مقامات آمریکایی میگویند، در پی آنکه مذاکرات با ایران حتی پیش از شروع در روز سهشنبه به شکست انجامید، رئیسجمهور ترامپ از دستیاران خود پرسید که آیا ایالات متحده باید حملات به این کشور را از سر بگیرد یا خیر.
تنها ساعاتی پیش از این، مقامات کاخ سفید امیدوار بودند که معاون رئیسجمهور، جی.دی. ونس، که قرار بود سهشنبه به اسلامآباد سفر کند، بتواند با ایران به توافق برسد و برخلاف سفر دو هفته پیش خود به پاکستان، چیزی را به صورت کتبی ثبت کند. به گفته یک مقام آمریکایی، هواپیمای ایر فورس تو (Air Force Two) بیشتر روز در پایگاه مشترک اندروز در حومه واشنگتن منتظر ونس بود.
میانجیهای پاکستانی اعلام کردند که رهبران ارشد ایران پیش از این به آنها گفته بودند که تیم مذاکرهکننده آنها نیز روز سهشنبه به اسلامآباد سفر خواهد کرد. سپس، با نزدیک شدن به ضربالاجل آتشبس ترامپ، ایران مسیر خود را تغییر داد.
در یک سری جلسات فشرده در طول روز در کاخ سفید، ترامپ گزینههای خود را با ونس، مقامات ارشد امنیتی، همچنین دامادش جرد کوشنر و استیو ویتکوف، که آنها نیز قرار بود سهشنبه برای مذاکره به اسلامآباد سفر کنند، بررسی کرد.
تا اوایل بعدازظهر، سفر ونس به تعویق افتاد. تا غروب، این سفر به طور نامحدود به تاخیر افتاد.
در طول جلسات، دستیاران به ترامپ گفتند که دولت ایران یک نهاد یکپارچه نیست و جناحهای تندرو در تهران تمایلی به تسلیم شدن در برابر خواستههای رئیسجمهور ندارند. در کاخ سفید این سوال مطرح شد که آیا ایران واقعاً در موقعیتی برای مذاکره و پایبندی به هر گونه تعهد هست یا خیر.
مقامات گفتند حتی در حالی که ترامپ در مورد از سرگیری کارزار بمباران سوال میکرد، او نسبت به شروع دوباره خصومتها و طولانی کردن درگیریای که در میان مردم آمریکا به شدت نامحبوب است، محتاط به نظر میرسید.
ترامپ و تیمش به یک راه حل میانه رسیدند: حفظ فشار بر ایران به طور نامحدود تا زمانی که آنها یک پیشنهاد مشخص به آمریکا ارائه دهند. پس از آن، رئیسجمهور میتوانست ارزیابی کند که آیا مذاکرات میتواند ادامه یابد یا اینکه او باید موج جدیدی از حملات را علیه جمهوری اسلامی دستور دهد.
ترامپ روز سهشنبه در یک پست شبکههای اجتماعی گفت که محاصره را حفظ خواهد کرد و آتشبس را، که قرار بود چهارشنبه به پایان برسد، تا زمانی که مذاکرات ادامه یابد، تمدید خواهد کرد. یک مقام آمریکایی گفت که ونس ممکن است اواخر هفته نیز سفر کند، اما ترامپ به صورت خصوصی در مورد لغو کامل سفر بحث میکند.
این بازی پرمخاطره "مرغ و خروس" تلاشها برای مذاکره بر سر پایان درگیریای را که هزاران کشته بر جای گذاشته و لرزه بر اقتصاد جهانی انداخته است، پیچیده کرد.
تاکتیکهای تاخیری در مذاکراتی که هر جزئیاتی میتواند منبع اهرم فشار باشد، غیرمعمول نیستند. اما میانجیها گفتند که این تغییر ناگهانی در آخرین لحظه از سوی تهران، این بار بازتاب خشم آن از محاصره یک هفتهای آمریکا بر بنادرش و تلاش تندروهای دولت برای گرفتن بالاترین امتیاز ممکن برای پایان دادن به جنگ بود.
ارتش آمریکا روز سهشنبه با توقیف یک نفتکش خام تحت تحریم در اقیانوس هند، فشار بر ایران را افزایش داد. این اقدام بخشی از تلاش برای مقابله با کشتیهای «ناوگان سایه» است که به ایران در دور زدن تحریمها کمک میکنند.
تهران در دور اول مذاکرات در اوایل آوریل با اطمینان از اینکه تسلطش بر تنگه هرمز و توانایی پهپادها و موشکهایش برای وارد آوردن آسیب اقتصادی به منطقه خلیج فارس و اقتصاد جهانی، به آن اهرم فشار در مذاکرات داده است، وارد شد. محاصره عمدتاً مؤثر آمریکا، که ۲۴ ساعت پس از پایان دور اول بدون توافق به اجرا درآمد، از برتری تهران کاست.
مایکل سینگ، مدیر ارشد سابق امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی که اکنون در اندیشکده واشنگتن اینستیتوت فعالیت دارد، در مورد محاصره گفت: «فکر میکنم این وضعیت کفه ترازو را بین آمریکا و ایران متعادل میکند. پیش از این ایران نفت صادر میکرد و هیچ کس دیگری صادر نمیکرد، که به این معنی بود که زمان و فشار علیه واشنگتن عمل میکرد.»
رهبران جدید ایران، اگرچه به شدت نیازمند تخفیف تحریمها برای بازسازی کشور پس از بیش از ۲۰ هزار حمله هوایی آمریکا و اسرائیل هستند، اما قصد دارند نشان دهند که میتوانند در برابر درد اقتصادی مقاومت کنند و در جنگ از آمریکا دوام بیشتری بیاورند.
بسیاری از مقامات ایرانی تصمیم برای پایان دادن سریع به جنگ ۱۲ روزه ژوئن گذشته را یک اشتباه استراتژیک میدانستند. این دیدگاه زمانی تقویت شد که آمریکا پس از جنگ فشار اقتصادی را افزایش داد و بحرانی را عمیقتر کرد که منجر به اعتراضاتی شد که در ژانویه رژیم را به لرزه درآورد.
ایران در آستانه دور اول مذاکرات نیز اوضاع را طولانی کرد و گفت بدون آتشبس در لبنان به مذاکرات نمیپیوندد. مذاکرات بدون آتشبس در آن جبهه پیش رفت، اما کاخ سفید نهایتاً چند روز بعد به آتشبس دست یافت.
میانجیها گفتند، این بار، رهبری تندرو ایران، که علناً اعلام کرده تحت فشار مذاکره نخواهد کرد، نمیتوانست به راحتی مذاکرات را در حالی که آمریکا به طور فعال بنادرش را محاصره کرده است، تایید کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در شبکههای اجتماعی گفت: «محاصره بنادر ایران یک اقدام جنگی و در نتیجه نقض آتشبس است. حمله به یک کشتی تجاری و گروگان گرفتن خدمه آن حتی نقض بزرگتری است.»
در اسلامآباد، شهر برای نشستی که اکنون نامعلوم است، آماده و منتظر بود. جاده فرودگاه به شدت توسط نگهبانان مسلح در وانتها و سربازانی که در سراسر شهر روی صندلیهای پلاستیکی نشسته بودند، کنترل میشد. مقامات سه هتل لوکس را مصادره کردند، اما مغازهها برخلاف دور اول مذاکرات باز ماندند. صاحب یک فروشگاه رفاهی در یک پمپ بنزین گفت که در طول آن تعطیلی ۲۰ درصد از کسب و کار هفتگی خود، یا بیش از ۲۰,۰۰۰ دلار، را از دست داده است اما از تعطیلی دوباره برای حمایت از نقش مهم کشور در این روند بدش نمیآید.
در حالی که ترامپ گفته آماده بازگشت به جنگ است، او بارها از تهدیدات خود برای حمله به نیروگاهها و دیگر زیرساختهای کلیدی ایران عقبنشینی کرده است. پیش از این، او به نظر میرسید یک روز اضافی به آتشبس اضافه کرده است، که ابتدا انتظار میرفت روز سهشنبه پایان یابد.
با برقراری آتشبس، فشار از سوی بازارها کاهش یافته است. شاخص سهام S&P 500 بالاتر از سطح پیش از جنگ بوده و افزایش قیمت نفت تعدیل شده است. حملات روزانه پهپادی و موشکی ایران به تولیدکنندگان نفت خلیج فارس نیز پایان یافته است.
حساب رسمی تلگرام رهبر معظم ایران، مجتبی خامنهای، اواخر سهشنبه تهدیداتی مبنی بر حمله به نیروهای آمریکایی و اسرائیلی منتشر کرد، اما تاکنون آتشبس حفظ شده است.
با وجود سطوح بالای بیاعتمادی در هر دو طرف و شکافهای بزرگ در خواستههای نهایی آنها، میانجیها و افراد آشنا با مذاکرات میگویند که دو دشمن در حال بررسی ایدههایی هستند که میتواند به سازشهای احتمالی در مورد مسائل اصلی مانند برنامه هستهای ایران منجر شود.
افراد آشنا با این موضوع گفتند، دو طرف به چارچوبی نزدیک میشوند که شامل درک اساسی در مورد مهار غنیسازی اورانیوم ایران، نحوه برخورد با ذخایر اورانیوم غنیشده و بازگشایی تنگه خواهد بود.
محمد امرسی، کارشناس ایران و عضو شورای مشورتی جهانی مرکز ویلسون (یک اندیشکده واشنگتن)، گفت: ایران اغلب از تاخیرهای طولانی برای «نگه داشتن مردم در تردید تا دقیقه آخر» استفاده میکند.
این محاصره توانایی ایران را برای استفاده از تنگه هرمز به عنوان برگ برنده کاهش میدهد و میتواند به مرور زمان بر رژیم فشار بیاورد تا موضع مذاکراتی خود را تعدیل کند.
برخی تحلیلگران معتقدند که یک محاصره کامل و اجرایی میتواند تقریباً ۳۰۰ میلیون دلار از درآمد روزانه صادرات ایران را کاهش دهد و واردات لازم برای ادامه حیات اقتصاد آن را مختل کند. برخی دیگر میگویند که زمان بیشتری لازم است تا این اثر نمایان شود، در حالی که خود بستن تنگه هرمز توسط ایران عرضه جهانی نفت را تحت فشار قرار میدهد.
بهنام بن طالبلُو از بنیاد دفاع از دموکراسیها، یک اندیشکده واشنگتن که مخالف رژیم ایران است، گفت: «این یک تمرین برای کسب اهرم فشار است، صرفاً همین. در کوتاهمدت، تعهد آمریکا را نشان میدهد که مهم است، زیرا این جنگ به همان اندازه که جنگ انرژی و امنیت است، جنگ ارادهها نیز هست.»
فرماندهی مرکزی آمریکا، که بر نیروهای نظامی این کشور در خاورمیانه نظارت دارد، گفت که از زمان آغاز محاصره بنادر ایران در ۱۳ آوریل، نیروهای آمریکایی ۲۸ کشتی را هدایت کردهاند که برگردند یا به بندر بازگردند.
سینگ هشدار داد که محاصره میتواند برای واشنگتن یک شمشیر دو لبه باشد، به خصوص در زمانی که محاصره تنگه هرمز به اقتصاد جهانی آسیب میرساند و قیمت انرژی در آمریکا را پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر بالا میبرد.
او گفت: «محاصره یک شرطبندی است که ایران پیش از بقیه جهان تسلیم خواهد شد، اما این یک شرطبندی پرخطر است. رژیم ایران برای بقای خود میجنگد و توانایی مقاومت در برابر خفگی صادرات نفت خود را نشان داده است.»