وضعیت اقتصادی و نظامی ایران نشان میدهد که حتی اگر جنگ همین حالا هم پایان یابد، رژیم به شدت آسیب دیده و در آستانه فروپاشی قرار دارد. در عین حال، ادامه نبرد، و شاید همین دلیل تمدید اولتیماتوم از سوی رئیسجمهور دونالد ترامپ باشد، ایران را به سمت محدودیتهای ظرفیت اقتصادی و نظامی خود سوق میدهد، اما لزوماً به سقوط رژیم منجر نخواهد شد. این ارزیابی یک مقام ارشد سیاسی-امنیتی است که اظهار داشت الگوی فعلی فرسایش پایدار، در کنار احتمال اقدام ایالات متحده و آتش محدود ایران، حداقل برای یک هفته دیگر ادامه خواهد داشت.
به گفته این مقام، حتی اگر عناصر میانه رو در دولت ایران تلاش کنند تا مذاکرات را پیش ببرند، شکاف بین طرفین همچنان پابرجاست. تنها زمانی که رژیم احساس کند به فروپاشی نزدیک است، ممکن است با امتیازدهی موافقت کند.
یک منبع دیپلماتیک منطقهای اضافه کرد که بین گزارشها در مورد تماسها و واقعیت میدانی شکاف قابل توجهی وجود دارد و بسیاری از این گزارشها موقعیت ایران را اغراقآمیز نشان میدهند، در حالی که این موقعیت بسیار از وضعیت واقعی آن دور است. به گفته این منبع، ایران پاسخهای ناقص و گاهی متناقض ارائه کرده است که ظاهراً ناشی از اختلافات داخلی بین ردههای سیاسی، رئیسجمهور مسعود پزشکیان و وزیر امور خارجه عباس عراقچی، و مقامات ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به رهبری احمد وحیدی، که در حال حاضر به عنوان قدرتمندترین مرد ایران شناخته میشود، است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس نیز در این تماسها دخیل بوده و تأخیر در پاسخ رسمی عمدتاً از این اختلافات ناشی میشود.
از جمله درخواستهای مطرح شده توسط ایران، لغو برخی تحریمها در طول مذاکرات و بازگشایی جزئی تنگه هرمز در ازای آتشبس بود. این درخواستها رد شدند، اما عبور محدود نفتکشها و کشتیهای باری، عمدتاً به هند و چین، تأیید شد. نارندرا مودی، نخستوزیر هند نیز با اطلاع و رضایت ضمنی آمریکاییها، برای خرید نفت از ایران توافقی حاصل کرد. با این حال، هنوز مشخص نیست چرا واشنگتن اجازه ارسال محمولههای نفتی به چین را نیز میدهد، با وجود حضور نظامی قابل توجه در منطقه که امکان توقف آنها را فراهم میکند.
یک توضیح احتمالی، تمایل به تأثیرگذاری بر قیمتهای جهانی نفت، در کنار اقدامات اضافی دولت ترامپ برای افزایش عرضه، از جمله کاهش محدودیتها بر صادرات از روسیه است.
در همین حال، اقتصاد ایران همچنان در حال تضعیف است. صادرات نفت از بیش از ۲ میلیون بشکه در روز به حدود ۱.۲ میلیون بشکه کاهش یافته و درآمدها نیز بر این اساس، از حدود ۳ میلیارد دلار در ژانویه به حدود ۲ میلیارد دلار در طول جنگ رسیده است. این شریان اصلی اقتصادی کشور است و اقتصاد آن از قبل در بحران عمیقی به سر میبرد.
بر اساس گزارشها، رژیم با کمبود شدید نقدینگی مواجه است. بسیاری از کارمندان بخش دولتی حقوق دریافت نکردهاند، خدمات بانکی مختل شده و دستگاههای خودپرداز خالی از پول شدهاند. تورم به حدود ۱۲۰ درصد در سال افزایش یافته و ارزش پول ملی به شدت کاهش یافته است. پزشکیان حتی هشدار داده است که اقتصاد میتواند ظرف چند هفته سقوط کند.
عامل دیگری در این بحران، مسدود شدن داراییهای ایران در خارج از کشور است. بخش بزرگی از این وجوه در چین نگهداری میشود، اما ایران برای دسترسی به آنها با مشکل مواجه است. داراییهایی به ارزش دهها میلیارد دلار نیز در امارات متحده عربی نگهداری میشود و طبق گزارشها، پس از حملات ایران به تأسیسات غیرنظامی و نفتی در امارات، عملاً مسدود شدهاند.
انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیسجمهور امارات، تصریح کرد که هرگونه توافق آتی باید شامل غرامت از سوی ایران باشد. او گفت: "گریزی از یک راه حل سیاسی که شامل تضمینهایی برای جلوگیری از حملات و غرامت برای خسارات وارده به زیرساختها و غیرنظامیان باشد، نیست."
قرقاش افزود که ایران پیش از جنگ همسایگان خود را فریب داده و با وجود تلاشها برای جلوگیری از درگیری، پرخاشگری از پیش برنامهریزی شدهای از خود نشان داده است.