دبی — توافق آمریکا و ایران برای آزادسازی کشتیرانی در تنگه هرمز، نویدبخش تزریق سریع نقدینگی برای رژیم تهران است. اما برای ایرانیان عادی، بهبود اقتصادی احتمالاً زمان بسیار بیشتری خواهد برد.
مجوز هفته گذشته دولت ترامپ برای فروش نفت ایران و دریافت پرداختهای دلاری، راهی را برای دولت فراهم میکند تا پس از جنگ و سالها تحریمهای سنگین، میلیاردها دلار ارز خارجی مورد نیاز خود را به دست آورد.
به گفته رهیابهای نفتکش، صادرات نفت ایران با وجود درگیریهای اخیر، شروع به افزایش کرده است. تحلیلگران تخمین میزنند که ایران میتواند تنها از محل فروش نفت، در دو ماه آینده تا ۱۰ میلیارد دلار درآمد کسب کند. نشانه مثبت دیگر برای ایران این است که مقامات آمریکایی و دیگر کشورها اعلام کردهاند که دو طرف بر سر پایان دور اخیر درگیریها و از سرگیری مذاکرات به توافق رسیدهاند.
اما مهار تورم افسارگسیخته، احیای تقاضای مصرفکننده و ایجاد شغل زمانبر خواهد بود. همچنین به پایداری اعتماد به این توافق و اطمینان از اینکه پول بازگشتی به ایران به ارتش یا متحدان شبهنظامی منطقهای آن هدایت نمیشود، بستگی دارد. نکته مهم اینکه ایران با هزینههای بازسازی صدها میلیارد دلاری روبرو است که بسیار بیشتر از افزایش اولیه درآمد نفتی خواهد بود.
این شکاف میتواند به اولین آزمون داخلی توافق برای رژیم تبدیل شود: ترازنامه مالی ایران ممکن است ظرف چند هفته بهبود یابد، اما اقتصاد آسیبدیده آن احتمالاً ماهها یا بیشتر طول میکشد تا تأثیر آن را احساس کند.
این ناهماهنگی به این معناست که تهران با وجود درگیریها بر سر کنترل کشتیرانی در تنگه هرمز، تحت فشار فزایندهای برای ادامه مذاکرات با آمریکا قرار دارد. این کشور به کاهش عمیقتر تحریمها و زمان بیشتری برای بهبود اقتصاد خود نیاز دارد.
گریگوری برو، تحلیلگر ارشد گروه اوراسیا که بر ایران تمرکز دارد، میگوید: «در کوتاهمدت این یک درآمد بادآورده است، اما برای شروع به کار مجدد اقتصاد گستردهتر کافی نیست.» او تخمین میزند که معافیت فروش نفت میتواند برای ایران طی ۶۰ روز بین ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار ارزش داشته باشد.
او افزود: «خسارات عظیمی به صنایع و زیرساختها در شهرهای بزرگ وارد شده است و دولت باید این تصور را ایجاد کند که صلح پایدار خواهد بود و بمباران باز نخواهد گشت.»
در طول جنگ، مدیرعامل یک شرکت واردکننده قطعات خودرو گفت که کارگران را اخراج کرده، موجودی را برای پرداخت بدهیها به فروش رسانده و هزینهها را به شدت کاهش داده تا سرپا بماند. در حالی که توافق موقت آرامش نسبی را به همراه داشته، نوسانات همچنان یک مشکل است. او اکنون منتظر یک توافق نهایی است تا بتواند با اطمینان برنامهریزی کند.
او گفت: «برنامهریزی تقریباً غیرممکن است. ما مجبوریم ریسک کنیم.»
جنگ آسیب قابل توجهی به اقتصادی وارد کرده که پیش از آن نیز تحت فشار تورم سرسامآور – که در ژوئن به ۸۸.۶ درصد سال به سال رسید – ارز ضعیف و سالها انزوای بینالمللی بود.
از زمان درگیری، بیش از یک میلیون ایرانی شغل خود را از دست دادهاند و ارزش پول ملی به پایینترین سطح خود رسیده است. قطعی چندین ماهه اینترنت نیز به شدت تجارت آنلاین را مختل کرده و قشر جوان را بیش از پیش منزوی ساخته است.
مقامات ایرانی خسارات ناشی از درگیری را حدود ۲۷۰ میلیارد دلار برآورد میکنند، در حالی که سازمان ملل متحد از تخریب گستردهای گزارش داده که شامل آسیب به حدود ۱۵۰ هزار ساختمان غیرنظامی، از جمله ۵۱ هزار خانه در تهران میشود.
ایران همچنین با گستردهترین آسیب در بخش انرژی خود در خلیج فارس روبرو است؛ شرکت مشاوره Rystad Energy تخمین میزند که تعمیرات پس از حملاتی که کارخانههای فرآوری گاز، پالایشگاهها، مراکز پتروشیمی و زیرساختهای صادرات را هدف قرار دادند، ممکن است تا ۱۹ میلیارد دلار هزینه داشته باشد.
صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند که تولید ناخالص داخلی ایران امسال ۶.۱ درصد کاهش یابد که شدیدترین انقباض از دهه ۱۹۸۰ خواهد بود. تورم نیز به طور متوسط نزدیک به ۷۰ درصد در سال جاری پیشبینی میشود.
تاکنون، شواهد کمی مبنی بر اینکه توافق برای پایان درگیریها شروع به کاهش این مشکلات بلندمدت کرده باشد، وجود دارد.
هفته گذشته، قیمت نان در تهران جهش کرد؛ قیمت نان بربری و نان لواش که اغلب در تنور سنتی پخته میشود، تقریباً دو برابر شد.
زن ۲۶ سالهای که در طول درگیری از کار بازاریابی خود اخراج شد، میگوید که بخش زیادی از هزینههای خود را کاهش داده است و حتی اگر توافقی با آمریکا فعلاً پایدار بماند، اعتماد کمی به آن دارد. او گفت: «فعلاً نمیتوانم هیچ برنامهای برای آینده داشته باشم.»
ریشههای این بدبینی در پیامدهای توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که تحت ریاستجمهوری باراک اوباما مذاکره شد، نهفته است.
تخفیف تحریمها که تحت آن توافق ارائه شد، به ایران کمک کرد تا صادرات نفت خود را افزایش داده و بخشهایی از اقتصاد خود را به تجارت جهانی وصل کند. اما این دستاوردها کوتاه و ناهماهنگ بودند، با نرخ بالای بیکاری و عدم بهبود پایدار در دستمزدها، مشاغل یا قدرت خرید بسیاری از خانوارها. سپس، رئیسجمهور ترامپ در دوره اول خود از این توافق خارج شد و تحریمها را دوباره اعمال کرد.
برخی ایرانیان اکنون از تکرار این وضعیت بیم دارند که هر گونه بهبود، بسیار کوتاهمدت باشد و نتواند زندگی روزمره را بهبود بخشد. بدتر اینکه، برخی بر این باورند که درآمدهای نفتی جدید ابتدا به نفع رژیم و متحدانش خواهد بود و دست خانوارها از آن کوتاه میماند.
یک تکنسین خوداشتغال در استان اصفهان گفت که انتظار دارد این توافق تأثیر کمی بر زندگی مردم عادی داشته باشد و دولت هرگونه جریان نقدی جدید را صرفاً به خود اختصاص خواهد داد.
او گفت: «ما از آتشبس، توافق و بقای رژیم بیشتر از خود جنگ میترسیم.»