صدها قایق تندرو تهاجمی ناوگان «پشهای» ایران، در خلیجها، غارها و تونلهای مخفی و در امتداد سواحل ناهموار جنوبی ایران، آماده عملیات هستند.
با دریافت یک سیگنال، آنها به سرعت وارد تنگه هرمز میشوند و با ایجاد مزاحمت برای کشتیها، توانایی ایران را برای کنترل این مجرای حیاتی به نمایش میگذارند. بسیاری از آنها قایقهای تندرو ساده و سبکمسلح هستند؛ برخی دیگر پیچیدهتر بوده و به موشکهای کوتاهبرد مجهز شدهاند.
این ناوگان کوچک قایقها، در مجموع، در مقابل قدرت نیروی دریایی ایالات متحده ایستادهاند، در حالی که نقش جداییناپذیری در یک محاصره مؤثر ایفا کردهاند که عرضه انرژی جهانی را دچار مشکل کرده و فشار زیادی بر رئیسجمهور دونالد ترامپ وارد آورده است.
کارشناسان میگویند این قایقها که بخشی از نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هستند، فاقد قدرت آتش کافی برای ایجاد مشکل جدی برای کشتیهای جنگی آمریکایی یا آسیب رساندن سنگین به تانکرهای مدرن هستند. اما آنها در کنار زرادخانه موشکی و پهپادی سپاه، به ایران کمک کردهاند تا تهدید کافی را برای بازداشتن کشتیهای تجاری از عبور از تنگه حفظ کند.
جاشوا تالیس، تحلیلگر مرکز تحلیلهای دریایی، گفت: «هر زمان که چیزی به سمت یک شناور پرواز میکند، چه شناور نیروی دریایی باشد و چه شناور تجاری، این یک خطر واقعی و موجود برای ملوانان یا دریانوردان حاضر در آن است.»
چند هفته پس از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، ترامپ با افتخار گفت که نیروی دریایی این کشور «غرق شده و نابود شده است.»
اما علیرغم اعزام بزرگترین ناوگان آمریکایی به منطقه در دهههای اخیر، ایالات متحده نتوانسته است تنگه را که حدود یک پنجم نفت و گاز جهان معمولاً از آن عبور میکند، بازگشایی کند.
ترامپ ماه گذشته اذعان کرد که ایالات متحده به «کشتیهای تندرو تهاجمی» حمله نکرده است زیرا «ما آنها را تهدید بزرگی نمیدانستیم.»
ترامپ روز پنجشنبه گفت: «بزرگترین مزیت آنها سرعت است، فقط یک مسلسل در جلو دارند.»
با این حال، ناوگان پشهای سپاه پاسداران — که نمادی از استراتژی ایران در استفاده از جنگ نامتقارن علیه ارتشهای قدرتمندتر است — از دیرباز فعالترین تهدید دریایی تهران بوده است. این قایقها که برای اولین بار در طول جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ توسعه یافتند، به صورت گروهی حرکت میکنند تا کشتیهای کندتر را تهدید کنند. آنها میتوانند خدمه را هدف قرار دهند، به محمولهها آسیب بزنند، به تصرف کشتیها کمک کنند و مینگذاری نمایند.
این ناوگان به قایقهای ارزانقیمت و تولید داخلی متکی است که به راحتی قابل جایگزینی هستند، و همچنین مدلهای پیچیدهتری مانند سراج-۱، که یک کپی از قایق مسابقهای بلیدرانر ۵۱ ساخت بریتانیاست.
برایان کلارک از موسسه هادسون گفت: «آنها دهههاست که این تاکتیکهای ناوگان پشهای یا قایقهای تندرو را تمرین میکنند، و این همیشه یک تهدید پنهان بود، زیرا بستن تنگه هرمز بسیار تشدیدکننده خواهد بود.» وی افزود: «اما اکنون ایالات متحده به آنها تحریک عالی را ارائه کرده است.»
سیدارت کاشال از اندیشکده RUSI مستقر در لندن، گفت که نیروی دریایی سنتی و فرسوده ایران، در همین حال، شامل چند کوروت ساخت آمریکا بود که بیش از نیم قرن پیش در زمان آخرین شاه خریداری شده بودند، به علاوه «چند کشتی باری تبدیل شده» و سه زیردریایی روسی کلاس کیلو قدیمی که دو تای آنها غیرقابل عملیات بودند.
کاشال گفت: بنابراین ادعای ترامپ مبنی بر نابودی نیروی دریایی سنتی «یک مورد درست اما بیاهمیت» بود.
کاشال اظهار داشت: «آنها نیروی دریایی منظم ایران را خیلی زود نابود کردند. اما نیروی دریایی منظم ایران همیشه یک نیروی رژه بود.» ایران واقعاً بر «نیروی دریایی سپاه پاسداران — ناوگان پشهای، موشکهای کروز، پهپادها و تمام این قابلیتهای نامتقارن» تکیه دارد.
او گفت: «هیچ مدرکی وجود ندارد که آمریکاییها به اندازهای که میخواستند به این قابلیت آسیب جدی وارد کرده باشند.»
فرزین ندیمی از اندیشکده موسسه واشینگتن تخمین زد که سپاه پاسداران بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ قایق تندرو مسلح با قابلیتهای مختلف در اختیار دارد.
همچنین سپاه بیش از ۱۰۰۰ قایق بدون سرنشین – پهپادهای کامیکازه و شناورهای بدون سرنشین پرتابکننده موشک یا اژدر – و همچنین باتریهای موشکی مستقر در امتداد سواحل را در اختیار دارد.
ندیمی گفت که مسئولیت انحصاری خلیج فارس و هرمز از سال ۲۰۰۷ به سپاه واگذار شد. او افزود که نیروی دریایی ارتش مسئول خلیج عمان و «آبهای آبی» فراتر از آن بود.
اگر ناوگان پشهای دست نخورده باقی بماند و رژیم اسلامی به برنامههای خود مبنی بر اخذ عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه حتی پس از پایان جنگ پایبند باشد، قایقهای تندرو در نظارت بر این آبراهه باریک نقش محوری خواهند داشت.
کارشناسان میگویند که نیروی دریایی آمریکا توانایی خنثی کردن تهدید آنها را دارد، اما برای حفاظت از کشتیرانی به منابع بسیار بیشتری نیاز دارد تا سپاه پاسداران برای افزایش حق بیمه و محتاط کردن کشتیها از عبور از این آبراهه.
کاشال گفت: «آنها مجبور نیستند به هر کشتی که از هرمز عبور میکند، ضربه بزنند؛ فقط کافی است به تعداد کافی ضربه بزنند تا بازار بیمه را نگران نگه دارند.» او افزود: «این ایالات متحده است که باید تقریباً از هر کشتی عبوری محافظت کند.»
ارتش آمریکا اعلام کرد که روز دوشنبه در جریان عملیات کوتاه «پروژه آزادی» ترامپ که با هدف بازگشایی کانالهای عبور کشتیهای تجاری از تنگه انجام شد، با استفاده از هلیکوپترهای تهاجمی شش قایق تندرو را غرق کرده است.
دریادار برادلی کوپر، فرمانده فرماندهی مرکزی آمریکا، ادعا کرد که اعزام تنها شش قایق تندرو توسط سپاه پاسداران، گواه بر کاهش تهدید ناوگان سپاه است. ایران مدعی شد که آمریکا به قایقهای غیرنظامی حمله کرده است.
کوپر گفت: «شما معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ قایق کوچک را در گروهی که بیرون میآیند میبینید. امروز، ما شش قایق دیدیم و به سرعت آنها را از بین بردیم. این مثالی از کاهش توانایی آنهاست. به این معنی نیست که همه از بین رفتهاند، اما به شدت کاهش یافته است.»
ترامپ روز سهشنبه گفت که در پاسخ به درخواست پاکستان و دیگران، عملیات را متوقف کرده است تا فضایی برای مذاکره با تهران باقی بماند.
در درگیری دیگری که روز پنجشنبه رخ داد، ترامپ گفت که نیروهای آمریکایی «تعداد زیادی از قایقهای کوچک را از کار انداختند» و افزود که آمریکا «هشت مورد دیگر» را نیز روز قبل منهدم کرده است.
اما ایران همچنان جریان کشتیهای تجاری را از طریق این مجرای باریک کنترل میکند، در حالی که ایالات متحده بنادر ایران را تحت محاصره قرار داده است.
نیروی دریایی آمریکا، که ناوگان پنجم آن در بحرین مستقر است، از مدتها پیش از تهدید قایقهای تهاجمی آگاه بوده است، قایقهایی که در طول سالها بارها در لحظات تنش در منطقه، کشتیهای جنگی آمریکایی را مورد مزاحمت یا «سد راه» قرار میدادند.
مقامات سابق آمریکایی میگویند که این قایقها بیشتر یک مزاحمت هستند تا یک تهدید مرگبار و در آبهای آزاد نسبتاً آسانتر قابل هدفگیری هستند. اما برخی اضافه میکنند که میتوان آنها را با مواد منفجره مجهز کرد تا تقریباً مانند بمبهای هدایتشونده عمل کنند.
یک افسر ارشد سابق ارتش آمریکا گفت: «مشکل آنها این است که هرچه دورتر باشند، ما زمان بیشتری برای هدفگیری آنها داریم. بنابراین اگر آنها یک ساعت دورتر از محل اختفایشان بیرون بیایند، این یک ساعت فرصت برای هدفگیری آنهاست. سپس شما مجموعهای از سیستمهای تسلیحاتی دارید که میتوانند با آنها درگیر شوند.»
با این حال، تحلیلگران میگویند توانایی ایالات متحده برای مقابله با نیروی دریایی سپاه پاسداران بستگی به این دارد که ترامپ تا چه زمانی حاضر است منابع دریایی قابل توجهی را در خلیج فارس حفظ کرده و کشتیهای جنگی را از دیگر صحنههای حیاتی، مانند آسیا، منحرف کند.
ندیمی گفت: «اگر ایالات متحده بتواند سطح بالای کنترل موجود را حفظ کند، آن قایقهای تندرو نمیتوانند کار زیادی انجام دهند زیرا به سرعت شناسایی، درگیر و منهدم خواهند شد.» اما «این قایقهای تندرو برای عملیات بلندمدت طراحی شدهاند. آنها اینجا خواهند ماند و من مطمئن نیستم که این سطح از استقرار [آمریکا] قابل حفظ باشد.»
مهدی بختیاری، دبیر میز سیاست و دفاع خبرگزاری تسنیم که نزدیک به سپاه پاسداران است، گفت که ایران نیز جغرافیا را در کنار خود دارد.
بختیاری گفت: «با طولانیترین خط ساحلی در امتداد خلیج فارس، ایران به راحتی میتواند عبور و مرور را مختل کند. حتی کوچکترین اختلال، یک درصد ناامنی، میتواند به طور قابل توجهی بر کشتیرانی تأثیر بگذارد. علیرغم فناوری پیشرفته، ایالات متحده نتوانسته است تنگه هرمز را بازگشایی کند. آمریکا در مقابل جغرافیای ایران شکست خورده است.»