مسکو — در حالی که گزارش‌هایی از آماده‌سازی برای یک عملیات نظامی جدید توسط آمریکا منتشر شده، ایران به نظر می‌رسد کارت غیرقابل پیش‌بینی بودن را در برابر احتمال حمله زمینی بازی می‌کند: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تهدید کرده است که هر همسایه خاورمیانه‌ای که از کمپین آمریکا حمایت کند را مورد تجاوز قرار خواهد داد. بنابراین، زخم معادلات دوباره به سمت رویارویی نظامی تغییر جهت داده است، حتی در حالی که هر دو طرف از طریق مشورت‌های شاتل‌دیپلماسی، دیپلماسی موازی را دنبال می‌کنند.
روسیه به عنوان بازیگر مرکزی در این دیپلماسی موازی ظهور کرده است. در ۲۱ اکتبر، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را در سن‌پترزبورگ پذیرفت. علاوه بر بحث درباره اوکراین، پوتین گفت گزینه‌های دیپلماتیک مربوط به ایران تمام نشده‌اند و مسکو آماده کمک به تسهیل یک توافق است.
دیپلماسی روسیه مدت‌ها قبل از دیدار در کاخ کنستانتین در منطقه فعال بود. مسکو همچنین یک مکانیزم خاص را پیشنهاد کرد: انتقال حدود ۴۴۰ کیلوگرم (۹۷۰ پوند) اورانیوم غنی‌شده تا ۶۰ درصد ایران به روسیه. با این حال، تهران از ارسال ذخایر خود به خارج سر باز می‌زند و آن‌ها را به عنوان بازدارنده می‌بیند.
منابع در بدنه دیپلماتیک روسیه به «ال‌مانیتور» گفتند که پیشنهاد انتقال اورانیوم غنی‌شده عملاً تنها برگ برنده مسکو است. کرملین امیدوار است تمایل آن به میانجیگری توسط ترامپ قدردانی شود و در نهایت به اهرم فشاری در اوکراین تبدیل شود.
افزایش فعالیت‌های دیپلماتیک
به نظر می‌رسد زمینه‌سازی برای تلاش‌های میانجیگری فعلی روسیه در جریان دیدار ۸ اکتبر پوتین با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در حاشیه اجلاس کشورهای مستقل همسود (CIS) در منطقه آوازا ترکمنستان انجام شده است. پوتین آمادگی روسیه برای حمایت از یک توافق را ابراز کرد، اشاره داشت که ایران تلاش‌های واقعی برای پایان دادن به خصومت‌ها انجام می‌دهد و مسئولیتی در شروع آن‌ها ندارد، و از افزایش ۲۱ درصدی تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۵ خبر داد. او همچنین سلام‌های خود را به مجتبی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران، ابلاغ کرد.
با این حال، تحلیلگران مؤسسه مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه هشدار می‌دهند که اگرچه ایران روسیه را لنگر سیاسی خود در رویارویی با آمریکا می‌داند، اما روی میانجیگری روسیه حساب نمی‌کند.
یک منبع دیپلماتیک روسی که در چندین کشور خلیج فارس خدمت کرده است، به «ال‌مانیتور» گفت که مسکو به طور فعال میانجیگری را پیگیری می‌کند. «اما صادقانه بگویم، این بازی برای جلب توجه ترامپ است — تا او تلاش‌های مسکو را در این مسیر ببیند و از تمام اهرم‌های فشار خود به شکلی که به نفع مسکو باشد در مسیر اوکراین استفاده کند.»
به گفته این منبع، دیپلمات‌های روس بارها راه‌حلی برای مسئله اورانیوم غنی‌شده ایران پیشنهاد کرده‌اند، زیرا این عملاً تنها ابزار مذاکره‌ای ملموس کرملین است.
«چین پیشنهاد مشابهی ارائه کرد، اما مسکو تردید دارد که پکن پس از آن اورانیوم را بازگرداند — برخلاف روسیه که به تمام تعهدات خود عمل خواهد کرد. روسیه علاقه‌مند به توسعه صنعت هسته‌ای غیرنظامی ایران است، از جمله برای کسب منفعت اقتصادی،» او افزود.
این منبع همچنین تأکید کرد که عدم قطعیت در سمت ایران ناشی از «مکانیزم حکمرانی خاص موجود در کشور» است.
«در حالی که تصمیمات علی خامنه‌ای به عنوان مرجعی بی‌چون‌وچرا پیش از این قابل بحث نبود، مجتبی [خامنه‌ای] به عنوان شخصی دیده می‌شود که قدرت او نه از اقتدار معنوی، بلکه از توطئه‌های پشت پرده ناشی می‌شود،» او گفت.
متخصصان مؤسسه مطالعات شرقی خاطرنشان می‌کنند که توانایی مسکو در کمک به ترامپ برای دستیابی به یک توافق، به دلیل تغییر دکترین سپاه پاسداران به حالت «تهاجمی و نامتقارن» محدود است. هر میانجی‌ای که به عنوان کانالی برای واشنگتن تلقی شود، خطر از دست دادن اعتماد تهران را دارد. عدم وجود پیشرفت محسوس پس از بازدید سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، از تهران در ۱۹ اکتبر، این چالش را برجسته می‌کند.
محدودیت‌های ساختاری
منبع دیگری در مسکو که نزدیک به پارلمان روسیه است و با مذاکرات ایران آشناست، گفت برخلاف فرضیه رایج مبنی بر اینکه روسیه از بحران ایران از طریق قیمت‌های بالاتر نفت سود می‌برد، کرملین مدت‌هاست تهران را به رسیدن به توافقی با واشنگتن ترغیب کرده است.
«فرض اینکه روسیه از تشدید کنترل‌نشده در خاورمیانه سود می‌برد، اشتباه است. برعکس، تهدید تبدیل شدن یک بحران منطقه‌ای به جنگ متعارف بزرگ مستقیماً منافع روسیه را هدف قرار می‌دهد. اما برای روسیه نیز مهم است که 'محور مقاومت' ابزاری برای بازدارندگی آمریکا باقی بماند نه جرقه‌زننده فاجعه‌ای منطقه‌ای،» گفت منبع سوم در مسکو که نزدیک به بدنه دیپلماتیک است.
این منبع در واکنش به گزارش‌هایی اظهار نظر کرد که لاوروف در جریان بازدید خود از ایران، از تهران خواسته بود مانع خلع سلاح حزب‌الله در لبنان نشود.
میشل بیکووا، پژوهشگر روابط روسیه و خاورمیانه، در مقاله‌ای برای روزنامه «ایزوِستیا» نوشت که قیمت‌های بالاتر انرژی ممکن است سود سریع برای شرکت‌های روسی به همراه داشته باشد، اما این دستاوردها زیان‌های ناشی از ضعیف شدن ایران، اختلال در توافق‌ها و آسیب به روابط منطقه‌ای را جبران نخواهد کرد.
«برای روسیه، ثبات در منطقه به معنای فرصت توسعه تجارت، کریدورهای حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری است و این نیازمند شرایط قابل پیش‌بینی، پرداخت‌های امن و اعتماد شرکا به آینده است،» او گفت.
با این حال، تلاش‌های میانجیگری مسکو با یک محدودیت ساختاری روبرو است که در بازدید لاوروف از بحرین برای نشست ۱۸ اکتبر وزرای خارجه تحت گفتگوی راهبردی روسیه–شورای همکاری خلیج فارس (GCC) به وضوح دیده شد.
کشورهای پادشاهی خلیج فارس از مسکو خواستند نفوذ خود را بر ایران اعمال کند، اما لاوروف با تکرار پیشنهاد دیرینه روسیه برای امنیت منطقه پاسخ داد. این موضوع دوراهی اصلی میانجیگری روسیه را برجسته می‌کند.
بر اساس مقاله‌ای پژوهشی توسط الکساندر نادژاروف، تحلیلگر دانشکده اقتصاد جهانی و امور بین‌الملل دانشگاه HSE در مسکو، مفهوم امنیت جمعی در خلیج فارس همچنان مرتبط است، اما پیش‌فرض زیربنایی آن عملاً مشروعیت بخشیدن به خروج پایگاه‌های نظامی آمریکا از کشورهای پادشاهی خلیج فارس است.
روسیه می‌تواند رسماً به کشورهای شورای همکاری خلیج فارس یک پلتفرم جایگزین میانجیگری ارائه دهد، همان‌طور که چین و پاکستان قبلاً سعی کرده‌اند این نقش را ایفا کنند. با این حال، نادژاروف هشدار می‌دهد که دستیابی به پیشرفت محسوس فعلاً بعید به نظر می‌رسد.