته تحلیلگران، همین دلیل است که اعتراضات جلوی مدارس جمعیت بیشتری را جذب می‌کند، از جمله بسیاری که آشکارا مذهبی نیستند.
«افرادی مثل من که بی‌خدا هستند و فردگرایی سرسختانه دارند و به انتخاب‌های شخصی احترام می‌گذارند، نیز از این اعتراضات حمایت می‌کنند»، کاوید آقا، فعال آذربایجانی، به المونیتور گفت.
مادران سربازان آذربایجانی که در درگیری جان باختند، از جمله ناراضیان هستند. آن‌ها تظاهرات جمعی را نسبت به پرداخت نشدن مزایا و غرامت برای از دست دادن عزیزانشان سازماندهی کرده‌اند.
به گفته یک خبرنگار آذربایجانی که از ترس تلافی خواست نامش فاش نشود، این زنان و دایره اجتماعی آن‌ها هدف «تحریک‌گران» ایرانی قرار گرفته‌اند که سعی دارند آن‌ها را جذب کنند و متقاعد کنند که سرپوشیده شوند. این خبرنگار به المونیتور گفت: «من شوکه شدم وقتی دیدم حالا چند نفر از آن‌ها حجاب مشکی می‌پوشند»، در اشاره به تصاویری از برخی مادران حاضر در نمایش مستند جدیدی درباره جنگ در باکو در روز دوشنبه.
«ترس‌های مشروعی درباره بنیادگرایی شیعه پرورش‌یافته توسط ایران وجود دارد»، کونول دِمور، تحلیلگر مشاوره‌ای قفقاز جنوبی در گروه بحران بین‌المللی، گفت. «با این حال، واضح است که دولت این نکته را بیش از حد تبلیغ کرده است تا حمایت غرب را جلب کند. قربانیان اصلی اینجا دخترانی هستند که ممکن است به دلیل چنین قوانینی از تحصیل محروم شوند و در سنین پایین ازدواج داده شوند»، دِمور به المونیتور گفت.