اشتراک
یک حکاکی آسیب‌دیده در داخل کاخ گلستان در تهران، ایران. مجید سعیدی/Getty Images
یک حکاکی آسیب‌دیده در داخل کاخ گلستان در تهران، ایران. مجید سعیدی/Getty Images
اخبار جهان سیاست فرهنگ

آمریکا و ایران زمانی از طریق باستان‌شناسی دیپلماسی می‌کردند؛ میراث آن نباید در ویرانه‌ها بماند

در یک نگاه چکیدهٔ خودکار موتور هوش مصنوعی افق آبی

یک حمله هوایی آمریکا در مارس ۲۰۲۶ میدان آرگ تهران را هدف قرار داد و اگرچه کاخ گلستان مستقیماً هدف نبود، اما موج انفجار پنجره‌ها و آینه‌کاری‌های مشهور قرن نوزدهمی این مجموعه میراث جهانی یونسکو را تخریب کرد. یونسکو خسارات را گزارش داد و یادآور شد که اموال فرهنگی در زمان درگیری مسلحانه تحت حمایت قوانین بین‌المللی قرار دارند. این آسیب برای یک باستان‌شناس که تاریخ روابط ایران و آمریکا را مطالعه می‌کند، طنین خاصی دارد، زیرا در تقابل کامل با تاریخ همکاری دو کشور در حوزه میراث فرهنگی قرار می‌گیرد. باستان‌شناسان آمریکایی از دهه ۱۹۳۰ در ایران حفاری می‌کردند، هرچند در ابتدا در چارچوب نظام استعماری پارتاژ و روابطی نابرابر. اما در دهه ۱۹۶۰ با گسترش روابط دو کشور، شرایط دگرگون شد؛ ایران قوانین آثار باستانی خود را اصلاح کرد و نهادهای علمی‌اش را گسترش داد، و پروژه‌های باستان‌شناسی به تلاش‌های مشترکی تبدیل شدند که در آن پژوهشگران ایرانی و آمریکایی در کنار هم کار می‌کردند. این همکاری‌ها در دوران شاه شکوفا شد، هرچند همچنان با نابرابری‌های ژئوپلیتیکی همراه بود. انقلاب ۱۹۷۹ و متعاقب آن گروگان‌گیری و سرد شدن روابط، این شبکه را فروپاشاند. با این حال، نمونه دهه‌های ۶۰ و ۷۰ نشان می‌دهد که روابط کاری مکرر می‌تواند زمینه‌ساز دیپلماسی باشد؛ همان‌گونه که رابطه کاری جان کری و محمدجواد ظریف در مذاکرات هسته‌ای ۲۰۱۵ چنین بود. امروزه متخصصان ایرانی در حال ترمیم آسیب‌های وارد شده به میراث فرهنگی هستند و دانشمندان ایرانی همچنان خواهان همکاری با همکاران آمریکایی‌اند. اگر روزی فرصت سیاسی برای نزدیکی فراهم شود، روابطی که در حوزه میراث ایران ساخته شده، ممکن است مهم‌تر از آنچه به نظر می‌رسد باشند.

یک حکاکی مرمر شکسته در داخل اتاق بزرگ و تزئینی با پنجره‌های شکسته دیده می‌شود
یک حکاکی آسیب‌دیده در داخل کاخ گلستان در تهران، ایران.
مجید سعیدی/Getty Images

وقتی یک حمله هوایی آمریکا میدان آرگ تهران را در ۲ مارس ۲۰۲۶ هدف قرار داد، کاخ گلستان هدف نبود. اما بسیار نزدیک بود.

ضربه موشک باعث شکستن پنجره‌ها در سراسر مجموعه کاخ شد و برخی از دکوراسیون‌های داخلی مجلل قرن نوزدهمی آن را تخریب کرد. در عکس‌های گرفته شده پس از آن، قطعات آینه‌کاری مشهور آن روی زمین پراکنده بودند.

گلستان یک سایت میراث جهانی یونسکو و یکی از بزرگ‌ترین یادمان‌های باقی‌مانده از سلسله قاجار ایران است که از ۱۷۸۹ تا ۱۹۲۵ حکومت می‌کرد. ساعاتی پس از حمله، یونسکو خسارات را گزارش کرد و اشاره داشت که اموال فرهنگی در زمان درگیری مسلحانه تحت قوانین بین‌المللی محافظت می‌شوند.

این کاخ نه تنها یکی از نخستین قربانیان جنگ آمریکا و ایران بود، بلکه نمادی قدرتمند نیز محسوب می‌شد. و همان‌طور که همکار من مهرنوش سروش در مرکز مناظر باستانی خاورمیانه مستند کرده است، گلستان تنها نیست. از آغاز جنگ در ایران در فوریه ۲۰۲۶، گزارش‌هایی از آسیب به سایت‌های میراثی از سراسر ایران واصل شده است.

من می‌دانم که ساختمان‌های آسیب‌دیده — هرچقدر هم ارزشمند باشند — قابل مقایسه با هزینه‌های انسانی جنگ نیستند. اما تصاویر گلستان برای من، به عنوان یک باستان‌شناس که تاریخ روابط بین ایران و ایالات متحده را مطالعه می‌کند، طنین خاصی دارد. این امر همچنین در تقابل با تاریخ همکاری بین باستان‌شناسان آمریکایی و ایرانی قرار می‌گیرد، جایی که آمریکایی‌ها برای حفظ میراث ایران، نه تخریب آن، تلاش می‌کردند.

یک عکس سیاه و سفید از یک سایت حفاری شده نشان می‌دهد.
سایت یک حفاری باستان‌شناسی در حسنلو، ایران.
ویکی‌مدیا کامنز، CC BY

کاوش مشترک

من سال‌ها صرف تحقیق درباره چگونگی همکاری باستان‌شناسان، موزه‌ها و مقامات فرهنگی دو کشور پیش از انقلاب ۱۹۷۹ ایران کرده‌ام.

تحقیقات قبلی من بررسی کرده است که چگونه باستان‌شناسی در دهه ۱۹۶۰ با کمک‌های خارجی آمریکا و برنامه‌های توسعه ایران گره خورد، و در حال حاضر کتابی درباره تاریخ دیپلماسی میراث آمریکا و ایران در قرن گذشته می‌نویسم.

من معتقدم که تاریخ راه دیگری برای تفکر درباره آنچه در درگیری فعلی از دست رفته ارائه می‌دهد. مدت‌ها قبل از اینکه ایران و ایالات متحده دشمن شوند، میراث فرهنگی بستری فراهم کرد که مردم دو کشور یاد گرفتند چگونه با هم کار کنند.

باستان‌شناسان آمریکایی در اوایل دهه ۱۹۳۰ شروع به حفاری در ایران کردند. در آن روزها، رابطه نابرابر بود: موزه‌های آمریکایی دسترسی به سایت‌های باستان‌شناسی را جستجو می‌کردند و بر اساس توافقنامه‌هایی با دولت ایران، بخشی از اشیاء حفاری شده خود را تحت سیستم استعماری پارتاژ دریافت می‌کردند. در نتیجه، موزه‌ها در سراسر ایالات متحده هنوز مجموعه‌های قابل توجهی از آثار باستانی ایران را در اختیار دارند.

شرایط این رابطه در دهه ۱۹۶۰، زمانی که ایالات متحده و ایران ارتباطات خود را تشدید کردند، به طور قابل توجهی تغییر کرد. در همان زمانی که هزاران متخصص، مربی، تاجر، دانشمند و سایر افراد آمریکایی برای کار و زندگی به ایران آمدند، این کشور قوانین آثار باستانی خود را اصلاح کرد و نهادهای باستان‌شناسی، دانشگاه‌ها و موزه‌های خود را گسترش داد که منجر به مواردی از جمله رونق بزرگ گردشگری شد.

باستان‌شناسان آمریکایی همچنان مجوز حفاری در سایت‌های ایرانی را می‌خواستند، اما آنها به طور فزاینده‌ای در سیستمی تحت کنترل مقامات ایرانی فعالیت می‌کردند. در مقابل، نهادهای آمریکایی بودجه، دسترسی به آزمایشگاه‌ها، دانش تخصصی، آموزش تحصیلات تکمیلی و اتصالات به جامعه علمی بین‌المللی را ارائه می‌دادند.

پروژه‌های باستان‌شناسی آمریکایی در ایران از شبکه‌های گسترده‌ای از چنین ارتباطاتی بهره می‌بردند. به عنوان مثال، دانشمندانی که روی دشت دهلران در جنوب غربی ایران کار می‌کردند، به سازمان‌های دولتی ایران، سفارت ایالات متحده، دانشگاه‌ها و موزه‌های آمریکایی، سازمان‌های توسعه و آزمایشگاه‌های علمی وابسته بودند. بقایای گیاهی، استخوان‌های حیوانات و سایر مواد از طریق آزمایشگاه‌های تخصصی در خارج از کشور جابه‌جا می‌شدند، در حالی که مقامات ایرانی در کنار پژوهشگران خارجی در میدان کار می‌کردند.

دو نفر در اطراف برخی خرابه‌های باستانی قدم می‌زنند.
سایت باستان‌شناسی تخت جمشید، ایران، در سال ۱۹۷۶.
ویکی‌مدیا کامنز، CC BY-SA

همکاری در دوران شاه

تا دهه ۱۹۷۰، پروژه‌های کار میدانی به طور فزاینده‌ای به تلاش‌های مشترک تبدیل شدند که بر پایه مشارکت رسمی بین نهادها و رهبری تعاونی استوار بودند. مقامات باستان‌شناسی ایران متخصصان آمریکایی را برای کمک به بررسی مناطقی که توسط سدسازی و سایر پروژه‌های توسعه تهدید می‌شدند استخدام کردند، در حالی که باستان‌شناسان ایرانی نقش‌های پیشگام بیشتری در میدان بر عهده می‌گرفتند. در همین حال، دانشجویان به تعداد بیشتری بین تهران، شیکاگو، فیلادلفیا و نیویورک جابه‌جا می‌شدند. موزه‌ها نمایشگاه‌های سیار برگزار می‌کردند و ایران کنگره‌های علمی بین‌المللی مختص تاریخ و باستان‌شناسی خود را میزبانی می‌کرد.

نمی‌توان نادیده گرفت که این همکاری‌ها در دوره‌ای شکوفا شدند که ایران، تحت محمدرضا شاه پهلوی، متحد نزدیک ایالات متحده بود.

اگرچه شرایط رابطه به نفع ایران تغییر می‌کرد، اما همچنان با نابرابری‌های ژئوپلیتیکی مشخص بود. دانشگاه‌ها و موزه‌های آمریکایی منابعی را در اختیار داشتند که نهادهای ایرانی اغلب فاقد آن بودند — نه تنها از نظر مالی و سرمایه انسانی، بلکه از نظر فیزیکی، به شکل مجموعه‌هایی از مصنوعات که قبلاً از ایران خارج شده بودند.

با این حال، این همکاری‌ها زندگی مستقلی پیدا کردند، زیرا دانشمندان آمریکایی سال پس از سال باز می‌گشتند.

گروهی از مردان عکس‌هایی از ساختمان‌های آسیب‌دیده را نگه داشته‌اند
ایرانیان در ۴ آوریل ۲۰۲۶ برای اعتراض به حملات به سایت‌های تاریخی ایران گرد هم آمدند.
اتا کناره/AFP via Getty Images

تغییرات پس از انقلاب

انقلاب اسلامی هم گستردگی و هم شکنندگی این شبکه را آشکار کرد. حتی در حالی که بحرانی که در سال ۱۹۷۸ آغاز شد عمیق‌تر می‌شد، باستان‌شناسان آمریکایی ابتدا فرض نمی‌کردند که مشارکت‌های ایرانی آن‌ها تمام شده است. در ملیان، بقایای شهر باستانی انشان، باستان‌شناس ویلیام سامنر پیشنهاد کرد که پرداخت حقوق به یک نگهبان برای حفاظت از سایت ادامه یابد، در حالی که تماس با همکاران ایرانی حفظ شود تا تحقیقات در نهایت از سر گرفته شود.

اما این اتفاق نیفتاد. و بخش زیادی از تلاش باستان‌شناسی آمریکایی-ایرانی فرو ریخت، زیرا روابط دیپلماتیک بین دو کشور پس از آنکه جمهوری اسلامی ۵۲ دیپلمات و شهروند آمریکایی را در سال ۱۹۷۹ گروگان گرفت و واشنگتن در جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ طرف بغداد را گرفت، سرد شد.

اما نمونه دهه‌های ۱۹۶۰ و ۷۰ به بخشی گاهی نامرئی از دیپلماسی اشاره دارد: روابطی که از طریق کار عملی مکرر انباشته شده‌اند.

متخصص روابط بین‌الملل، تریتا پارسی، این نکته را در تاریخچه مذاکراتی که منجر به توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ ایران شد مطرح می‌کند. در کتاب "از دست دادن یک دشمن", که بر اساس مصاحبه با شرکت‌کنندگان از هر دو طرف است، پارسی رابطه کاری که بین وزیر خارجه ایالات متحده جان کری و وزیر خارجه ایران محمدجواد ظریف شکل گرفت را توصیف می‌کند.

این به معنای آن نیست که صمیمیت شخصی آن‌ها به تنهایی توافق هسته‌ای را تولید کرد. طبیعتاً، رؤسای جمهور باید مذاکرات را مجاز می‌کردند، دیپلمات‌ها در تمام سطوح باید مصالحه پیدا می‌کردند و هر دو دولت باید نتیجه می‌گرفتند که یک توافق منافع آن‌ها را تأمین می‌کند. اما گزارش‌های معاصر آن رابطه را مبتنی بر احترام حرفه‌ای و نزدیکی مکرر توصیف کردند. به عبارت دیگر، کری و ظریف وقت کافی را صرف مذاکره با یکدیگر کردند تا محدودیت‌های یکدیگر را درک کنند و علیرغم خصومت بین دو دولتشان، یک رابطه کاری ایجاد کنند.

آن نوع رابطه کاری شخصی می‌تواند به دیپلماسی کمک کند — نه فقط در بالاترین سطوح، بلکه به طور گسترده‌تر در جامعه مدنی. دیپلماسی ورزشی مدت‌هاست که شناخته شده است؛ همچنین تبادل "هدایای" جانوری. تحقیقات من نشان می‌دهد که باستان‌شناسی نیز مدت‌ها جایگاه مهمی در این نوع مبادلات فرهنگی داشته است.

امروزه، متخصصان حفاظت ایرانی در حال دسته‌بندی و فهرست‌نویسی قطعات شکسته کاخ گلستان هستند و سعی می‌کنند آسیب‌های وارد شده به سایت‌های میراثی در سراسر کشور را تعمیر کنند.

در همان زمان، مقامات آمریکایی و ایرانی همچنان به دنبال راه‌هایی برای پایان دادن به درگیری هستند. من نمی‌دانم روابط آمریکا و ایران هنگامی که جنگ سرانجام پایان یابد چه شکلی خواهد داشت، اما ساختمان‌ها و یادمان‌های آسیب‌دیده نیاز به تعمیر و نگهداری خواهند داشت. اگر صندوق ورودی ایمیل من معیار باشد، دانشمندان ایرانی همچنان مایل به همکاری با همکاران آمریکایی هستند.

و اگر روزی فرصت سیاسی بزرگ‌تری برای نزدیکی آمریکا و ایران فراهم شود، روابطی که توسط کسانی که میراث ایران را نگهبانی و مطالعه می‌کنند ساخته شده، ممکن است بیشتر از آنچه در نگاه اول به نظر می‌رسد اهمیت داشته باشند.

اشتراک:
این گزارش ترجمه و بازنویسی خبری با موتور هوش مصنوعی افق آبی است و برای خوانندهٔ فارسی‌زبان بازتنظیم شده. منبع اصلی: theconversation.com