محیطبانان سالهاست که از تکثیر چشمگیر سدها و پروژههای انتقال آب مانند خطوط لوله و تونلها در سراسر ایران، بهویژه در مناطقی که نیاز آشکاری به آنها وجود نداشت، متحیر هستند.
برخی تحلیلگران پس از آنکه امسال حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به سایتهای موشکی مخفی ایران در بسیاری از همان مناطق انجام شد، فکر میکنند اکنون پاسخ را یافتهاند. این تحلیلگران نتیجه گرفتهاند که پروژههای آبی ممکن است برای حمایت از تقویت نظامی کشور توسعه یافته باشند.
با توجه به رازآمیز بودن برنامه موشکی ایران، هرگونه ارتباط بین آن و ابتکار جاهطلبانه و دههها-old ایران برای توسعه زیرساختهای آبی همچنان حدسی است. اما برخی کارشناسان شواهد را بسیار گویا میدانند.
نیما شکری، متخصص امنیت آبی، و تیم او در دانشگاه فناوری هامبورگ در آلمان، سالهاست که تعداد غیرعادی بالایی از سدها در سراسر ایران را رصد میکنند — دستکم ۵۳۳ مورد از آنها، که یکی از بیشترین تعدادها در منطقه است.
«همیشه برایم گیجکننده بود»، گفت. «چرا اینقدر زیاد سد میساختند؟»
در فصل بهار، دکتر شکری در حال مرور اخبار جنگ در کشور خود بود که نقشهای دید که حملات هوایی علیه سایتهای مشکوک موشکی مخفی ایران را ترسیم کرده بود. الگو — یک نیمدایره از نقاط از شمال به جنوب — تقریباً با نقشه خودش که مکان سدها را علامتگذاری کرده بود، مطابقت داشت.
او گفت پرسش قدیمیاش با پرسش جدیدی جایگزین شد: «چرا به نظر میرسد هر جا که سدی داریم، حمله موشکی نزدیکی نیز رخ داده است؟»
قرار دادن سایتهای نظامی پیشرفته و گسترده نزدیک به منبع مداوم آب و برق که سدها فراهم میکنند، منطقی است، به گفته هفت کارشناس آب و نظامی که با نیویورک تایمز مصاحبه کردند.
این امر به تهران «تداوم عملیاتی» میبخشد، به گفته دنی سیتروناویچ، تحلیلگر سابق طولانیمدت ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل.
«ایران انگیزه قوی دارد تا اطمینان حاصل کند که مجتمعهای موشکیاش به زیرساخت ملی گستردهتر برای خدمات ضروری وابسته نیستند»، آقای سیتروناویچ اظهار داشت. او افزود که ارزیابی «اینکه ایران در نوعی زیرساخت خودمختار یا افزوده، مانند سدها و پروژههای آبی، برای تسهیلات موشکی خود سرمایهگذاری کرده است»، منطقی است.
وزارت امور خارجه ایران و وزارت نیرو، که بخشی از مسئولیت ساخت سدها را بر عهده دارد، به درخواستهای اظهار نظر پاسخ ندادند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، که آنها نیز نقشی در ساخت سدها دارند، نیز به درخواست پاسخ نداد.
ایران به این سایتهای زیرزمینی خود «شهرهای موشکی» مینامد — تونلها و اتاقهای بهشدت مستحکم که عمیقاً در دل کوهها کنده شدهاند و نه تنها برای ذخیره و استقرار موشکهای بالستیک دوربرد و پهپادها، بلکه برای تولید آنها استفاده میشوند.
فرزین نادیمی، عضو ارشد مؤسسه واشنگتن و متخصص امور نظامی ایران، تخمین میزند که دستکم ۳۰ سایت موشکی در سراسر کشور وجود دارد. او گفت کشورهای بسیار کمی سیستم پیچیدهای از سایتهای نظامی زیرزمینی مانند ایران را حفظ میکنند و کره شمالی را به عنوان استثنا ذکر کرد.
با برجسته کردن وسعت و مکان سایتهای موشکی مخفی در مناطق دورافتاده کشور، حملات هوایی آمریکا و اسرائیل ممکن است نور دیگری نیز بر معمای دیگری که محیطبانان را آزار داده است بتاباند: دلایل پشت زنجیرهای از بازداشتها در سال ۲۰۱۸ حفاظتکنندگان حیات وحش که در مناطق حفاظتشده کار میکردند، چیست؟
سپاه پاسداران، که شاخه اطلاعاتی آن بازداشتها را انجام داد، در این مقاله درباره آنها اظهار نظری نکرد و توضیح قطعی همچنان مبهم است. اما برخی محیطبانان گفتند اکنون گمان میکنند که کارکنان حفاظت ممکن است تصادفاً با سایتهای حساس نظامی مواجه شده باشند.
در سال ۲۰۱۸، شاخه اطلاعاتی سپاه پاسداران دهها حفاظتکننده را با اتهام جاسوسی بازداشت کرد. یکی از آنها، کاوس سیّد-امامی، بنیانگذار بناد میراث حیات وحش پارسی، در بازداشت دولتی جان باخت. چند عضو دیگر گروه، که سالها را در زندان گذراندند، گفتند که مورد شکنجه و آزار جنسی قرار گرفتهاند.
در آن زمان، مقامات ارشد ایرانی گفتند از ادعاهای بدرفتاری بیخبرند و بررسی خواهند شد.
مقامات ایرانی حفاظتکنندگان را متهم کردند که از دوربینها — که برای پایش زیستگاه گونههای نادر و در معرض خطر مانند یوزپلنگ آسیایی در نظر گرفته شده بودند — برای جمعآوری اطلاعات برای ایالات متحده و اسرائیل استفاده کردهاند.
«یکی از اتهامات وارد شده به من این بود که مارمولکها را برای جاسوسی از تأسیسات نظامی آموزش دادهام»، گفت مراد طهباز، بنیانگذار بناد میراث حیات وحش پارسی، که بیش از پنج سال را در زندان گذراند.
تحلیلگران سیاسی مظنون بودند که تلاش سپاه پاسداران برای تضعیف دولت اصلاحطلبی که در آن زمان سر کار بود و سعی داشت کشور را برای سرمایهگذاری و تخصص در بخشهای مختلف از جمله محیط زیست باز کند.
«فکر میکنم ممکن است پاسداران هر کسی را که در نزدیکی این سایتها کار میدانی انجام میداد، حتی حفاظتکنندگان حیات وحش، تهدید امنیتی بالقوه ببینند»، گفت نیک کوثر، تحلیلگر برجسته ایرانی محیط زیست و آب که در تبعید در واشنگتن زندگی میکند.
کاوه مدنی، که معاون رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ایران بود هنگامی که در سرکوب سال ۲۰۱۸ بازداشت شد، گفت که گروههای حفاظت هرگز بدون اجازه دولت و سرویسهای اطلاعاتی در مناطق بکر کار نمیکردند.
هدف قرار دادن دو منطقه ایرانی در حملات هوایی اخیر مثالهای جالبی ارائه میدهد.
امیر آقاکوچک، متخصص برجسته آب در دانشگاه کالیفرنیا، اروین، مدتها از ساخت پروژه عظیم انتقال آب از منطقه کوهستانی زاگرس به یزد مرکزی متحیر بود.
حملات هوایی مارس به منطقه یزد گزارشهایی، از جمله در فایننشال تایمز، درباره یک تأسیسات بزرگ موشکی در منطقه را برانگیخت. آقای آقاکوچک گفت شروع به شک کرد که پروژه آبی «ممکن است حداقل تا حدی تحت تأثیر ملاحظات نظامی بوده باشد.»
آقای طهباز، از بناد میراث حیات وحش، گفت که همیشه در دوران زندانش از وسواس بازجویانش نسبت به کار تیمش در استان هرمزگان، جایی که پروژهای برای حمایت از گوسفند وحشی لرستان وجود داشت، متحیر بود. «آنها نسبت به آن منطقه فوقالعاده حساس بودند»، او یادآوری کرد.
در ۱۴ ژوئیه، حملات هوایی آمریکا منطقه حفاظتشده تاروم در هرمزگان را هدف قرار داد و در این فرآیند خانواده یک نگهبان محلی حیات وحش را کشت. ارتش آمریکا گفت در حال هدف قرار دادن زیرساختهای نظامی و دفاع ساحلی بود. آقای نادیمی، متخصص نظامی، گفت مکان دور از جایی نبود که تحلیلگران نظامی معتقدند ایران پایگاه موشکی را عمیقاً در زیر زمین ساخته است.
محیطبانان منطقه را برای چیزی کاملاً متفاوت میشناختند.
«انباری با کاه داشت»، گفت آقای کوثر، «برای گوسفندان وحشی لرستان.»