ماه گذشته در مرکز توکیو، ماسایوشی سان روی صحنه ایستاد و در مقابل او صفحهای نمایش داده میشد که یک غاز را نشان میداد که از کارخانهای الهامگرفته از فریتز لانگ در شکمش، مجموعهای از تخمهای طلایی تولید میکرد.
یکی از اسلایدها میگفت: «تخمها تخم نمیگذارند». دیگری: «آنچه مهم است تخمها نیستند. خود غاز مهم است.»
برای رفع هرگونه ابهام، بنیانگذار سافتبانک و ثروتمندترین مرد ژاپن پیشنهاد کرد که او را نه «رئیس سان» بلکه «غاز سان» بنامند. او گفت: «کدام را ترجیح میدهید؟ پول نقد همین الان یا تخمهای طلایی آینده؟» و سپس از سرمایهگذارانی که به دیدگاه او شک داشتند، انتقاد کرد.
حضار که عمدتاً سهامداران سافتبانک بودند، به شدت تشویق کردند. آنها دلایل زیادی برای خوشحالی داشتند. در اول ژوئن، سافتبانک، شرکت سرمایهگذاری فناوری گستردهای که سان ۴۵ سال پیش تأسیس کرد، برای اولین بار از زمان حباب داتکام، از تویوتا پیشی گرفت و به باارزشترین شرکت ژاپن تبدیل شد.
این اتفاق، بازگشت چشمگیر دیگری برای سان بود؛ کسی که دوران حرفهایاش با نوسانات دراماتیک ثروت تعریف شده و منتقدان او را قماربازی میدانند که به جای مهارت، به شانس متکی است. برخی از شرطبندیهای او، مانند سرمایهگذاری در علیبابا و طراح تراشه بریتانیایی آرم (Arm)، به طرز چشمگیری موفقیتآمیز بودهاند. برخی دیگر، مانند میلیاردها دلار از دست رفته در ویورک (WeWork)، اینگونه نبودهاند.
اکنون سان تمام سرمایه خود را بر هوش مصنوعی شرطبندی کرده و میلیاردها دلار را در آنچه او «چهار گوشه تخته ASI (هوش فراگیر مصنوعی)» مینامد، یعنی مراکز داده، مدلهای هوش مصنوعی، تراشهها و رباتها، سرازیر کرده است.
سان به فایننشال تایمز میگوید: «این واقعاً دورهای است که باید نشان دهیم سافتبانک چیست.»
سان از طریق آرم، تأمین مالی گسترده OpenAI و تعداد زیادی از شرکتهای فناوری دیگر، خود را در مرکز رونق هوش مصنوعی قرار داده است و سافتبانک را که به طور فزایندهای از نظر سیستمی مهم است، بار دیگر به شدت به بنیانگذار خود متکی کرده است.
طی دهه گذشته، سان، که یک سوم سهام سافتبانک را در اختیار دارد، شرکت را به شکلی که میخواست، بازسازی کرده است. او تعداد کارکنان دفتر خود را به نزدیک به ۶۰ نفر دو برابر کرده است که بیش از یک پنجم کارکنان شرکت را تشکیل میدهند. معاونان برجسته، وارثان احتمالی و اعضای مستقل هیئت مدیره همگی شرکت را ترک کردهاند.
برای متحدان سان، که او را یکی از بزرگترین سرمایهگذاران نسل خود میدانند، چنین اقداماتی مورد استقبال قرار میگیرد. بسیاری از افراد سهام سافتبانک را به دلیل توانایی سان در انجام شرطبندیهای بلندمدت خریداری میکنند. یک منبع داخلی سافتبانک میگوید: «شکایت از نبود ترمز برای ماسا، نادیده گرفتن اصل مطلب است.»
اما با نزدیک شدن به مجموعهای از عرضههای پرخطر در بازار و همچنین مانورهای عملیاتی پیچیده، برخی از سرمایهگذاران این سوال را مطرح میکنند که آیا سافتبانک بیش از حد تحت کنترل یک مدیرعامل واحد است که اغلب تمایل به رهبران کاریزماتیک شرکتها داشته است.
در گذشته، این تمایل به نفع سافتبانک عمل کرده است، مانند حمایت اولیه سان از جری یانگ در یاهو و جک ما در علیبابا. اما اعتقاد قلبی او به آدام نویمان در ویورک، شهرت او را خدشهدار کرد.
با حدود ۶۴.۶ میلیارد دلار تعهد سافتبانک، برای سهم نهایی تقریباً ۱۳ درصدی، بزرگترین شرطبندی سان اکنون میتواند روی OpenAI سام آلتمن باشد. یکی از دلایل اصلی افزایش قیمت سهام سافتبانک، تلاش سرمایهگذاران برای قرار گرفتن در معرض آنچه که انتظار میرود یک عرضه اولیه سهام (IPO) بزرگ باشد، است. عرضههای اولیه سهام توسط سایر شرکتهای تحت حمایت سافتبانک، از جمله شرکت رباتیک روز (Roze) و توسعهدهنده و اپراتور مراکز داده و انرژی SB Energy، نیز در آینده نزدیک برنامهریزی شده است که همگی در راستای استراتژی منسجمی است که سان پیشنهاد میکند.
اما او نمیخواهد نقشه اصلی خود را فاش کند. او میگوید: «این مانند رفتن به یک مسابقه بوکس است و شما استراتژی خود را به تماشاگران میگویید. مشتی که برای ضربه زدن آماده میکنید چیست؟» او ادامه میدهد: «این بدان معناست که حریف شما نیز برای دفاع آماده خواهد شد. بنابراین من نمیخواهم زیاد توضیح دهم.» او اضافه میکند که سالها از توضیح دلیل خرید آرم خودداری کرده بود.
محرمانه بودن برنامههای سان، برخی از سرمایهگذاران را نگران میکند، همانطور که مقیاس قرار گرفتن سافتبانک در معرض صنعت هوش مصنوعی، که از برخی جهات شبیه حبابهای بازار مبتنی بر فناوری قبلی است، نیز نگرانکننده است. از اوایل ژوئن، قیمت سهام این شرکت نزدیک به ۲۵ درصد کاهش یافته است، که بخشی از آن به دلیل گمانهزنیها مبنی بر احتمال به تعویق افتادن عرضه اولیه سهام OpenAI است. OpenAI نه تنها باید زمانبندی بازار را برای عرضه سهام خود در نظر بگیرد، بلکه باید با رقابت عظیمی در قالب اسپیساکس (SpaceX) که قبلاً عمومی شده است، و آنتروپیک (Anthropic)، رقیب اصلی که در حال آمادهسازی برای عرضه عمومی است، نیز مقابله کند.
برخی تحلیلگران، مانند آتول گویال از کارگزاری جفریز (Jefferies)، معتقدند که OpenAI بیش از حد به تأمین مالی سافتبانک وابسته است، و گروه ژاپنی نیز به نوبه خود از افزایش ارزشگذاری توسعهدهنده ChatGPT سود میبرد. گویال با اشاره به «شباهتهایی با ویورک»، امسال به مشتریان خود هشدار داد که «خطرات برای سرمایهگذاران در حال افزایش است.»
اگر عرضه اولیه سهام موفقیتآمیز باشد، میتواند به بازسازی شهرت سان کمک کند. اما اگر شکست بخورد، ترسها را از اینکه استراتژی او گمراهکننده است و او اغلب دیر به مهمانی میرسد و پس از رسیدن ارزشگذاریها به سطوح بحرانی سرمایهگذاری میکند، تشدید خواهد کرد.
یک سرمایهگذار مستقر در آسیا میگوید: «ترس این است که ماسا از اشتباهات خود در بخش داراییها درس گرفته باشد، اما نه در مورد سبک سرمایهگذاری یا نحوه شرطبندی روی افراد.»
راه هوش مصنوعی یا هیچ راهی
باور تزلزلناپذیر سان به هوش مصنوعی، هر تصمیمی را که او میگیرد، شکل میدهد. او میگوید هرگونه اشاره به حباب «توهینآمیز» است، زیرا انقلاب تازه آغاز شده است.
او میگوید بازارها سقوط خواهند کرد، جنگها آغاز خواهند شد و بحرانها اجتنابناپذیرند. اما رکودها فرصتهایی برای خرید هستند، نه بهانهای برای عقبنشینی. پشیمانی او در طول سقوط داتکام این بود که سرمایه کافی برای ادامه خرید نداشت. او میگوید: «در لحظه سقوط، من در درون خود میگفتم، 'این بهترین لحظه برای سرمایهگذاری واقعی است.'»
سان به ترسها از آیندهای دیستوپیایی (ویرانشهری) برای هوش مصنوعی اهمیت نمیدهد. او معتقد است که مدلها با پیچیدهتر شدن، «اخلاقیتر» خواهند شد و بازار قادر به نوعی خودتنظیمی است. او میگوید: «این ابرمقیاسکنندهها که قدرت بیشتری دارند، سعی میکنند با اخلاقیاتی که باید داشته باشند، رفتار کنند. در غیر این صورت، توسط رگولاتورها یا شهروندان مجازات میشوند.» او اضافه میکند که معتقد است خطر بیشتری در مدلهای متنباز (open-source) وجود دارد.
بازار نسبت به استراتژی سان بدبین است. سافتبانک با تخفیف تقریباً ۵۰ درصدی نسبت به ارزش خالص داراییهای خود معامله میشود، که بسیار دور از ارزشگذاری بالای برکشایر هاتاوی (Berkshire Hathaway) است؛ یک شرکت هلدینگ دیگر که حول یک سرمایهگذار نمادین ساخته شده، اما از استفاده از بدهی مالی اجتناب کرده و اعتماد بازارها را جلب کرده است.
واضحترین نمونه این تخفیف، آرم (Arm) است که سافتبانک تقریباً ۹۰ درصد سهام آن را در اختیار دارد. قیمت سهام این شرکت بریتانیایی، که در سال ۲۰۱۶ خریداری و در سال ۲۰۲۳ مجدداً عرضه شد، امسال حدود ۱۷۵ درصد افزایش یافته است. ارزش سهام سافتبانک اکنون بیش از ارزش بازار خود گروه ژاپنی است.
به گفته ریچارد کی، سرمایهگذار در کامگست (Comgest)، نسبت قیمت به رشد ارگانیک سافتبانک – معیاری که نرخهای رشد مورد انتظار را در نظر میگیرد – تنها بر اساس آرم و شرکت مخابراتی تابعه سافتبانک کورپ (SoftBank Corp)، ۱.۵ برابر است که رقمی چشمگیر است.
کی میگوید، در واقع، سرمایهگذاران بقیه سبد سهام را ارزان به دست میآورند.
اما ملاحظات دیگری نیز وجود دارد.
برخی نگران تأمین مالی پیچیده این گروه هستند که شامل اهرمسازی سریع داراییها و وامهای حاشیهای در برابر سهام آن در شرکتها، از جمله آرم، میشود. اهرم مالی فعلی این گروه – که از طریق نسبت وام به ارزش ۱۷ درصدی اعلام شده در پایان ماه مارس مشاهده میشود – با افزایش قیمت داراییها کمک شده است، اما اگر بازارها سقوط کنند، این وضعیت میتواند به سرعت تغییر کند. سافتبانک با تخصیص ۴۰ میلیارد دلار وام پل برای آخرین سرمایهگذاری خود در OpenAI، در حال نزدیک شدن به سقفهای استقراض است. سهامهای فهرستشده بیشتر برای استقراض، یکی از راههایی است که به سان امکان دسترسی به تأمین مالی ارزانتر را میدهد.
دیگران نگران وضعیت سافتبانک به عنوان هم سرمایهگذار و هم مشتری آرم و OpenAI هستند. سافتبانک طبق گزارشها، در سال مالی منتهی به مارس، حدود ۷۰۴ میلیون دلار به آرم پرداخت کرده و در سال ۲۰۲۵ قراردادی ۳ میلیارد دلاری در سال با OpenAI برای توسعه یک محصول مشترک سازمانی به نام کریستال اینتلیجنس (Cristal Intelligence) منعقد کرده است.
سهامداران همچنین از حاکمیت شرکتی و ترتیبات سرمایهگذاری مشترک شخصی سان – در مورد SB Northstar، یک بازوی داخلی مدیریت دارایی، و ویژن فاند ۲ (Vision Fund 2)، که سرمایهگذاری OpenAI را در اختیار دارد – شکایت دارند و میگویند که این موارد میتواند تضاد منافع ایجاد کند. شرکت خاطرنشان میکند که اعضای هیئت مدیره از این مفهوم دفاع کردهاند.
نبود افراد در سافتبانک که قادر به مهار سان باشند، ترسها را تشدید میکند. افراد آشنا به عملیات شرکت میگویند، یوشیمیتسو گوتو، مدیر ارشد مالی بانفوذ گروه، که گزارشهای فصلی را ارائه میدهد، ظرفیت محدودی برای مهار او دارد، با وجود نگرانیهای داخلی در مورد مقیاس سرمایهگذاری در OpenAI و اعتمادی که به آلتمن شده است.
اما ویژگیهایی که سافتبانک آنها را فضیلت میداند، بیشترین تردید را در سرمایهگذاران ایجاد میکند – شرطبندیهای نامتقارن بلندمدت و تمایل به اقدام قبل از اینکه بازار طرح را درک کند. سان میگوید: «عرضه اولیه سهام هدف نیست، عرضه اولیه سهام فقط آغاز است.»
او آیندهای را میبیند که در آن نیروگاهها مراکز داده او را تغذیه میکنند، که توسط رباتهایش ساخته شده و از تراشههای تولید شده توسط آرم استفاده میکنند، و قدرت محاسباتی را برای شرکتهای مدل زبان بزرگ (LLM) مانند OpenAI فراهم میکنند. این نشاندهنده تغییر از رویکرد سرمایهگذاری پراکنده و بازگشت سان به مدلی عملیاتی نزدیکتر به مدل مخابراتی که او تقریباً ۲۰ سال پیش ایجاد کرد، است.
دیوید دای از کارگزاری برنستاین ریسرچ (Bernstein Research) میگوید: «سافتبانک در مقایسه با دهه گذشته که در شرکتهای مختلف سرمایهگذاری میکرد، بیشتر و بیشتر یکپارچه میشود. هرگز به اندازه امروز همافزا نبوده است.»
کی از کامگست، که از زمان اولین خرید سهام گروه در اواسط دهه ۲۰۰۰ مجبور به دفاع از منطق سرمایهگذاری خود بوده است، میگوید: «گاهی اوقات، سرمایهگذاری در سافتبانک تقریباً به معنای یک جهش ایمانی بوده است.» او اکنون میگوید که این تصمیم «بر اساس مقادیر فزایندهای از شواهد است.»
هنوز هم ابهاماتی در مورد برنامههای سان و شرکتهایی که او قصد دارد وارد بازار کند، وجود دارد. روز (Roze)، شرطبندی رباتیک سافتبانک، ارزشگذاری تا ۱۰۰ میلیارد دلار را هدف قرار داده است، اما سان میگوید نمیخواهد وارد جزئیات در مورد آنچه شرکت آماده میکند، شود.
او میگوید، وقتی رباتها معرفی شوند، «مردم خواهند گفت: وای، این همان چیزی است که شما میخواستید بسازید.» او میگوید آماده است تا «گام به گام» و «زمانی در سال آینده» بیشتر توضیح دهد، که این تصور را ایجاد میکند که برنامههای عرضه اولیه سهام ممکن است به تعویق بیفتد.
تحلیلگران و سرمایهگذاران میگویند، برای متقاعد کردن سرمایهگذاران به ارزشگذاری بیشتر بر استراتژی سافتبانک، سان ممکن است مجبور شود سرعت خود را کاهش داده و آن را واضحتر توضیح دهد. این امر مستلزم آن است که او دههها ریسکپذیری سریع مبتنی بر دیدگاههای بلندمدت خود را کنار بگذارد.
الکس کلاول، مدیرعامل ویژن فاندز، میگوید: «ماسا حداقل از اواسط دهه ۹۰ 'ماسا' بوده است.»
سان در صحنه جهانی
سان، فرزند والدینی با اصالت کرهای، در نوجوانی برای تحصیل به ایالات متحده رفت. او در دهه ۱۹۸۰ با این باور که نرمافزار آینده را تعریف خواهد کرد، به ژاپن بازگشت.
او سافتبانک را به عنوان یک توزیعکننده نرمافزار ساخت، از رونق داتکام از طریق سرمایهگذاریهای اولیه در یاهو و علیبابا بهره برد و سپس تقریباً تمام داراییهای کاغذی خود را با ترکیدن حباب از دست داد.
او با سرمایهگذاری در مخابرات ژاپن، خرید ودافون ژاپن، شکستن انحصار NTT و تضمین اولین قرارداد آیفون کشور از استیو جابز، بهبود یافت – نوعی مانور عملیاتی که به متحدانش امید میدهد که او میتواند برنامههای فعلی خود را نیز به سرانجام برساند.
عرضه سهام علیبابا ثروت او را بازگرداند و راه را برای ویژن فاندز، ابزارهای سرمایهگذاری فناوری که ماهیت سرمایهگذاری خطرپذیر را تغییر دادند، هموار کرد، قبل از اینکه هوش مصنوعی به شرطبندی تمامعیار بعدی او تبدیل شود.
یکی از افراد باسابقه داخلی سافتبانک میگوید: «او یکی از معدود افرادی است که در اینترنت یک، اینترنت دو و اکنون سه، با هوش مصنوعی، حضور داشته است.»
تسلط او بر سافتبانک در سالهای منتهی به ایجاد اولین ویژن فاند در سال ۲۰۱۷ کاهش یافت، زمانی که سان خود را با معاونانی – از جمله وارث احتمالی نیکش آرورا از گوگل و راجیو میسرا و آکشای ناهتا، استخدامشدگان سابق دویچه بانک – احاطه کرد تا سرمایه جذب کند، معاملات را انجام دهد و ماشین سرمایهگذاری سافتبانک را حرفهای کند.
آن دوران برخی از تهاجمیترین اقدامات و درگیریهای داخلی آسیبزا در سافتبانک را به همراه داشت. این دوره با جنجالهایی همراه بود، از جمله شرطبندیهای بزرگ روی گرینسیل (Greensill) و وایرکارد (Wirecard)، دو شرکتی که درگیر رسوایی شدند، و معاملات عظیم گزینههای فناوری که بازار را از طریق SB Northstar، که به این گروه لقب «نهنگ نزدک» را داد، مخدوش کرد.
پس از تحمل ضررهای هنگفت ناشی از کووید، سان در سال ۲۰۲۲ حالت تدافعی گرفت و به گفته افراد نزدیک به او، «علاقه خود را به ویژن فاند از دست داد» و بسیاری از وظایف آن را به گروه بازگرداند و به روال سابق خود بازگشت.
گویال از جفریز میگوید: «قبلاً صداهای دیگری در سافتبانک و در میان سرمایهگذاران وجود داشت. اکنون دیگر اینطور نیست.»
با این حال، سافتبانک میگوید که بحثهای سالم هنوز تعیینکننده سرمایهگذاریها هستند.
هیئت مدیره، که به طور منظم توسط سرمایهگذاران به ضعف متهم میشود، مخالفت میکند، از جمله امسال که در مورد زمان تحویل بودجههای وعده داده شده توسط ژاپن برای یک نیروگاه گازی ۳۳ میلیارد دلاری در اوهایو سوال کرد. این نیروگاه، که تحت یک توافق تجاری ۵۵۰ میلیارد دلاری بین ژاپن و ایالات متحده به توافق رسید، توسط سافتبانک در حال توسعه است و در نهایت مرکز داده عظیم آن را در نزدیکی تأمین خواهد کرد.
کلاول، مدیرعامل ویژن فاندز، میگوید: «این ماسا نیست که از بالای کوه خود اعلامیه صادر میکند. بله، ماسا رئیس است و همیشه تصمیمگیرنده نهایی است، اما او تصمیمات خود را بر اساس تحلیل و پس از بحث میگیرد.»
بیش از هر زمان دیگری، نقش سان به عنوان یکی از ثروتمندترین افراد ژاپن، به او نفوذ سیاسی فوقالعادهای میدهد، با وجود اینکه بسیاری او را یک فرد همیشه خارجی میدانند. سان که از قبل یک بازیگر کلیدی در استراتژی هوش مصنوعی ژاپن است، نفوذ خود را در صحنه جهانی افزایش میدهد.
پس از یک شام صمیمی با امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه، در توکیو در ماه آوریل، سان متعهد شد که تا ۷۵ میلیارد یورو برای راهاندازی مراکز داده در فرانسه سرمایهگذاری کند. او در توافق تجاری ژاپن با ایالات متحده نقش کلیدی دارد و به طور منظم با رئیسجمهور دونالد ترامپ، در جلسات و در زمینهای گلف، در تماس است. او همچنین از طریق سرمایهگذاریهایی مانند بایتدنس (ByteDance) در چین نیز حضور گستردهای دارد.
هرچه سافتبانک بیشتر به زیرساختهای حیاتی نفوذ کند، سوالات ناخوشایندتری برای وامدهندگان، رگولاتورها و سیاستمداران ایجاد میکند.
چندین بانکدار و مقام دولتی این شرکت را در آستانه وضعیت «بیش از حد بزرگ برای شکست» توصیف میکنند. مگابانکهای ژاپنی به دنبال راههایی برای توزیع ریسکی هستند که پذیرفتهاند.
برخی در سافتبانک معتقدند که اگر سان روزی بازنشسته شود، گروه به شکل فعلی خود به پایان خواهد رسید.
این شرکت میتواند تجزیه شود، با سافتبانک کورپ (SoftBank Corp)، که در سال ۲۰۱۸ فهرست شد، به عنوان الگویی برای بقا. برخی دیگر معتقدند رنه هاس، مدیرعامل آرم و مدیر اجرایی تازه ارتقا یافته که استراتژی تراشه هوش مصنوعی سافتبانک را هدایت میکند، در انتظار است.
افراد آشنا به استراتژی سافتبانک میگویند، این احتمال نیز وجود دارد که این گروه ممکن است مجبور شود بار دیگر استخدامهای عملیاتی بزرگتری انجام دهد تا به مدیریت کسبوکارهای رو به رشد خود کمک کند، که این سوال را مطرح میکند که آیا سان میتواند نسل جدیدی از معاونان قدرتمند را تحمل کند.
سال گذشته او گفت که چند جانشین در ذهن دارد و در یک دهه آینده مسئولیت را واگذار خواهد کرد. اکنون او میگوید که مجموعهای از مدیران شرکتهای تابعه و سبد سهام برای انتخاب دارد و جدول زمانی بازنشستگی خود را دوباره به تعویق انداخته است، اقدامی که برای برخی از نزدیکترین مشاورانش تعجبآور بود.
سان روی صحنه در توکیو با غاز طلایی خود، استعارهای که قبلاً نیز به کار برده بود، قول داد که ارزش خالص داراییهای سافتبانک، معیار ترجیحی او برای ارزش گروه، را از ۷۴ تریلیون ین به ۱ کوادریلیون ین (۶.۱۸۹ تریلیون دلار) برساند که توسط هوش فراگیر مصنوعی (ASI) تقویت میشود.
او مصمم به ماندن به نظر میرسید. او به حضار گفت: «من قصد داشتم در دهه شصت زندگیام مسئولیت را واگذار کنم. اما اکنون که ۶۸ ساله هستم، حریص شدهام؟... من در حال بازنگری در آن برنامه هستم. من ۱۰ تا ۱۵ سال دیگر ادامه خواهم داد.»
تجسم دادهها توسط پاتریک ماتورین