اشتراک
سانتریفیوژهای ایرانی در نمایشگاه تهران، ۱۱ ژوئن ۲۰۲۳. خبرگزاری وانا/رویترز
سانتریفیوژهای ایرانی در نمایشگاه تهران، ۱۱ ژوئن ۲۰۲۳. خبرگزاری وانا/رویترز
جهان خاورمیانه دیدگاه

ایران بر جاه‌طلبی‌های هسته‌ای خود اصرار می‌ورزد

با درک ضعف آمریکا، تهران از سیاست «نه جنگ، نه صلح» به سمت «بازدارندگی حداکثری» حرکت می‌کند

در یک نگاه چکیدهٔ خودکار موتور هوش مصنوعی افق آبی

ایران با درک ضعف آمریکا، سیاست «نه جنگ، نه صلح» خود را کنار گذاشته و به سمت «بازدارندگی حداکثری» حرکت می‌کند. پس از حملات حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و کشته شدن علی خامنه‌ای در حمله اسرائیل، رهبران جوان‌تر سپاه پاسداران که تاب‌آوری رژیم را بیشتر باور دارند، خطوط قرمز پیشین را رد کرده‌اند. مجتبی خامنه‌ای، جانشین پدر، با وجود سابقه عمومی کم، خواستار پایان وضعیت نه جنگ و نه صلح شده و مسعود پزشکیان نیز تأیید کرده که رهبر عالی دستور تغییر داده است. مقامات و نمایندگان مجلس علناً فضایل تسلیحات هسته‌ای را می‌ستایند و مجلس خبرگان خواستار خروج از NPT و بازنگری دکترین دفاعی شده است. محسن رضایی استدلال می‌کند سلاح هسته‌ای ارزان‌تر و مؤثرتر از صدها جنگنده است. تهران خلیج فارس را مختل کرده و به حساسیت‌های متحد چینی خود بی‌توجهی نشان می‌دهد. در میان انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و مخالفت افکار عمومی با جنگ، ایران فرصت‌ها را حس می‌کند. روزنامه جوان نزدیک به سپاه، سال‌های آینده را فرصتی برای ایران می‌داند. با این حال، فیزیک تعیین‌کننده سرعت برنامه هسته‌ای است و زیرساخت اتمی آسیب‌دیده نیازمند زمان برای بازسازی است؛ اما رژیم دریافته که نیابتی‌ها جایگزین سلاح هسته‌ای نیستند و محاسبات در خاورمیانه اکنون همه‌وجودی شده است.

آمریکا تنها یک درگیری خارجی عمده و بی‌نتیجه را تجربه کرده است، یعنی جنگ کره. بازتاب‌های زشت شکست امروز در برابر ایران، به سادگی می‌تواند به همان اندازه بزرگ باشد که اگر کمونیست‌ها شبه‌جزیره کره را فتح می‌کردند، واشنگتن در شرق آسیا با آن مواجه می‌شد.

اگر آمریکا شکست بخورد، جمهوری اسلامی کنترل خلیج فارس را در دست خواهد گرفت. این کشور قدرت تحمیل عوارض و نفوذ عمیق در اقتصاد و سیاست کشورهای عربی حوزه خلیج فارس را خواهد داشت. هیچ‌یک از این پادشاهی‌ها یا امارت‌ها دولت قدرتمندی نیستند. چین و روسیه نیز پیش‌تر آمریکا را مضطرب، ترسان و عقب‌نشین دیده‌اند، کشوری که قادر به ساخت موشک‌های رهگیر کافی برای مقابله با یک کشور جهان سوم نیست. پیروزی ایران به آن‌ها تأیید خواهد کرد که واشنگتن از نظر سیاسی بیش از حد منقسم و بی‌صبر است تا از آنچه زمانی یک اولویت راهبردی دو حزبی بود، دفاع کند.

پس از دفع واشنگتن و اورشلیم، به نظر می‌رسد تهران از این جنگ با عزمی تازه برای دستیابی به سلاح‌های هسته‌ای خارج شده است. اگر ایران به این جاه‌طلبی‌ها دست یابد، آمریکا بهتر است کتاب مأموریت عدم اشاعه پس از جنگ جهانی دوم را ببندد.

روایت جدیدی در حال شکل‌گیری است: علی خامنه‌ای، رهبر فقید، بیش از حد طولانی حکومت کرد. او انقلابی سالخورده بود که همچنان دشمنی خود را با آمریکا حفظ می‌کرد، اما احترام زیادی برای قدرت آن قائل بود. دکترین «نه جنگ، نه صلح» او به این معنا بود که برنامه اتمی را توسعه دهد اما سلاحی نسازد—حداقل نه به سرعت کافی.

پس از حملات حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، خامنه‌ای نتوانست با موقعیت متناسب عمل کند. مبارزان جوان‌تر، عمدتاً از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به او هشدار دادند که احتیاط ممکن است باعث نابودی ایران شود. وقتی حمله اسرائیل در فوریه روحانی ۸۶ ساله را کشت، آن‌ها نتیجه گرفتند که بودن در وضعیت آستانه حفاظت کافی ارائه نمی‌دهد.

مجتبی خامنه‌ای، که جانشین پدرش شد، سابقه عمومی کمی دارد. او از زمان حمله فوریه که گزارش شده او را به‌شدت مجروح کرد، در انظار عمومی دیده نشده است. اما بیانیه‌هایی که به نام او صادر شده‌اند، تغییرات بنیادینی در چشم‌انداز راهبردی ایران ایجاد کرده‌اند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، این ماه اعلام کرد: «رهبر عالی ما دستور دادند وضعیت نه جنگ، نه صلح پایان یابد.» در بیانیه‌ای دیگر، مجتبی خامنه‌ای اعلام کرد که با توجه به تمام خصومت‌ها، زمان برای «بازدارندگی حداکثری» فرا رسیده است.

بیانات آقای خامنه‌ای جوان ممکن است مبهم باشد، اما همخوانی طرفداران بمب هسته‌ای چنین نیست. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اظهار داشت: «اگر کشوری دارای سلاح هسته‌ای باشد، می‌تواند ارزان‌تر و مؤثرتر از داشتن صدها فروند F-35 و هزینه کردن مبالغ هنگفت برای سایر توانایی‌های نظامی باشد.» تم بازدارندگی توسط نمایندگان مجلس ایران نیز مطرح شد. علی باقرزاده مدعی شد که «صلح از طریق قدرت حاصل می‌شود و زمان تغییر دکترین هسته‌ای فرا رسیده است.» همکار او ابراهیم رضایی نیز به همین ترتیب اشاره کرد: «طبق اعتراف خود دشمن، اگر ما هسته‌ای شده بودیم... مورد حمله قرار نمی‌گرفتیم و آن‌ها با ما متفاوت رفتار می‌کردند.»

مجلس خبرگان، که نظارت بر دفتر رهبر عالی را بر عهده دارد، خواستار «بررسی مسئله خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT)، بازنگری دکترین دفاعی کشور و ایجاد بازدارندگی لازم» شده است. این مجلس می‌گوید این اقدامات «به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر و ... مطالبه‌ای عمومی و ملی تبدیل شده‌اند.»

علی خامنه‌ای نگران بود که رویارویی مستقیم با آمریکا ممکن است تئوکراسی را تهدید کند. این ترس‌ها موضع هسته‌ای او را شکل دادند. نوکران او که از حمله فوریه جان سالم به در بردند، اعتماد به نفس بیشتری نسبت به تاب‌آوری رژیم دارند و حاضرند خطوط قرمزی را که او عبور نکرد، بگذرند. آن‌ها خلیج فارس را مختل کرده‌اند. توجه کمی به حساسیت‌های متحد چینی خود که به نفت خاورمیانه وابسته است، نشان داده‌اند. و آن‌ها انضباط پیامی را که علی خامنه‌ای تحمیل کرده بود، کنار گذاشته‌اند: آن‌ها علناً فضایل تسلیحات هسته‌ای را ستایش می‌کنند.

در میان آوار انتخابات میاندوره‌ای آمریکا، رژیم ایران فرصت‌ها را حس می‌کند. مردم آمریکا مخالف جنگ با ایران هستند. اکثر دموکرات‌ها با آن مخالف‌اند. و رئیس‌جمهور ترامپ اساساً از آن دست کشیده است، عملیات‌های نظامی بزرگ را متوقف کرده و به فشار اقتصادی تکیه کرده است که تهران را به‌شدت نگران کرده اما تاکنون فلج نکرده است. اگر کنگره جدید دموکرات نیروی دریایی آمریکا را از نقدینگی برای محاصره ایران و اسکورت کشتی‌ها از طریق تنگه هرمز محروم کند، تهران به سرعت پیروز خواهد شد.

به گفته روزنامه جوان، ارگان رسانه‌ای سپاه پاسداران، «طبیعی است که آمریکا در دو سال آینده مشغول چالش‌های داخلی خود خواهد بود و این فرصتی برای جمهوری اسلامی ایران است.»

با این حال، فیزیک است، نه سیاست، که سرعت برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی را تعیین خواهد کرد. زیرساخت اتمی ساخته شده طی دهه‌ها به‌شدت آسیب دیده است. بازسازی آن زمان زیادی خواهد برد. با این وجود، کشوری با نیمکت علمی قابل قبول و نخبگانی متحد پشت یک علت اتمی می‌تواند بر این موانع غلبه کند، اگر توسط آمریکا مهار نشود. تهران همیشه می‌دانست که واشنگتن، نه اورشلیم، دشمن تعیین‌کننده جاه‌طلبی‌های هسته‌ای آن است.

علی خامنه‌ای تلاش کرد با پرورش نیابتی‌ها در منطقه، قدرت‌نمایی کند. او و نوکرانش تروریسم را هم هنر حکمرانی و هم هنر روح تلقی می‌کردند. جانشینان او که از شورش داخلی گسترده زمستان گذشته و همچنین موشک‌ها و بمب‌های خارجی جان سالم به در بردند، اکنون می‌دانند که نیابتی‌ها جایگزینی برای سلاح‌های هسته‌ای نیستند. در خاورمیانه جدید، محاسبات همه وجودی شده است.

آقای گرشت پژوهشگر مقیم در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها است. آقای تکیه عضو ارشد شورای روابط خارجی است.

اشتراک:
این گزارش ترجمه و بازنویسی خبری با موتور هوش مصنوعی افق آبی است و برای خوانندهٔ فارسی‌زبان بازتنظیم شده. منبع اصلی: wsj.com