شوک ایران، آسیا و اروپا را به تسریع گذار انرژی واداشت

حتی قبل از جنگ ایران، والتر سرانو با قبوض برق خود دست و پنجه نرم می‌کرد. در روزهای گرم، خانواده پنج نفره این پرستار برای صرفه‌جویی در مصرف تهویه مطبوع، در یک اتاق از خانه خود در مانیل می‌خوابیدند.

انرژی مدت‌هاست که در فیلیپین گران بوده است، و درگیری در خاورمیانه این تهدید را به وجود آورد که یک مسئله مربوط به توان مالی را به یک بحران تمام‌عیار تبدیل کند. برای تضمین برق پایدار، فیلیپین به گاز طبیعی مایع (LNG) نیاز دارد که عمدتاً از خاورمیانه وارد می‌کند. بسته شدن مؤثر تنگه هرمز – آبراه باریکی که یک پنجم گاز و نفت جهان معمولاً از آن عبور می‌کند – باعث افزایش شدید قیمت ال‌ان‌جی شده است.

سرانو تصمیم گرفت که پیش از کمبودهای آتی اقدام کند. او گفت: «من می‌خواستم منبع انرژی خودم را داشته باشم.»

در اواسط آوریل، سرانو پنل‌های خورشیدی و باتری‌ها را در ملک خود نصب کرد. قیمت این سیستم حدود ۹۷۰۰ دلار است که معادل حقوق سالانه اوست، اما او توانست از یک برنامه جدید دولت فیلیپین بهره‌مند شود که وام‌های کم‌بهره تا سقف ۵۰۰,۰۰۰ پزو (۸۱۰۰ دلار) برای انرژی پاک مسکونی ارائه می‌دهد. اکنون هزینه برق ماهانه او از شرکت برق حدود ۱۶ دلار خواهد بود – یک‌هشتم قبوض قبلی او. او گفت: «هنوز باید با وام روبرو شوم، اما حداقل مبلغ ثابتی است.»

طرح وام بخشی از بسته‌ای از اقدامات است که مانیل برای کاهش تأثیر شوک انرژی اجرا کرده است. با توجه به افزایش قیمت بنزین و دیزل برای شهروندان و مشاغل، دولت مالیات سوخت را کاهش داده و سواری رایگان اتوبوس به مردم ارائه کرده است. برای کاهش فشار بر شبکه، از مردم و ادارات دولتی خواسته شده است تا مصرف انرژی خود را کاهش دهند، و به نیروگاه‌های زغال‌سنگ گفته شده است که برای جایگزینی گاز طبیعی بیشتر بسوزانند.

در کنار این اقدامات کوتاه‌مدت، دولت فیلیپین گام‌هایی نیز به سوی یک برنامه عمیق‌تر و ساختاری‌تر برای کاهش وابستگی کشور به سوخت‌های فسیلی برداشته و اعلام کرده است که توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر در مقیاس بزرگ را تسریع خواهد کرد. در سراسر آسیا و اروپا، کشورهای دیگر نیز همین کار را انجام می‌دهند.

تاریخ نشان می‌دهد که شوک‌های شدید پی در پی، تغییرات عمیقی را در ترکیب انرژی جهانی ایجاد می‌کنند. مقیاس اختلال در عرضه نفت و گاز ناشی از جنگ در خاورمیانه بی‌سابقه است و تنها چهار سال پس از بحران دیگری که با حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین آغاز شد، رخ می‌دهد. این بار، تغییر احتمالی از سوخت‌های فسیلی و موتورهای احتراق داخلی به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر و دستگاه‌های الکتریکی خواهد بود، زیرا دولت‌ها و مصرف‌کنندگان با آسیب‌پذیری خود در برابر قیمت‌های ناپایدار در دنیایی ناامن مواجه هستند.

دان یورگنسن، کمیسر انرژی و مسکن در کمیسیون اروپا، گفت: «آنچه ما تجربه می‌کنیم صرفاً یک بحران انرژی نیست، بلکه یک بحران سوخت فسیلی است. و این تنها چند سال پس از شوکی که با حمله روسیه به اوکراین آغاز شد، رخ می‌دهد.» او گفت که این درس «اکنون غیرقابل چشم‌پوشی است: وابستگی به سوخت‌های فسیلی وارداتی نه تنها یک مسئولیت زیست‌محیطی است، بلکه یک آسیب‌پذیری استراتژیک و اقتصادی بزرگ نیز محسوب می‌شود.»

میانگین ماهانه قیمت نفت خام برنت

دولت‌ها برای پاسخ به شوک‌های کوتاه‌مدت انرژی راهکارهایی ایجاد کرده‌اند. کشورهای ثروتمند معمولاً مالیات سوخت را کاهش می‌دهند یا واردات را یارانه می‌دهند تا هزینه فوری را برای شهروندان و مشاغل خود کاهش دهند. کشورهای فقیرتر، که در آنها کمبودها و افزایش قیمت‌ها اغلب به طور حادتر توسط جمعیت احساس می‌شود، سعی می‌کنند شهروندان خود را به مصرف کمتر انرژی ترغیب کنند.

شوک‌های نفتی ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹، که به ترتیب ناشی از جنگ یوم کیپور و انقلاب ایران بودند، به دلیل صف‌های طولانی در پمپ بنزین‌ها در ایالات متحده و سهمیه‌بندی سوخت در اروپا به یاد آورده می‌شوند. اما هرچه بحران‌ها طولانی‌تر شدند، هزینه‌های راه‌حل‌های سریع افزایش یافت و اثربخشی آنها کاهش یافت. این امر باعث شد سیاست‌گذاران به دنبال راه‌حل‌های پایدارتر باشند.

میانگین سالانه قیمت نفت خام برنت

قبل از شوک‌های دوقلو، نفت خام ارزان به این معنی بود که نفت به طور گسترده‌ای برای تولید برق استفاده می‌شد. هنگامی که قیمت‌ها به شدت افزایش یافتند، دولت‌ها شرکت‌های برق را تحت فشار قرار دادند تا به منابع انرژی دیگر روی آورند. در فرانسه و ژاپن، این منبع هسته‌ای بود، در حالی که در کشورهای دیگر، از جمله ایالات متحده، بسیاری از نیروگاه‌ها به زغال‌سنگ بازگشتند. زغال‌سنگ، سوخت فسیلی با بیشترین میزان کربن و آلایندگی در ترکیب انرژی، در حال کاهش بود، اما پس از شوک، جایگاه خود را تا زمانی که انرژی خورشیدی و بادی در قرن ۲۱ گسترش یافتند، حفظ کرد.

سهم تولید برق بر اساس منبع

در دهه ۱۹۷۰، خودروهای برقی ارزان در بازار وجود نداشتند. در ایالات متحده – که در آن زمان بزرگترین واردکننده نفت خام جهان بود – دولت استانداردهای بهره‌وری سوخت را برای تلاش در جهت کاهش مصرف اعمال کرد. این امر به طور چشمگیری مسافت پیموده شده خودروها را افزایش داد و منجر به کاهش قابل توجه مصرف نفت در دهه ۱۹۸۰ شد. در حالی که کشورهای اروپایی تا دهه ۱۹۹۰ چنین استانداردهایی را معرفی نکردند، هزینه بالای سوخت باعث شد مصرف‌کنندگان خودروهای کوچک‌تر بخرند.

مصرف سوخت، به لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر

مصرف سرانه نفت و گاز پس از دهه ۱۹۷۰ ثابت ماند، اما مصرف برق همچنان در حال افزایش بود. تا زمانی که شوک بزرگ بعدی در بازارهای انرژی جهانی در قرن ۲۱ فرا رسید، کشورها و مصرف‌کنندگان گزینه‌هایی داشتند. تولید انرژی تجدیدپذیر از نظر هزینه با سایر منابع رقابتی شده است، عمدتاً به دلیل افزایش عظیم ظرفیت تولید در چین.

مصرف نهایی انرژی جهانی به ازای هر نفر

تا دهه ۲۰۲۰، ایالات متحده به صادرکننده هیدروکربن‌ها تبدیل شده بود، نه واردکننده، اما اروپا همچنان به شدت به گاز، که بخش عمده‌ای از آن از روسیه می‌آمد، وابسته بود. هنگامی که کرملین در سال ۲۰۲۲ تهاجم تمام‌عیار خود را به اوکراین آغاز کرد، کشورهای اروپایی با عجله سعی کردند خود را از همسایه خصمانه خود جدا کنند.

در کوتاه‌مدت، این به معنای خرید ال‌ان‌جی گران‌قیمت و جستجوی منابع جدید عرضه گاز بلندمدت از سایر منابع، مانند ایالات متحده و قطر بود. اما کشورها همچنین شروع به استقرار مقادیر بی‌سابقه‌ای از انرژی‌های تجدیدپذیر کردند. اسپانیا، پرتغال و به ویژه مجارستان به سرعت به ساخت نیروگاه‌های خورشیدی روی آوردند و به سرعت سهم گاز طبیعی را در ترکیب برق خود کاهش دادند.

سهم تولید برق بر اساس منبع

قبل از تهاجم تمام‌عیار، این قاره اهداف بلندپروازانه‌ای در زمینه آب و هوا داشت، اما گذار انرژی آن، عمدتاً به دلیل مقررات پیچیده، متوقف شده بود. شوک این حمله بحث را از مسائل آب و هوایی به سمت گفتگوی فوری در مورد امنیت سوق داد. سام گیل، همکار پژوهشی در چتم هاوس، یک اندیشکده، گفت: «این امر منجر به بازاندیشی و بازآرایی عمیق در مورد اینکه اروپایی‌ها انرژی خود را از کجا تأمین می‌کنند، شد.»

با وجود وعده دولت ایالات متحده برای پایان سریع جنگ با ایران و اشاره مکرر به بازگشایی تنگه هرمز، طرفین درگیر همچنان قادر به توافق بر سر یک توافق صلح پایدار نیستند. تردد از طریق تنگه همچنان کسری از سطوح قبل از جنگ است و حتی اگر این آبراه به زودی باز شود، ماه‌ها طول خواهد کشید تا خدمات عادی از سر گرفته شود.

از اواخر فوریه، قیمت نفت خام برنت در حدود ۱۰۰ دلار در هر بشکه نوسان داشته است که حدود ۵۰ درصد بیشتر از قبل از شروع جنگ است. با این حال، هزینه برای جیب مردم بهتر در محصولات پالایش شده – بنزین، دیزل و گاز مایع – منعکس می‌شود که در برخی نقاط، به ویژه در آسیا، حتی بیشتر نیز افزایش یافته است.

تغییر در قیمت بنزین بین ۲۳ فوریه و ۱ ژوئن ۲۰۲۶

دولت‌ها در سراسر جهان سعی کرده‌اند با تعلیق یا کاهش عوارض سوخت، بار را از دوش مصرف‌کنندگان بردارند – اقداماتی که با نیاز بلندمدت به گذار انرژی در تضاد است. آلمان تعلیق مالیات سوخت را اعلام کرد و ۱.۶ میلیارد یورو (۱.۹ میلیارد دلار) کمک مالی ارائه داد، در حالی که بریتانیا افزایش عوارض سوخت را تا پایان سال به تعویق انداخت، با هزینه‌ای معادل ۴۵۵ میلیون پوند (۶۱۱ میلیون دلار). برزیل قرار است ماهانه ۲.۹ میلیارد رئال (۵۷۵ میلیون دلار) برای یارانه بنزین و دیزل هزینه کند.

با این حال، کشورها همچنین در تلاشند تا نظم‌دهی بلندمدت خود را در واکنش به جنگ ایران تسریع کنند، تا حدودی با ارائه یارانه‌ها، وام‌ها یا معافیت‌های مالیاتی به خانوارها برای انرژی خورشیدی، باتری‌ها و پمپ‌های حرارتی که میزان انرژی مصرفی آنها از شبکه را کاهش می‌دهد یا آنها را از سیستم‌های گرمایشی مبتنی بر گاز جدا می‌کند.

فرانسه دو برابر شدن یارانه‌ها برای تسریع در استقرار پمپ‌های حرارتی و وسایل نقلیه برقی را به عنوان بخشی از یک برنامه گسترده اعلام کرد که بیان می‌دارد برقی‌سازی «تنها پاسخ ساختاری و پایدار به بحران‌های مکرر انرژی» است. در بریتانیا، دولت در ماه مارس مقررات جدید برنامه‌ریزی را اعلام کرد که توسعه‌دهندگان را ملزم می‌کند تا پمپ‌های حرارتی و پنل‌های خورشیدی را در تمام خانه‌های نوساز نصب کنند.

آلمان و اسپانیا مشوق‌های جدیدی را برای تشویق شهروندان به تغییر به وسایل نقلیه برقی راه‌اندازی کرده‌اند. اما قیمت بالای سوخت باعث می‌شود مصرف‌کنندگان حتی بدون سیاست‌های جدید نیز به سمت خودروهای برقی متمایل شوند. فروش خودرو در اروپا برای سومین ماه متوالی از فوریه افزایش یافت، در حالی که بیش از ۳۰ کشور، از جمله برخی در آسیا، رکورد جدیدی برای فروش ماهانه در ماه مارس ثبت کردند.

خودروهای فروخته شده در مارس ۲۰۲۶ برای بازارهای گزارش‌دهنده به استثنای چین و تغییر از مارس ۲۰۲۵

دومین شوک عرضه ال‌ان‌جی در چهار سال، اعتبار این سوخت را به عنوان یک منبع انرژی قابل اعتماد و مقرون به صرفه تضعیف کرده و تلاش‌های بلندمدت کشورهای در حال توسعه آسیا برای گسترش استفاده از آن را – حداقل در کوتاه‌مدت – به خطر انداخته است. چین و هند خریدها را کاهش داده و به منابع انرژی جایگزین روی آورده‌اند، در حالی که دولت‌های با کمبود نقدینگی در بنگلادش و پاکستان برای ارزیابی مجدد نقش ال‌ان‌جی در ترکیب انرژی خود تلاش می‌کنند.

برخی کشورهای آسیایی در واکنش به بحران انرژی با افزایش واردات زغال‌سنگ واکنش نشان داده‌اند، که کربن‌فشرده‌تر و آلوده‌کننده‌تر از گاز است. در پاکستان، که از زمان آغاز جنگ ایران شاهد شدیدترین خاموشی‌ها بوده است، تولید برق از گاز طبیعی وارداتی در ماه آوریل در مقایسه با سال گذشته بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته، در حالی که برق تولیدی از زغال‌سنگ وارداتی ۲۷ درصد افزایش یافته است. استفاده ژاپن از زغال‌سنگ برای تولید برق در آوریل و می نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۰ درصد افزایش یافته است.

تولید برق حرارتی چین – که عمدتاً از زغال‌سنگ تشکیل شده است – برای چهارمین ماه متوالی در آوریل افزایش یافت تا به تقاضای رو به رشد پاسخ دهد، در حالی که خروجی توربین‌های بادی و راکتورهای هسته‌ای کاهش یافت. در هند، که در می با افزایش دما رکورد مصرف برق را مشاهده کرد، سوزاندن زغال‌سنگ ۱۰ درصد و انرژی‌های تجدیدپذیر ۲۹ درصد افزایش یافت.

دولت‌ها در سراسر قاره نیز وعده می‌دهند که انرژی‌های تجدیدپذیر را توسعه داده و به دستگاه‌های الکتریکی روی آورند. لی جائه میونگ، رئیس‌جمهور کره جنوبی گفت که کشور «باید به سرعت به انرژی تجدیدپذیر روی آورد.» پرابوو سوبیانتو، رئیس‌جمهور اندونزی گفت: «من می‌خواهم همه چیز برقی باشد.» دولت ویتنام دستور داده است که ۱۰ درصد از تمام خانوارها تا پایان سال جاری میلادی باید پنل خورشیدی روی سقف داشته باشند.

باید دید که چه میزان از این لفاظی‌ها به عمل واقعی تبدیل خواهد شد. اندونزی در پایان سال ۲۰۲۵ کمتر از ۲ گیگاوات (GW) انرژی خورشیدی مستقر کرده بود، که این امر تحقق تعهد رئیس‌جمهور برای نصب ۱۰۰ گیگاوات انرژی خورشیدی تا سال ۲۰۲۹ را دشوار می‌سازد. وینگروپ، بزرگترین شرکت ویتنام از نظر ارزش بازار، می‌خواهد طرح ساخت یک نیروگاه گاز طبیعی را لغو و آن را با پنل‌های خورشیدی، توربین‌های بادی و باتری‌ها جایگزین کند، اما هنوز تأیید رسمی دولت را برای این تغییر دریافت نکرده است.

با این حال، دلیلی برای باور به اینکه حداقل برخی از این وعده‌ها محقق خواهند شد، وجود دارد. کشورهای آسیایی در حال حاضر سریع‌تر از اروپا یا ایالات متحده در حال برقی‌سازی هستند، زیرا «برقی‌سازی اکنون یک فرصت رشد اقتصادی است»، این را دینیتا سیتیاواتی، تحلیلگر ارشد انرژی برای آسیا در اندیشکده امبر، گفت. حتی اگر برق از زغال‌سنگ تأمین شود، خودروهای برقی و پمپ‌های حرارتی بسیار کارآمدتر هستند. این امر باعث می‌شود که خدمات مشابه با انتشار گازهای گلخانه‌ای کمتر نسبت به سوزاندن نفت یا گاز ارائه شود.

سهم تولید برق در کل عرضه انرژی

سیاست‌گذاران در آسیا به طور فزاینده‌ای از انرژی‌های تجدیدپذیر نه در قالب پایداری، بلکه در قالب امنیت صحبت می‌کنند.

کیم سونگ‌هوان، وزیر آب و هوا، انرژی و محیط زیست کره جنوبی، در پاسخ کتبی به سوالات گفت: «جنگ در خاورمیانه، به دنبال درگیری در اوکراین، به وضوح نشان داده است که امنیت انرژی یک مسئله حیاتی است که مستقیماً به بقای یک ملت گره خورده است. ساختار انرژی که بیش از حد به سوخت‌های فسیلی مانند نفت و گاز وابسته است، ناگزیر در برابر شوک‌های خارجی آسیب‌پذیر است. در پاسخ به این، کشورهای سراسر جهان به طور فزاینده‌ای گذار به انرژی تولید شده داخلی و قابل اعتماد، به ویژه انرژی‌های تجدیدپذیر، را به عنوان یک استراتژی کلیدی امنیت ملی می‌بینند.»

کیم گفت که دولت کره جنوبی تنها بر مدیریت بحران کوتاه‌مدت تمرکز نخواهد کرد، بلکه قصد دارد «ثابت‌قدمانه» گذار انرژی را پیش ببرد. «شوک‌های پی در پی انرژی یک سیگنال واضح برای تسریع در جدایی از سیستم قدیمی است.»

سهم تولید برق بر اساس منبع

همانطور که حمله روسیه به اوکراین فرضیات اروپا را در مورد امنیت تأمین انرژی از شرق از بین برد، حمله ایالات متحده به ایران و بسته شدن تنگه هرمز ملاحظات مشابهی را در بازارهای دیگر به ارمغان آورده است. اگرچه صادرات انرژی از ایالات متحده به حفظ عرضه بازارها کمک کرده است، اما سیاست خارجی غیرقابل پیش‌بینی آمریکا و ناتوانی ظاهری آن در شکستن بن‌بست در خلیج فارس، برخی را به زیر سوال بردن ثبات آینده جریان‌ها از منطقه واداشته است.

تیم ساهای، دانشمند پژوهشگر در دانشگاه جانز هاپکینز، که تمرکز او بر سیاست‌های آب و هوا و انرژی است، گفت: «هیدروکربن‌ها اکنون وارد رژیم ریسک متفاوتی شده‌اند، با ناتوانی ایالات متحده در تضمین عرضه پایدار از خاورمیانه.»

گیل از چتم هاوس این موضوع را واضح‌تر بیان کرد. او گفت: «این لحظه اوکراین برای آسیا است. این یک زنگ بیدارباش است.»

در حالی که جنگ به رهبری ایالات متحده بازارها را بی‌ثبات کرده و شبح بحران‌های انرژی را در سراسر جهان ایجاد کرده است، این چین است که توانسته راهی برای خروج کشورها از وابستگی به هیدروکربن‌ها ارائه دهد.

چین به عنوان بزرگترین واردکننده سوخت فسیلی جهان، مدت‌هاست که نگران امنیت عرضه بوده است. این کشور بیش از دو دهه پیش سیاست‌هایی را برای برقی‌سازی اقتصاد و ساخت صنایع انرژی تجدیدپذیر آغاز کرد، به همین دلیل شرکت‌های چینی اکنون بر تقریباً هر عنصر از زنجیره تأمین فناوری الکتریکی مسلط هستند.

امروزه، کشورها به صادرات مقرون‌به‌صرفه پنل‌های خورشیدی و خودروهای برقی چینی دسترسی دارند که در صورت حمایت از سیاست‌ها، می‌توانند گذار آنها را سرعت بخشند. با چند استثنا، مانند هند، کشورهای آسیایی در مقایسه با همتایان خود در اروپا یا آمریکای شمالی، موانع سیاستی بزرگی در برابر واردات چینی ایجاد نکرده‌اند.

ستی‌یاواتی گفت: «امنیت انرژی می‌تواند در این لحظه بر تنش‌های ژئوپلیتیکی غلبه کند، زیرا چین جایی است که فناوری سریع‌ترین پیشرفت را دارد.»

شرکت‌های فناوری الکتریکی چین، پس از موفقیت در گسترش فعالیت خود در سراسر منطقه، از زمان آغاز جنگ ایران، تلاش بیشتری برای افزایش سهم بازار خود کرده‌اند. نشانه‌های اولیه حاکی از آن است که برخی از آنها از این وضعیت سود برده‌اند، و داده‌های تجاری نشان می‌دهد که صادرات پنل‌های خورشیدی، خودروهای برقی و باتری‌ها در ماه مارس و آوریل به شدت افزایش یافته است.

ارزش صادرات باتری‌ها، خودروهای برقی و فناوری‌های پنل خورشیدی به دلار آمریکا

جرالد باتس، رئیس مشاوره ریسک سیاسی اوراسیا گروپ، گفت که این درگیری نشان داده است که بازارهای نفت و گاز چقدر در برابر اختلال آسیب‌پذیر هستند. سه هدف اصلی هر سیاست انرژی، قابلیت اطمینان، مقرون به صرفه بودن و امنیت است. وقتی ایالات متحده از تجارت جهانی محافظت می‌کرد، سوخت‌های فسیلی اغلب می‌توانستند این اهداف را برآورده کنند. او گفت: «فناوری‌های انرژی پاک و برقی‌سازی نیز اکنون می‌توانند این اهداف را ارائه دهند.»

باتس گفت: «وقتی یک بازیگر با بازاریابی تهاجمی مانند چین می‌تواند با یک پشته کامل الکتریکی به آستانه درب سیاست‌گذار شما برسد، این یک چشم‌انداز بسیار جذاب است. مردم کمتر از آنچه باید، به میزان تسریع گذار انرژی توسط این بحران پی برده‌اند.»