استان پهناور و ناآرام سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی ایران، واقع در امتداد مرزهای افغانستان و پاکستان، در هفته‌های اخیر شاهد اوج‌گیری مرگبار خشونت بوده است.
گروه‌های مسلح و نیروهای امنیتی ایران تقریباً هر روز در سراسر این استان فقیر، که صحنه یک شورش کم‌شدت اما دهه‌ها طولانی است، با هم درگیر شده‌اند.
کارشناسان می‌گویند گروه‌های جدایی‌طلب و مبارزان اسلام‌گرا در سیستان و بلوچستان، خانه اقلیت قومی حاشیه‌نشین بلوچ در ایران، به طور فزاینده‌ای تلاش‌های خود را برای به چالش کشیدن دولت ایران هماهنگ می‌کنند.
تشدید این شورش، تهدیدات امنیتی رو‌به‌روی ایران را که همچنان در جنگ با ایالات متحده و اسرائیل است و برای احتمال از سرگیری عملیات گسترده نظامی آمریکا آماده می‌شود، دوچندان کرده است.
«حملات مجدد در سیستان و بلوچستان در زمانی رخ می‌دهد که جمهوری اسلامی تحت فشارهای بی‌سابقه نظامی و اقتصادی قرار دارد»، به گفته حمیدرضا عزیزی، تحلیل ارشد امور ایران در گروه بحران بین‌المللی مستقر در بروکسل.
او افزود: «آنچه وضعیت را برای تهران نگران‌کننده‌تر می‌کند، این احتمال است که فعالیت شورشیان محلی به بخشی از یک چالش امنیتی گسترده‌تر تبدیل شود.»
موج حملات
گروه‌های مسلح بلوچ مسئولیت مجموعه‌ای از حملات سریع (hit-and-run)، بمب‌گذاری‌های مرگبار جاده‌ای و تیراندازی‌ها را بر عهده گرفته‌اند که در هفته‌های اخیر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)، شاخه نخبگان نیروهای مسلح ایران، نیروی شبه‌نظامی بسیج و پلیس محلی را در سراسر استان هدف قرار داده است.
رسانه‌های ایرانی گزارش دادند که در ۱۴ اکتبر، یک افسر پلیس و فرمانده محلی بسیج در حملات جداگانه در شهر مهرستان کشته شدند.
یک روز قبل، سپاه پاسداران اعلام کرد یکی از اعضای آن پس از تلاش برای گروگان‌گیری که منجر به درگیری شد در زاهدان، مرکز استان سیستان و بلوچستان، کشته شد. همچنین در ۱۳ اکتبر، درگیری‌های مسلحانه میان مهاجمان و سپاه پاسداران در شهر تفتان آغاز شد.
در پاسخ، مقامات عملیات امنیتی را در استان تشدید کرده‌اند، از جمله یورش‌های پیش‌دستانه به سلول‌های مشکوک شورشیان که بر رشد تهدید تأکید دارد.
ایران همچنین در ۱۱ اکتبر یک مبارز برجسته بلوچ را اعدام کرد. عمر دورستاران محکوم به شورش مسلحانه، عضویت در یک گروه تروریستی و همدستی در یک قیام مسلحانه بود.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در ۱۲ اکتبر ادعا کرد که «گروه‌های تروریستی» فعال در منطقه بر اساس «طرح‌های طراحی شده توسط اسرائیل و ایالات متحده برای بی‌ثبات کردن مرزهای کشور» عمل می‌کنند.
عزیزی از گروه بحران بین‌المللی گفت مقامات ایرانی به طور فزاینده‌ای نگرانند که دشمنانشان ممکن است سعی کنند از شکایات قومی و سیاسی موجود برای باز کردن جبهه‌های جدید در داخل کشور استفاده کنند.
او اظهار داشت: «تهران مصمم به نظر می‌رسد تا از تبدیل شدن یک مشکل امنیتی دیرینه به یک آسیب‌پذیری جدی‌تر در جریان یک جنگ احتمالی جدید جلوگیری کند.»
سیستان و بلوچستان، دومین استان بزرگ ایران و تقریباً هم‌اندازه با سوریه، از نظر راهبردی و حساسیت بسیار مهم است.
این استان با افغانستان تحت حکومت طالبان و استان بلوچستان پاکستان هم‌مرز است که آن نیز صحنه یک شورش دهه‌ها طولانی بوده است.
سیستان و بلوچستان همچنین میزبان چابهار، تنها بندر ایران با دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد است. این بندر به ایران امکان می‌دهد تنگه هرمز، نقطه داغ اصلی در جنگ با ایالات متحده و اسرائیل، را دور بزند.
ادغام مبارزان
در دسامبر ۲۰۲۵، چهار گروه مسلح جداگانه بلوچ تحت عنوان جبهه مردمی مجاهدین متحد شدند که نشان‌دهنده هماهنگی بیشتر میان جناح‌های مبارز است.
این گروه چتری شامل جیش‌العدل، یک گروه مبارز جدایی‌طلب بلوچ است که توسط ایران و ایالات متحده به عنوان سازمان تروریستی شناخته شده است.
جیش‌العدل که گمان می‌رود از پاکستان فعالیت می‌کند، قدرتمندترین گروه مسلح بلوچ در حال جنگ با تهران است. ایران ایالات متحده و اسرائیل را به تسلیح این گروه متهم کرده است.
«دولت ایران در حال حاضر تحت فشارهای متعدد در داخل و خارج کشور است و به طور طبیعی، گروه‌های مسلح ممکن است به این نتیجه رسیده باشند که فرصت خوبی برای گسترش عملیات خود یافته‌اند»، به گفته فاطمه امان، تحلیلگر امور ایران مستقر در آمریکا.
امان در گفتگو با رادیو فردا (بخش فارسی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی) گفت: «اگر این حملات هماهنگ، پایدار و مداوم شوند، می‌توانند چالش امنیتی جدی‌تری را برای دولت ایجاد کنند.»
کارشناسان می‌گویند گروه‌های مسلح از شکایت‌های دیرینه اقلیت بلوچ بهره می‌برند؛ بسیاری از آنان مسلمان سنی مذهب در ایرانِ اکثریت شیعه هستند. این گروه مدت‌هاست که با تبعیض و خشونت نامتناسب از سوی مقامات مواجه است.
بلوچ‌ها حدود ۵ درصد از جمعیت ۹۰ میلیونی ایران را تشکیل می‌دهند. اما آنان حدود ۲۰ درصد از کل اعدام‌های کشور را شامل می‌شوند.
در جریان اعتراضات ضدحاکمیتی سراسری که در سال ۲۰۲۲ ایران را لرزاند، سیستان و بلوچستان صحنه مرگبارترین سرکوب دولتی بود. در ۳۰ سپتامبر همان سال، که به «جمعه خونین» معروف شد، نزدیک به ۱۰۰ معترض با تیراندازی کشته شدند.
امان گفت: «فقر، تبعیض مذهبی و قومی، و فقدان نمایندگی سیاسی «زمینه‌ای برای نارضایتی عمیق در استان ایجاد کرده است».
او افزود: «رویکرد عمدتاً امنیتی دولت نسبت به خواسته‌های مردم بلوچ نیز به گسترش این بی‌اعتمادی کمک کرده است.»