بیش از ۵۰ سال است که دانشمندان درباره یک ایده تحریکآمیز در مورد تکامل بحث میکنند: آیا موجودات زنده میتوانند از طریق کاهش احتمال جهش، از مهمترین ژنهای خود محافظت کنند؟ این فرضیه که نخستین بار در سال ۱۹۷۲ مطرح شد، درک سنتی از نحوه پدید آمدن تغییرات ژنتیکی را به چالش میکشد. اکنون، پژوهش جدیدی از دانشگاه بات نشان میدهد که شواهد پشتیبان این ایده گمراهکننده بوده است.
در مطالعهای که در PLOS Biology منتشر شده است، دکتر سوفیا رادریزانی و پروفسور لارنس دی هورست از مرکز تکامل دانشگاه بات، بزرگترین مجموعه جهشهای ژنتیکی خودبهخودی گردآوریشده تاکنون را بررسی کردند. تحلیل آنها بر دو میکروارگانیسم تمرکز داشت: باکتری اشریشیا کلی (E. coli) و قارچ تکسلولی مخمر نان (Saccharomyces cerevisiae).
این یافتهها ادعای مبنی بر اینکه انتخاب طبیعی میتواند نرخ جهش را در ژنهای ضروری برای بقا کاهش دهد، به چالش میکشند. اگرچه این نظریه از زمان معرفی خود بارها توجه علمی را جلب کرده است، از جمله یک بحث مجدد در سال ۲۰۲۳، محققان میگویند نتایج آنها پیشفرض اصلی آن را زیر سوال میبرد.
«ادعای اینکه جهش در ژنهای مهم کندتر است، پیروزی هیاهو بر محتواست»، به گفته دکتر رادریزانی که این مقاله جدید را به عنوان بخشی از رساله دکتری خود همنویسی کرد. «این یک پیشنهاد بسیار قدیمی است که به طور معمول در اشکال مختلف بازتولید میشود.»
جهشها و انتخاب طبیعی چگونه تکامل را پیش میبرند
توضیح متعارف تکامل شامل دو فرآیند اصلی است. جهشهای ژنتیکی ابتدا تنوع را در میان موجودات زنده ایجاد میکنند. سپس انتخاب طبیعی بر روی اینکه کدام یک از آن تنوعها رایجتر شوند تأثیر میگذارد و صفاتی را که بقا و تولیدمثل را بهبود میبخشند، ترجیح میدهد. این فرآیند را میتوان با الکی مقایسه کرد که مواد مختلف را جدا میسازد و اجازه میدهد برخی تغییرات ژنتیکی باقی بمانند در حالی که دیگران ناپدید میشوند.
مثالی آشنا از داروین فینچها (Darwin's finches) است که چارلز داروین نخستین بار در سال ۱۸۳۵ در جزایر گالاپاگوس با آنها مواجه شد. این پرندگان شکل منقارهای متفاوتی دارند که به آنها کمک میکند از غذاهای مختلف تغذیه کنند. جهشهای تصادفی به تنوع در اندازه و شکل منقار کمک میکنند و زمانی که منابع غذایی خاصی فراوانتر میشوند، پرندگانی با منقارهای مناسبتر شانس بیشتری برای بقا و تولیدمثل دارند. طی نسلهای متعدد، این صفات مفید میتوانند در جمعیت گسترش یابند.
با این حال، یک فرضیه جایگزین پیشنهاد میکند که جهشها ممکن است به همان اندازه که مدل متعارف فرض میکند، تصادفی رخ ندهند. طبق این ایده، موجودات زنده راههایی را برای کاهش جهش در حیاتیترین ژنهای خود (مانند آنهایی که در همانندسازی DNA یا حفظ ماشینآلات سلولی پایه نقش دارند) تکامل دادهاند. در عین حال، ژنهایی که تغییرات در آنها ممکن است سازگاریهای مفیدی فراهم کند (مانند آنهایی که جهش در آنها به باکتریها مقاومت آنتیبیوتیکی میدهد یا ابعاد منقار را تغییر میدهد) ممکن است نرخ جهش بالاتری را تجربه کنند.
در نگاه اول، محافظت از ژنهای ضروری مانند یک مزیت تکاملی بدیهی به نظر میرسد. جهشهایی که بر این ژنها تأثیر میگذارند میتوانند فرآیندهای بیولوژیکی حیاتی را مختل کنند، بیماریهای ژنتیکی ایجاد کنند یا حتی باعث مرگ موجود زنده شوند. اگر چنین تغییراتی تا این حد خطرناک هستند، چرا انتخاب طبیعی مکانیسمهایی را که مانع آنها میشوند، ترجیح نمیدهد؟
مشکل، به توضیح محققان، این است که جهشها در ژنهای فردی از قبل نسبتاً نادر هستند. کاهش بیشتر این نرخها تنها سود ناچیزی اضافی ارائه میدهد و انتخاب طبیعی را در ترجیح چنین سیستم حفاظتی دشوار میسازد.
راز ناپدید شدن جهشهای ژنتیکی
مشکل دیگر در نحوه اندازهگیری جهشها توسط دانشمندان در تحقیقات قبلی نهفته است. ژنهای مهم ممکن است کمتر جهش یابند نه به این دلیل که بهتر محافظت میشوند، بلکه به این دلیل که جهشهای مضر در آن ژنها به سرعت از جمعیتها حذف میشوند.
پروفسور هورست گفت: «ما انتظار داریم انتخاب طبیعی وقتی جهشها در ژنهای مهمتر رخ میدهند، آنها را به سرعت حذف کند، زیرا این جهشها احتمالاً برای موجود زنده مضرتر هستند. این میتواند توهمی ایجاد کند که ژنهای مهم جهش کمتری دارند، در حالی که در واقعیت، برخی جهشها صرفاً قبل از اینکه فرصتی برای تجزیه و تحلیل آنها داشته باشیم، ناپدید شدهاند - چیزی که میتوانید آن را به عنوان "جهشهای شبحوار" (ghost mutations) تصور کنید.»
این تمایز حیاتی است. وقتی دانشمندان تغییرات ژنتیکی باقیمانده در یک جمعیت را بررسی میکنند، ممکن است جهشهایی را که رخ دادهاند اما بعداً توسط انتخاب طبیعی حذف شدهاند، از دست بدهند. در نتیجه، ثبات ظاهری ژنهای ضروری ممکن است بازتاب ناپدید شدن جهشهای مخرب باشد، نه احتمال کمتر وقوع آن جهشها از ابتدا.
آزمون بزرگی برای نظریه تکاملی ۵۰ ساله
برای بررسی مستقیمتر این پرسش، تیم دانشگاه بات دادههای حاصل از آزمایشهایی را که برای ثبت جهشها با حداقل تأثیر انتخاب طبیعی طراحی شده بودند، تحلیل کرد. این آزمایشها که به عنوان مطالعات انباشت جهش شناخته میشوند، به محققان اجازه دادند تغییرات ژنتیکی را در E. coli و مخمر نان بدون اثرات فیلترکننده شدید معمول انتخاب بررسی کنند.
دانشمندان همچنین سه آزمون مستقل انجام دادند تا تعیین کنند آیا انتخاب طبیعی همچنان ممکن است دادهها را به طور قابل توجهی تحریف کرده باشد. هیچکدام شواهدی از سوگیری چشمگیر نشان ندادند.
دکتر رادریزانی گفت: «این به نظر میرسد بزرگترین و پاکیزهترین نمونه جهشها باشد که تاکنون گردآوری شده است.»
با استفاده از این مجموعه داده گسترده، محققان بررسی کردند که آیا ژنهایی که برای بقا مهمتر هستند، واقعاً جهش کمتری را تجربه میکنند یا خیر.
آنها اهمیت ژن را با استفاده از آزمایشهایی ارزیابی کردند که در آنها ژنهای فردی از موجودات حذف شدند. برخی ژنها غیرقابلحذف هستند، به این معنی که سلولها بدون آنها میمیرند. دیگران میتوانند با اثر ناچیز یا بدون اثر محسوسی حذف شوند.
اگر فرضیه جهش محافظتی صحیح بود، باید مهمترین ژنها نرخهای جهش به طور مداوم پایینتری را نشان میدادند. در عوض، محققان چنین رابطهای را در هیچیک از میکروارگانیسمها نیافتند.
پروفسور هورست گفت: «دادهها را به هر شکلی تجزیه و تحلیل کنید و ما هیچ چیزی نیافتیم. در هیچیک از گونهها، این ژنهای کلیدی نرخ جهش پایینتری نداشتند.»
چه چیزی واقعاً تعیین میکند ژنها چند وقت یکبار جهش مییابند؟
تیم همچنین بررسی کرد که آیا معیارهای دیگر اهمیت ژن میتواند تفاوتها در نرخهای جهش را توضیح دهد. این موارد شامل مقدار پروتئین تولیدشده توسط هر ژن و میزان قدرتمندی انتخاب طبیعی در شکلدهی ژنها طی هزاران سال بود.
بار دیگر، نتایج از ایدهای که ژنهای مهمتر محافظت ویژه دریافت میکنند، حمایت نکرد.
دکتر رادریزانی گفت: «ما یافتیم که ژنهایی که پروتئینهای فراوانتری تولید میکنند، نرخ جهش پایینتری ندارند. همچنین نحوه تکامل ژنها طی هزاران سال، فراوانی جهش آنها را پیشبینی نمیکند.»
این بدان معنا نیست که هر ژن دقیقاً شانس یکسانی برای جهش دارد. محققان ویژگیهایی از ساختار ژنوم و همانندسازی DNA را شناسایی کردند که بر فراوانی جهش تأثیر میگذارند. برای مثال، ژنهایی که در مراحل بعدی همانندسازی DNA کپی میشوند، تمایل دارند جهشها را بیشتر از آنهایی که زودتر کپی میشوند، انباشته کنند.
این یافتهها نشان میدهد که نرخهای جهش میتوانند در سراسر ژنوم متفاوت باشند، اما تفاوتها بازتاب سیستمی که به طور خاص ژنهای ضروری را از تغییرات ژنتیکی محافظت کند، به نظر نمیرسند.
پروفسور هورست گفت: «اگرچه علل شناختهشدهای برای تغییرات در نرخهای جهش میبینیم، اما هیچ شواهدی برای اثراتی که به عنوان چالشی علیه مدل متعارف پیشنهاد شدهاند، نیافتیم. هیچکدام پیشبینی نکردند که کدام ژنها نرخ جهش بالا یا پایینی خواهند داشت و قطعاً هیچ دلیلی برای تغییر پارادایم وجود ندارد.»
بنابراین، این پژوهش حمایت جدیدی از تمایز متعارف بین جهش و انتخاب طبیعی ارائه میدهد. اگرچه جهشها در همه جای ژنوم با نرخهای یکسان رخ نمیدهند، اما شواهد از باکتریها و مخمرها هیچ نشانهای ارائه نمیدهد که تکامل به طور سیستماتیک از مهمترین ژنهای خود با کاهش فراوانی جهش آنها محافظت میکند.