ایران، که قرار است در روز جمعه در عمان مذاکرات هستهای را با ایالات متحده از سر بگیرد، همواره هشدار داده است که برنامه موشکی بالستیک قدرتمند آن – که یکی از بزرگترین برنامهها در خاورمیانه است – خط قرمز در هر گونه مذاکرهای محسوب میشود.
آخرین آزمایش قابلیتهای موشکی ایران در طول جنگ ۱۲ روزه در ژوئن ۲۰۲۵ با اسرائیل رخ داد که طی آن تهران رگبار موشکهای بالستیک را به سمت اسرائیل شلیک کرد و دهها نفر را کشت و دهها ساختمان و آپارتمان را در مرکز و شمال این کشور تخریب کرد.
بر اساس تحلیل مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) و پروژه تهدیدات حیاتی AEI، اسرائیل "احتمالاً حدود یک سوم از پرتابگرهای موشکی ایران" را در طول این درگیری منهدم کرده است.
مقامات ایرانی بارها اعلام کردهاند که تهران از خسارات وارده در طول جنگ بهبود یافته و قابلیتهای آن بهتر از همیشه است.
موشکهای بالستیک چیستند؟
موشک بالستیک یک سلاح با پیشرانه راکتی است که در طول صعود اولیه خود هدایت میشود اما برای بیشتر مسیر پرواز خود تحت گرانش، مسیری آزاد را طی میکند. این موشکها کلاهکهای جنگی – حاوی مواد منفجره متعارف یا بالقوه مهمات بیولوژیکی، شیمیایی یا هستهای – را در فواصل مختلف تحویل میدهند که بسته به نوع موشک، از برد کوتاه تا بین قارهای طبقهبندی میشوند.
قدرتهای غربی زرادخانه موشکی بالستیک ایران را هم به عنوان یک تهدید نظامی متعارف برای ثبات خاورمیانه و هم به عنوان مکانیزم احتمالی برای حمل سلاحهای هستهای در صورت توسعه آنها توسط تهران میدانند. ایران هرگونه قصد برای ساخت بمب اتمی را انکار میکند.
انواع و بردهای موشکی ایران
بر اساس گزارش دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا، ایران بزرگترین ذخیره موشکهای بالستیک در خاورمیانه را دارد. موشکهای ایرانی دارای برد خودتعیین شده ۲۰۰۰ کیلومتر (۱۲۴۰ مایل) هستند که مقامات در گذشته گفته بودند برای حفاظت از کشور کافی است زیرا فاصله تا اسرائیل را پوشش میدهد.
بسیاری از سایتهای موشکی ایران در اطراف پایتخت تهران واقع شدهاند. حداقل پنج "شهر موشکی" زیرزمینی شناخته شده در استانهای مختلف از جمله کرمانشاه و سمنان، و همچنین در نزدیکی منطقه خلیج وجود دارد.
به گفته مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، این زرادخانه شامل چندین موشک دوربرد است که میتوانند به اسرائیل برسند. این موشکها شامل سجیل با برد ۲۰۰۰ کیلومتر، عماد ۱۷۰۰ کیلومتر، قدر ۲۰۰۰ کیلومتر، شهاب-۳ ۱۳۰۰ کیلومتر، خرمشهر ۲۰۰۰ کیلومتر و هویزه ۱۳۵۰ کیلومتر هستند.
خبرگزاری نیمهرسمی ایسنا در آوریل ۲۰۲۵ یک نمودار منتشر کرد که نه موشک ایرانی را نشان میداد که به گفته این خبرگزاری میتوانند به اسرائیل برسند. این موشکها شامل سجیل، که ایسنا اعلام کرد قادر است با سرعت بیش از ۱۷۰۰۰ کیلومتر (۱۰۵۰۰ مایل) در ساعت پرواز کند و بردی معادل ۲۵۰۰ کیلومتر (۱۵۵۰ مایل) دارد؛ خیبر با برد ۲۰۰۰ کیلومتر (۱۲۴۰ مایل)؛ و حاج قاسم با برد ۱۴۰۰ کیلومتر (۸۷۰ مایل) بودند.
انجمن کنترل تسلیحات، یک اندیشکده مستقر در واشینگتن، میگوید که زرادخانه بالستیک ایران شامل شهاب-۱ با برد تخمینی ۳۰۰ کیلومتر (۱۹۰ مایل)؛ ذوالفقار با ۷۰۰ کیلومتر (۴۳۵ مایل)؛ شهاب-۳ با ۸۰۰-۱۰۰۰ کیلومتر (۵۰۰ تا ۶۲۰ مایل)؛ عماد-۱، یک موشک در حال توسعه با برد تا ۲۰۰۰ کیلومتر (۱۲۴۰ مایل)؛ و یک مدل سجیل در حال توسعه با برد مورد انتظار ۱۵۰۰-۲۵۰۰ کیلومتر (۹۳۰ تا ۱۵۵۰ مایل) است.
استراتژی و توسعه موشکی
ایران میگوید موشکهای بالستیک آن نیروی بازدارنده و تلافیجویانه مهمی در برابر ایالات متحده، اسرائیل و سایر اهداف منطقهای احتمالی فراهم میکنند.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۳ بهنام بن طالبللو، پژوهشگر ارشد در بنیاد دفاع از دموکراسیها مستقر در آمریکا، ایران همچنان به توسعه انبارهای موشکی زیرزمینی همراه با سیستمهای حمل و پرتاب، و همچنین مراکز تولید و ذخیرهسازی موشک در زیر زمین ادامه میدهد. این گزارش اعلام کرد که در سال ۲۰۲۰، ایران برای اولین بار یک موشک بالستیک را از زیر زمین شلیک کرده است.
این گزارش افزود: "سالها مهندسی معکوس موشکها و تولید کلاسهای مختلف موشکی نیز به ایران آموخته است که چگونه بدنه موشکها را کشیده و آنها را با مواد کامپوزیتی سبکتر بسازد تا برد موشک را افزایش دهد."
در ژوئن ۲۰۲۳، ایران آنچه را که مقامات اولین موشک بالستیک هایپرسونیک ساخت داخل توصیف کردند، رونمایی کرد. خبرگزاری رسمی ایرنا این خبر را گزارش داد. موشکهای هایپرسونیک میتوانند حداقل پنج برابر سریعتر از سرعت صوت و در یک مسیر پیچیده پرواز کنند که رهگیری آنها را دشوار میسازد.
انجمن کنترل تسلیحات میگوید که برنامه موشکی ایران عمدتاً بر اساس طرحهای کره شمالی و روسیه است و از کمک چین بهرهمند شده است.
ایران همچنین موشکهای کروز مانند خا-۵۵ (Kh-55) را دارد که یک سلاح هوابرد با قابلیت هستهای با برد تا ۳۰۰۰ کیلومتر (۱۸۶۰ مایل) است.
حملات منطقهای
ایران در واکنش به مشارکت آمریکا در جنگ هوایی اسرائیل علیه ایران در ماه ژوئن، موشکهایی را به پایگاه هوایی العدید آمریکا در قطر شلیک کرد، اما تهران از قبل هشدار داده بود و کسی آسیب ندید. واشینگتن ساعاتی بعد آتشبس را اعلام کرد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در ژانویه ۲۰۲۴ از موشکها استفاده کرد، زمانی که اعلام کرد به مقر جاسوسی اسرائیل در منطقه خودمختار کردستان عراق حمله کرده و همچنین به شبهنظامیان گروه دولت اسلامی (داعش) در سوریه شلیک کرده است.
تهران همچنین حملات موشکی را به دو پایگاه یک گروه شبهنظامی بلوچ در پاکستان همسایه اعلام کرد.
عربستان سعودی و ایالات متحده گفتهاند که معتقدند ایران در حمله پهپادی و موشکی سال ۲۰۱۹ به تأسیسات نفتی مهم عربستان سعودی دست داشته است. تهران این اتهام را رد کرد.
در سال ۲۰۲۰، جمهوری اسلامی در تلافی حمله پهپادی آمریکا که منجر به کشته شدن سرلشکر قاسم سلیمانی، فرمانده ارشد سپاه پاسداران شد، موشکهایی را به نیروهای تحت رهبری آمریکا در عراق، از جمله پایگاه هوایی عینالاسد، پرتاب کرد.
گزارش توسط الولی الولی؛ ویرایش توسط مایکل جورجی، مارک هاینریش و آیدان لوئیس.