ایران سالهاست که به دنبال ایجاد روابط نظامی نزدیکتر با چین و روسیه بوده است، اما دوستان قدرتمندش در مواجهه با جدیترین تهدید آمریکا برای بقای این رژیم در دهههای اخیر، تمایلی به پیشقدم شدن نشان نمیدهند.
روسیه و ایران در هفته گذشته یک رزمایش مشترک دریایی در مقیاس کوچک در دریای عمان برگزار کردند؛ نمایش قدرتی که در مقایسه با توان نظامی آمریکا که در دریا و خشکی در منطقه مستقر شده است، بسیار ناچیز به نظر میرسد. به گزارش رسانههای دولتی ایران، قرار است به زودی رزمایشی با مشارکت کشتیهایی از چین، روسیه و ایران در تنگه هرمز برگزار شود.
بر اساس گفته تحلیلگران، ایران همچنین پس از آنکه ذخایر موشکی، پدافند هوایی و سایر توانمندیهای نظامیاش در یک جنگ ۱۲ روزه علیه اسرائیل و آمریکا در ماه ژوئن آسیب دید، به دنبال بازسازی آنها با کمک چین و روسیه بوده است.
اما تحلیلگران میگویند پکن و مسکو تمایل چندانی برای ارائه کمک نظامی مستقیم در صورت دستور حمله پرزیدنت ترامپ به ایران نشان ندادهاند.
دنی سیترینوویچ، افسر سابق اطلاعات نظامی اسرائیل و پژوهشگر ارشد کنونی در موسسه مطالعات امنیت ملی مستقر در تلآویو، میگوید: «آنها منافع خود را برای رژیم ایران قربانی نخواهند کرد. آنها امیدوارند که این رژیم سرنگون نشود، اما قطعاً از نظر نظامی با آمریکا مقابله نخواهند کرد.»
برای پکن، همسویی بیش از حد آشکار با تهران خطر آسیب رساندن به رابطه حیاتی با ترامپ را به همراه دارد؛ ترامپ قرار است در ماه مارس برای دیدار با شی جین پینگ، رهبر چین، به این کشور سفر کند.
چین بزرگترین مشتری نفت ایران و بازاری مهم است که از فروپاشی اقتصاد به شدت تحریمشده این کشور جلوگیری میکند. به گفته تحلیلگران، پکن در تمایل به مقابله با قدرت آمریکا با تهران همنظر است، اما نگران است که همسویی بیش از حد با جمهوری اسلامی بتواند روابطش در منطقه خلیج فارس را به خطر اندازد.
برای مسکو، محاسبات مشابه است اما حتی فوریتر: عدم عصبانی کردن ترامپ و سوق ندادن او به سمت اوکراین، بر کمک به تهران اولویت دارد.
هنگامی که ترامپ در دوره اول ریاست جمهوری خود از توافق سال ۲۰۱۵ برای محدود کردن برنامه هستهای ایران که توسط دولت اوباما مذاکره شده بود، خارج شد، رهبر عالی ایران، علی خامنهای، علناً از روابط نزدیکتر با مسکو و پکن حمایت کرد. خامنهای در سال ۲۰۱۸ به گروهی از دانشگاهیان گفت: «ما باید به شرق نگاه کنیم، نه غرب.»
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، که به عنوان صدایی فزاینده قدرتمند در میان رهبری ایران ظاهر شده بود، روسیه را به عنوان تامینکننده بالقوه تسلیحات پیشرفته و چین را به عنوان منبع فناوری میدید. اما این سیاست مزایای امنیتی بسیار کمتری از آنچه تهران امیدوار بود، به بار آورده است.
علی واعظ، کارشناس ایران در گروه بینالمللی بحران، یک اتاق فکر مستقر در بروکسل، گفت: «ایرانیها از این موضوع گلایه دارند. آنها آرزو میکنند که چینیها و روسها کارهای بیشتری انجام دهند، اما چارهای جز ماندن در کنار آنها ندارند، زیرا جایگزینهای بهتری در دست نیست.»
مقامات آمریکایی گفتند که توان نظامی که آمریکا در خاورمیانه گرد آورده است، این گزینه را به ترامپ میدهد که یک جنگ هوایی پایدار و چند هفتهای علیه ایران انجام دهد، به جای چیزی مانند حمله یکباره «چکش نیمهشب» که آمریکا در ماه ژوئن علیه سه سایت هستهای ایران انجام داد.
در مقابل، به گزارش خبرگزاری دولتی ایران، یک ناو هواپیمابر هلیکوپتربر نیروی دریایی روسیه که در رزمایشهای اخیر شرکت داشت، با پایان یافتن رزمایش در روز پنجشنبه، منطقه را ترک کرد.
رهبران ایران در دهههای اخیر با نگرانی شاهد سرنگونی یا نزدیک به سقوط رسیدن رژیمها در عراق، افغانستان، لیبی، یمن و سوریه بودهاند. آنها همچنین شاهد نابودی متحدان شبهنظامی منطقهای خود، حزبالله و حماس بودهاند.
گزارش شده است که ترامپ در حال بررسی یک حمله نظامی محدود اولیه به ایران است تا این کشور را مجبور به پذیرش خواستههایش برای یک توافق هستهای کند؛ گامی که با هدف تحت فشار قرار دادن تهران برای رسیدن به توافق انجام میشود. این اقدام کمتر از یک حمله تمامعیار خواهد بود که میتواند منجر به تلافیجویی گسترده شود.
رایان هاس و آلی ماتیاس از موسسه بروکینگز، یک اتاق فکر مستقر در واشنگتن، در تحلیل اخیر خود استدلال کردند که اگر رژیم ایران تحت حمله آمریکا سقوط کند، پکن «هدف خود را تضمین جریان بیوقفه نفت» و «پرورش نفوذ با دولت جانشین، به ویژه برای جلوگیری از همسویی مجدد با ایالات متحده» قرار خواهد داد.
ایران شریک مهمی برای مسکو است و روسیه نمیخواهد آن را از دست بدهد، به خصوص پس از آنکه آمریکا نیکلاس مادورو، متحد روسیه، را ماه گذشته در ونزوئلا برکنار کرد. در عین حال، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، بعید است که در صورت نزدیک شدن حملات آمریکا به سرنگونی خامنهای، به کمک او بیاید.
الکساندر پالمر، پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، یک اتاق فکر مستقر در واشنگتن، درباره روابط امنیتی تهران با روسیه و چین میگوید: «این روابط بسیار عملگرایانه و معاملهگرایانه هستند. آنها منافع استراتژیک کافی در ایران ندارند که حاضر باشند بر سر این کشور با ایالات متحده وارد جنگ شوند.»
ایران نیز قدرت نظامی خود را به بهترین نحو ممکن به رخ میکشد و این پیام را میدهد که نیروهای مسلح این کشور توانایی اخلال در تجارت جهانی نفت و هدف قرار دادن منافع آمریکا در سراسر خاورمیانه را دارند، حتی بدون کمک پکن و مسکو.
یگانهای دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در هفته گذشته در تنگه هرمز مستقر شدند. این آبراه استراتژیک خلیج فارس را به اقیانوس هند وسیعتر متصل میکند. حدود یک پنجم عرضه جهانی نفت از این تنگه میگذرد.
به گفته مقامات و تحلیلگران آمریکایی، چین در سالهای اخیر اجزای موشکهای بالستیک و همچنین مواد شیمیایی مورد نیاز برای سوخت موشک را به ایران فروخته است. روسیه نیز به تهران در زمینه تجهیزات جنگ الکترونیک برای ایجاد پارازیت در ارتباطات، ماهوارههای موقعیتیاب جهانی و سیگنالهای رادیویی کمک میکند.
ایران در سال ۲۰۱۶ سامانه پدافند هوایی روسی اس-۳۰۰ را خریداری کرد، اما اسرائیل و آمریکا بخش عمدهای از زرادخانه دفاع موشکی ایران را در حملات پس از سال ۲۰۲۴ غیرفعال کردهاند. تحلیلگران میگویند شواهد کمی وجود دارد که پکن یا مسکو پیش از حمله احتمالی آمریکا، تجهیزات نظامی را با عجله به ایران ارسال کرده باشند.
واعظ گفت: «همه اینها زیر آستانهای است که بتواند توازن نظامی را به طور معناداری به نفع ایران تغییر دهد. به محض شروع درگیری، آنها نشان دادهاند که تنها کاری که حاضرند انجام دهند، ارسال ابراز همدردی و دعای خیر است.»