تولید تریاک افغانستان که مدت‌ها بزرگ‌ترین در جهان بود، پس از اعمال ممنوعیت گسترده طالبان بر مواد مخدر غیرقانونی در سال ۲۰۲۲ به شدت کاهش یافته است.
اما این گروه اسلام‌گرای تندرو نتوانسته است کشت را به طور کامل ریشه‌کن کند، در حالی که تولید به نظر می‌رسد به طور فزاینده‌ای به همسایگان پاکستان و ایران منتقل شده است.
استان بلوچستان در جنوب غربی پاکستان و استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی ایران، که هر دو با افغانستان هم‌مرز هستند، طبق تصاویر ماهواره‌ای و مصاحبه‌ها با کشاورزان محلی، در سال‌های اخیر شاهد افزایش شدید کشت خشخاش بوده‌اند.
«ممنوعیت مواد مخدر طالبان، همراه با بی‌ثباتی فزاینده در منطقه سه‌گانه مرزی، شرایطی را برای کشت گسترده خشخاش در استان بلوچستان پاکستان و بخش‌هایی از ایران فراهم کرده است»، گفت دیوید مانسفیلد، کارشناس برجسته مستقر در بریتانیا در صنعت مواد مخدر غیرقانونی افغانستان.
در نتیجه، مناطق مرزی دورافتاده و متلاطم افغانستان، پاکستان و ایران به «مرکز جهانی تولید تریاک» تبدیل شده‌اند، افزود مانسفیلد، نویسنده کتاب «کشوری ساخته شده بر شن: چگونه تریاک افغانستان را تضعیف کرد».
کارشناسان نسبت به سطوح بالاتر کشت خشخاش در منطقه در سال ۲۰۲۷ هشدار می‌دهند که به گفته آن‌ها می‌تواند عرضه هروئین در بازارهای بین‌المللی را افزایش دهد، درآمد گروه‌های مسلح را تأمین کند و خشونت را تشدید نماید.
پاکستان در 'هسته' ماجرا
به نظر می‌رسد استان بلوچستان به کانون اصلی کشت تریاک در منطقه مرزی افغانستان-پاکستان-ایران تبدیل شده است.
بلوچستان، بزرگ‌ترین و فقیرترین استان پاکستان، دهه‌ها شورش گروه‌های جدایی‌طلب و سایر تندروها را که عمدتاً از اقلیت قومی بلوچ هستند، تحمل کرده است. خشونت در سال‌های اخیر با تشدید کمپین گروه‌های مسلح علیه دولت شدت گرفته است.
اسلام‌آباد گزارش‌های مربوط به کشت تریاک در کشور را تکذیب کرده و مدعی است که هرگونه کشت خشخاش کشف شده، از بین برده شده است. وزارت کشور پاکستان و دولت استانی بلوچستان به درخواست‌های رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی (RFE/RL) برای اظهار نظر پاسخ ندادند.
دفتر سازمان ملل متحد در مورد مواد مخدر و جرم (UNODC) تخمین زده است که تولید تریاک در پاکستان همچنان ناچیز باقی مانده است.
«UNODC در گذشته اعلام کرده بود که نشانه‌هایی از انتقال کشت خشخاش به کشورهای اطراف افغانستان وجود دارد»، این نهاد در بیانیه‌ای که برای RFE/RL ارسال شد، گفت.
«آنچه ما اکنون مشاهده می‌کنیم این است که داده‌ها از کشورهای اطراف افغانستان همچنان کمیاب است، زیرا تنها دو کشور در مورد از بین بردن کشت گزارش می‌دهند. و اگرچه ارقام از بین بردن کشت الگوهای کشت را به طور مستقیم منعکس نمی‌کند، اما افزایش‌های شدید در سال‌های اخیر به نوعی اثرات سرریز اشاره دارد.»
اما تصاویر ماهواره‌ای از آلسیس، یک شرکت بریتانیایی متخصص در تحلیل ماهواره‌ای، همراه با مصاحبه‌ها با کشاورزان محلی نشان می‌دهد که کشت تریاک در سراسر استان گسترده است و در حال توسعه است.
«ارزیابی‌های تصاویر ماهواره‌ای بیش از ۹۰۰۰ هکتار کشت خشخاش را تنها در بلوچستان شناسایی کردند»، گفت مانسفیلد که گزارشی در ماه آگوست برای آلسیس تهیه کرده است.
بخش عمده‌ای از کشت تریاک به نظر می‌رسد در شهرستان‌های لورالایی و کیلا عبدالله در بلوچستان متمرکز شده است.
عبدالقهیر ودان، عضو سابق مجلس ملی پاکستان که نماینده شهرستان کیلا عبدالله در بلوچستان بود، به RFE/RL گفت که کشت خشخاش در استان فراگیر است و ظاهراً با حمایت مقامات ارشد نظامی و دلالان محلی طرفدار دولت که کمیسیون از کشت‌کنندگان دریافت می‌کنند، انجام می‌شود.
موناور حسین، رئیس اداره شهرستان کیلا عبدالله، این ادعا را رد کرد و به RFE/RL گفت که کشت خشخاش پس از یک کمپین از بین بردن کشت در سال گذشته کاهش یافته است. با این حال، تصاویر ماهواره‌ای آلسیس در سال ۲۰۲۶ هیچ مدرک روشنی از از بین بردن کشت نشان نمی‌دهد.
یک کشاورز در کیلا عبدالله که به شرط ناشناس بودن با RFE/RL صحبت کرد، گفت که کشت‌کنندگان خشخاش از طریق واسطه‌های نفوذی رشوه به مقامات محلی پرداخت می‌کنند، که کمیسیون دریافت کرده و بخشی را به مقامات می‌رسانند.
این کشاورز ادعا کرد که وقتی گزارش‌های رسانه‌ای فشار از سوی مقامات بالاتر را تحریک می‌کند، کشت‌کنندگان و حامیان آن‌ها گاهی موافقت می‌کنند که خشخاش را در زمین‌های بایر کشت کنند تا مقامات بتوانند محصول را از بین ببرند و تلاش برای حذف را تبلیغ کنند.
لالا جان کاکر سال‌ها در برابر وسوسه کشت خشخاش مقاومت کرد، اما ناامنی فزاینده، خشکسالی و سیلاب‌های ناگهانی کشاورزی سنتی میوه را ویران کرده است.
«دیگر امکان مقاومت وجود ندارد. تقاضا برای خشخاش بسیار بیشتر از میوه است و درآمد نیز همینطور»، کاکر که در کیلا عبدالله زندگی می‌کند، به RFE/RL گفت.
به گفته کارشناسان، جهش تولید در پاکستان ناشی از افزایش تعداد کشاورزان تریاک افغان است که برای اجاره زمین و کشت خشخاش از مرز عبور می‌کنند.
از زمانی که طالبان کشت خشخاش را در افغانستان ممنوع کرد، کشت‌کنندگان از ولایت‌های همسایه قندهار و هلمند تخصص خود را از مرز عبور داده و با کشاورزان محلی توافق کرده‌اند.
«کشت‌کنندگان خشخاش افغان هم پول دارند و هم تخصص»، گفت کاکر و توضیح داد که آن‌ها میلیون‌ها روپیه پاکستانی در چاه‌های خورشیدی سرمایه‌گذاری می‌کنند و سود را با مالکان زمین تقسیم می‌کنند.
او گفت که با کمبود آب زیرزمینی و سودآوری کمتر محصولات معمولی، خشخاش بازگشت سریع‌تری دارد و می‌تواند دو بار در سال برداشت شود.
«بسیاری از کشاورزان زمینی را که در سال ۲۰۲۶ کشت کرده بودند دو برابر کرده‌اند -- نشانه‌ای آشکار از مقیاس و سرعت این توسعه و اینکه باید انتظار سطوح بسیار بالاتری از کشت خشخاش در سال ۲۰۲۷ داشته باشیم»، گفت مانسفیلد.
گسترش کشت در ایران
الگوی مشابهی در ایران ظاهر شده است، جایی که کشاورزان افغان به عنوان مستأجر و نیم‌باجه برای کشت خشخاش از مرز عبور کرده‌اند و از روابط خانوادگی و تماس‌های محلی بهره می‌برند.
در سال‌های اخیر کشت تریاک در تعداد فزاینده‌ای از استان‌های ایران گزارش شده است، از جمله خراسان رضوی در شرق، کرمانشاه و لرستان در غرب و فارس در جنوب.
سیستان و بلوچستان، یکی از بزرگ‌ترین و فقیرترین استان‌های ایران، همچنان منطقه اصلی تولید تریاک کشور باقی مانده است. تصاویر ماهواره‌ای از سال ۲۰۲۶ به نظر می‌رسد کشت گسترده خشخاش را در بخش‌هایی از استان نشان می‌دهد، با مزارع بزرگ که اغلب منحصراً به این محصول اختصاص یافته‌اند.
برخی مزارع نیز به نظر می‌رسد برای کشت خشخاش از آبیاری قطره‌ای استفاده می‌کنند. با توجه به هزینه اولیه قابل توجه نصب این سیستم‌ها، استفاده از آن‌ها نشان می‌دهد که کشاورزانی که در اواخر سال ۲۰۲۵ کشت کردند، انتظار ریسک پایین از بین بردن کشت را داشتند.
«برخلاف افغانستان، جایی که آن‌ها محصولات متنوعی را کشت می‌کردند، این کشاورزان در پاکستان و ایران به طور فزاینده‌ای قطعات بزرگ زمین را منحصراً به خشخاش اختصاص می‌دهند»، گفت مانسفیلد. «این تغییر فقط فراتر از مرزها نیست؛ بلکه گذار از کشاورزی مختلط به تک‌کشتی خشخاش در مقیاس بزرگ است.»
مقامات ایرانی که از اواخر فورسیه درگیر جنگ با ایالات متحده و اسرائیل هستند، قادر یا مایل به از بین بردن محصول خشخاش ۲۰۲۶ نبوده‌اند که اعتماد کشت‌کنندگان را تقویت کرده است.
سیستان و بلوچستان همچنین محل تشدید شورش توسط جدایی‌طلبان و تندروهایی بوده است که از شکایت‌های دیرینه اقلیت بلوچ سوءاستفاده کرده‌اند، اقلیتی که با تبعیض و خشونت نامتناسب از سوی مقامات مواجه شده است.
با ادامه جنگ ایران، اقتصاد در آستانه فروپاشی قرار دارد و توجه دولت معطوف به مسائل دیگر است، بنابراین انتظار می‌رود کشت خشخاش در ایران در سال ۲۰۲۷ بیشتر افزایش یابد، به گفته کارشناسان.
کارشناسان می‌گویند افزایش تولید مواد مخدر در منطقه مرزی ایران، پاکستان و افغانستان هم بازتاب خشونت است و هم آن را تغذیه می‌کند.
«گروه‌های مسلح برای درآمدهای مالیاتی از تجارت مواد مخدر و سایر فعالیت‌های فرامرزی، شامل قاچاق انسان و تجارت سوخت، مواد معدنی و سایر کالاها رقابت می‌کنند»، گفت مانسفیلد.
بازگشت در افغانستان
کشت تریاک نیز به نظر می‌رسد علیرغم ممنوعیت طالبان در افغانستان در حال بازگشت است که اهمیت مداوم این کشور در تجارت جهانی تریاک را برجسته می‌کند.
تولید در ولایت شمال شرقی بدخشان متمرکز است که تخمین زده می‌شود حدود نیمی از تولید تریاک کشور را تشکیل می‌دهد، و همچنین چندین ولایت در جنوب غربی.
کشاورزان در بدخشان و هلمند که تحت تأثیر خشکسالی، بدهی فزاینده و سختی اقتصادی قرار دارند، حتی در مواجهه با اجرای شدید طالبان، اعتراض کرده و از ممنوعیت سرپیچی کرده‌اند.
«در سال ۲۰۲۶، کشت خشخاش در سراسر زمین‌های دیم و آبی بدخشان گسترده باقی ماند»، گفت مانسفیلد. «در جنوب غربی، کشت بین سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ تقریباً دو برابر شد، هرچند محدود باقی ماند، در مناطق دورافتاده متمرکز بود و در میان مزارع گندم و پشت دیوارهای حصار خانه‌ها پنهان شده بود.»
واکنش‌های خصمانه به از بین بردن محصول نشان می‌دهد که طالبان با تعمیق بحران اقتصادی افغانستان، محتاط است تا از تحریک ناآرامی بیشتر جلوگیری کند.
یک دستور طالبان که مقامات را از جستجوی خانه‌ها برای یافتن خشخاش یا تریاک بدون حکم دادگاه منع می‌کند، به نظر می‌رسد امتیاز مهمی باشد.
«اما خطر واضحی وجود دارد: تعداد فزاینده‌ای از کشاورزان در جنوب غربی ممکن است این امتیاز را به عنوان نشانه‌ای تعبیر کنند که مقامات کشت فراتر از حصارهای خانه را تحمل خواهند کرد»، گفت مانسفیلد. «اگر چنین باشد، افغانستان ممکن است در سال ۲۰۲۷ شاهد افزایش چشمگیر تولید تریاک باشد.»