واشنگتن — انتظار میرود ایالات متحده و عربستان سعودی روز چهارشنبه یک توافق تاریخی همکاری هستهای غیرنظامی را امضا کنند، اما این توافق ممکن است در مسیر بررسی در ایالات متحده با چالشهای سختی روبرو شود و به دلیل مفادی که میتواند به ریاض اجازه دهد غنیسازی اورانیوم را دنبال کند، تحت نظارت دقیق قرار گیرد.
بر اساس گزارش روز سهشنبه وال استریت ژورنال، این توافق که انتظار میرود ۳۰ سال به طول انجامد، به شرکتهای آمریکایی اجازه میدهد در توسعه برنامه هستهای غیرنظامی عربستان سعودی مشارکت کنند. همچنین میتواند پس از یک مطالعه مشترک آمریکا و عربستان، راه را برای تأسیس یک مرکز غنیسازی اورانیوم در این پادشاهی هموار کند که احتمالاً نگرانیهایی را در میان قانونگذاران برانگیزد.
چالش بعدی این توافق در واشنگتن خواهد بود، جایی که انتظار میرود کنگره بررسی کند که آیا این توافق پادمانهای کافی برای جلوگیری از توسعه قابلیتهای تسلیحات هستهای توسط عربستان سعودی را فراهم میکند یا خیر.
چه اتفاقی خواهد افتاد؟
پس از امضا، انتظار میرود این توافق برای بررسی به کنگره تحت بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی ایالات متحده ارائه شود، که بر توافقات همکاری هستهای غیرنظامی بین ایالات متحده و دولتهای خارجی حاکم است. این توافقات که به عنوان توافقات «۱۲۳» شناخته میشوند، چارچوبی را برای انتقال فناوری، مواد و تخصص هستهای ایجاد میکنند.
پس از ارائه رسمی، کنگره یک دوره بررسی قانونی خواهد داشت، یک بازه ۹۰ روزه که طی آن قانونگذاران میتوانند توافق را بررسی کنند و در صورت تمایل، با تصویب یک قطعنامه مشترک عدم تأیید – که قانونی است که توسط هر دو مجلس نمایندگان و سنا برای رد توافق تصویب میشود – تلاش کنند آن را مسدود کنند. اگر کنگره قبل از پایان دوره بررسی اقدامی انجام ندهد، توافق میتواند اجرایی شود.
مانند سایر قوانین، یک قطعنامه مشترک مشمول وتوی رئیسجمهور خواهد بود، به این معنی که اگر دولت از توافق حمایت کند، کنگره معمولاً برای لغو وتو به اکثریت دو سوم آرا در هر دو مجلس نیاز خواهد داشت.
نزدیکترین سابقه به این توافق، توافق ۱۲۳ بین ایالات متحده و امارات متحده عربی در سال ۲۰۰۹ است. پس از امضای توافق، باراک اوباما، رئیسجمهور وقت، آن را در ماه مه همان سال به کنگره ارسال کرد و دوره بررسی اجباری را آغاز کرد. قانونگذاران جلساتی برگزار کردند و در مورد مفاد عدم اشاعه توافق بحث کردند، اما در نهایت قطعنامه مشترک عدم تأیید را تصویب نکردند و به این توافق اجازه دادند در دسامبر ۲۰۰۹ اجرایی شود.
این توافق مدتهاست که به عنوان استاندارد طلایی برای همکاری هستهای ایالات متحده تلقی میشود، زیرا امارات متحده عربی موافقت کرد که به طور دائم از غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری سوخت مصرفشده چشمپوشی کند، که میتواند برای تولید سوخت راکتورهای غیرنظامی استفاده شود، اما همچنین میتواند مسیر توسعه سلاحهای هستهای را کوتاه کند.
با این حال، این توافق به امارات متحده عربی اجازه میدهد در صورتی که واشنگتن بعداً به کشور دیگری در منطقه اجازه غنیسازی اورانیوم یا بازفرآوری را بدهد، با ایالات متحده مشورت کند، که به طور بالقوه راه را برای بازنگری در محدودیتهای خود باز میکند.
به گزارش ژورنال، مقامات آمریکایی و سعودی دو سال را صرف مطالعه این خواهند کرد که آیا غنیسازی اورانیوم داخلی از نظر تجاری مقرون به صرفه است یا خیر، از جمله اینکه آیا تولید سوخت هستهای در داخل پادشاهی مقرون به صرفهتر از واردات آن خواهد بود یا خیر.
اگر مطالعه به این نتیجه برسد که غنیسازی توجیه دارد، ایالات متحده این تأسیسات را تحت یک توافق به اصطلاح «جعبه سیاه» (black box) خواهد ساخت، که در آن پرسنل آمریکایی حساسترین فناوری غنیسازی را بدون انتقال آن به عربستان سعودی اداره خواهند کرد.
امارات متحده عربی در توافق خود با ایالات متحده، همچنین موافقت کرد که پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی را بپذیرد.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر پادمانهای هستهای جهانی نظارت دارد و پروتکل الحاقی دسترسی گستردهتری به سایتها، از جمله اختیار انجام بازرسیهای سرزده را به آن میدهد، که مانعی برای توسعه مخفیانه تسلیحات است. عربستان سعودی مدتهاست که در برابر پذیرش پروتکل الحاقی مقاومت کرده است و به گزارش ژورنال، گنجاندن این تدبیر را به عنوان بخشی از توافق فعلی رد کرده است.
این پادشاهی پیش از این تحت پروتکل مقادیر کوچک آژانس بینالمللی انرژی اتمی فعالیت میکرد، که یک توافق پادمانی سادهشده برای کشورهایی با زیرساخت هستهای کم یا بدون آن است. عربستان سعودی در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که تا پایان سال به پادمانهای کامل منتقل خواهد شد و این اقدام در دسامبر ۲۰۲۴ اجرایی شد.
چالشهای پیش رو
از آنجا که این توافق از مدل امارات متحده عربی فاصله میگیرد، کنگره احتمالاً آن را تحت نظارت بیشتری قرار خواهد داد، به ویژه در مورد مفادی که به عربستان سعودی اجازه میدهد غنیسازی اورانیوم داخلی را بررسی کند و عدم وجود پروتکل الحاقی.
با توجه به اینکه محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، پیش از این گفته بود که اگر ایران سلاح هستهای توسعه دهد، عربستان نیز به دنبال آن خواهد بود، نظارت بر این مفاد افزایش خواهد یافت.
در سال ۲۰۱۸، ولیعهد محمد به سیبیاس گفت: «عربستان سعودی نمیخواهد هیچ بمب هستهای به دست آورد، اما بدون شک اگر ایران بمب هستهای توسعه دهد، ما نیز در اسرع وقت از آن پیروی خواهیم کرد.»
او این احساس را در سال ۲۰۲۳ تکرار کرد و به فاکس نیوز گفت: «اگر آنها یکی را به دست آورند، ما نیز باید یکی را به دست آوریم»، و به «دلایل امنیتی» و «توازن قدرت در خاورمیانه» اشاره کرد.
در ماه فوریه، سناتور ادوارد مارکی (دموکرات-ماساچوست) از گزارشهایی مبنی بر اینکه یک توافق هستهای احتمالی آمریکا و عربستان سعودی به نوعی غنیسازی اورانیوم اجازه میدهد، انتقاد کرد و استدلال کرد که واشنگتن باید از ریاض بخواهد که اقدامات عدم اشاعه استاندارد طلایی به سبک امارات متحده عربی را بپذیرد.
در بیانیهای از مارکی آمده است: «عربستان سعودی قبلاً علاقه خود را به دستیابی به سلاحهای هستهای ابراز کرده است، که برای خاورمیانه بسیار بیثباتکننده خواهد بود و میتواند سایر کشورها را به بازنگری در گزینههای هستهای خود سوق دهد.» این بیانیه افزود: «دولت ترامپ در برابر خواستههای عربستان سعودی تسلیم میشود و در حال نوشتن دستورالعملی برای فاجعه است.»
مارکی در آن زمان از کنگره خواست تا هرگونه توافق از این دست را رد کند.
پس از دیدار دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با ولیعهد محمد در نوامبر ۲۰۲۵، که طی آن دو طرف توافقی برای پیشبرد همکاری هستهای غیرنظامی اعلام کردند، گروهی از سناتورهای دموکرات و اعضای کنگره نامهای به مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، ارسال کردند و از دولت خواستند که قویترین پادمانهای عدم اشاعه ممکن را در هر توافق هستهای بگنجاند.
قانونگذاران این سوال را مطرح کردند که آیا این توافق به سوابق حقوق بشری عربستان سعودی رسیدگی خواهد کرد و نگرانیهایی را در مورد «گزارشهای معتبر» از همکاری عربستان با چین در توسعه موشکهای بالستیک مطرح کردند و آن را «