دریای خزر به تازگی به یکی از مناطق درگیر در مناقشه فزاینده بین ایران و دشمنانش تبدیل شده است؛ عمدتاً به این دلیل که این دریا شریان حیاتی در روابط رو به رشد ایران و روسیه محسوب میشود.
اوکراین در پایان هفته اعلام کرد که پهپادهایش به دو کشتی روسی حامل محمولههای نظامی در دریای خزر، بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، حمله کردهاند. این کشور مدعی شد که هر دو کشتی از ایران به مقصد یک بندر روسی حرکت کرده بودند.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس (X) در روز شنبه، اظهار داشت که اهداف شامل «کشتیهایی بودند که در انتقال محمولههای نظامی از ایران و همچنین یک کشتی جنگی نقش داشتند.» این کشتی جنگی بعداً توسط سرویس امنیتی اوکراین به عنوان یک قایق موشکی روسی شناسایی شد.
ایران در واکنش به این خبر، اعلام کرد که یکی از کشتیهای تجاریاش حامل محموله آهن مورد حمله قرار گرفته و در این حادثه یک دریانورد کشته و سه نفر دیگر زخمی شدهاند.
این کشتی، که نام آن فاش نشد، از بندر آستاراخان روسیه به سمت بندر انزلی در ایران در حال حرکت بود. هادی حقشناس، استاندار وقت گیلان، این مسیر را «یک کریدور امن و قابل اعتماد برای مبادلات تجاری بین دو بندر» توصیف کرده بود.
تنشها در روز دوشنبه با اظهارات اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، مبنی بر اینکه «ماجراجویی خطرناک اوکراین قطعاً بیپاسخ نخواهد ماند»، بیشتر شد. در همین حال، کاردار اوکراین در تهران در پی این حادثه به وزارت امور خارجه احضار شد.
این اتهامات متقابل، اهمیت فزاینده دریای خزر را منعکس میکند که توسط پنج کشور، از جمله ایران و روسیه، احاطه شده است. با محاصره بنادر ایران در خلیج فارس و دریای عمان، خزر به عنوان یک مسیر تجاری اهمیت جدیدی یافته است.
به گفته بیژن خواجهپور، شریک مدیریتی شرکت مشاوره «یوراسین نکسوس پارتنرز» (Eurasian Nexus Partners) مستقر در وین، دریای خزر میتواند به ایران در جهت «استراتژی تجاری متنوع، به ویژه اگر ایران تجارت با روسیه، قفقاز، آسیای مرکزی، چین از طریق راهآهن، و به طور غیرمستقیم، اروپای شرقی را ترویج کند»، کمک کند.
خواجهپور به سیانان گفت: «این یک مکمل استراتژیک است تا جایگزینی برای دسترسی دریایی موجود ایران از طریق آبهای جنوبی.»
غلات و فولاد روسیه از جمله محمولههایی هستند که از طریق خزر عبور میکنند. ایران چندین بندر مهم در این دریا، از جمله انزلی، توسعه داده است. نفت و گاز قزاقستان نیز از خزر به یک مرکز در دریای سیاه منتقل میشود.
برای روسیه، خزر یک مسیر مهم به آسیای مرکزی و ایران است – و یک مسیر حیاتی در مشارکت استراتژیک رو به گسترش آن با تهران، که شامل مؤلفه نظامی و همچنین نقش روسیه در برنامه هستهای غیرنظامی ایران و اکتشاف نفت در ایران میشود.
خواجهپور میگوید: «محاصره اخیر (بنادر ایران) توسط آمریکا، ارزش استراتژیک مسیر دریای خزر را برجسته کرده است.» این مسیر همچنین کمتر در برابر تحریمهای بینالمللی آسیبپذیر است، زیرا محصور در خشکی است و عمدتاً توسط ایران، روسیه و کشورهای همسایه، فراتر از دسترس نیروی دریایی غرب، کنترل میشود.
دریای خزر به گذرگاهی برای ارتباطات نظامی رو به رشد بین مسکو و تهران تبدیل شده است. ایران و روسیه یک توافق استراتژیک گسترده شامل همکاریهای اقتصادی و نظامی دارند، اگرچه این یک پیمان دفاعی متقابل نیست.
روسیه اولین محمولههای پهپادهای تهاجمی شاهد ایرانی را از طریق دریای خزر در اوایل جنگ خود با اوکراین دریافت کرد و از آن زمان نسخههای جدیدی از این پهپادها را در کارخانههایی در خاک روسیه تولید کرده است.
مسیر دریای خزر که بنادر شمالی ایران را به بندر آستاراخان روسیه متصل میکند، پیش از این نیز هدف حملات اوکراین قرار گرفته بود. اوت گذشته، یک کشتی باری – پورت اولیا ۴ – در حالی که گفته میشد حامل قطعات پهپاد شاهد-۱۳۶ و مهمات ایرانی بود، منهدم شد.
در سال ۲۰۲۴، سیانان گزارش داد که یک کشتی باری روسی مظنون به حمل موشکهای بالستیک ایرانی برای جنگ مسکو علیه اوکراین، در یک بندر روسی در دریای خزر مشاهده شده است. وزارت خزانهداری آمریکا ارزیابی کرد که وزارت دفاع روسیه «از کشتی پورت اولیا-۳ برای انتقال موشکهای بالستیک کوتاهبرد (CRBMs) از ایران به روسیه استفاده کرده است.»
آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، گفت واشنگتن معتقد است ارتش روسیه محمولههای موشکهای بالستیک فاتح-۳۶۰ ایرانی را دریافت کرده و «احتمالاً ظرف چند هفته از آنها در اوکراین علیه اوکراینیها استفاده خواهد کرد.»
در همان زمان، شورای امنیت ملی آمریکا نسبت به تعمیق همکاریهای نظامی بین ایران و روسیه هشدار داد. شان ساوت، سخنگوی این شورا، در آن زمان به سیانان گفت که «هرگونه انتقال موشکهای بالستیک ایرانی به روسیه، تشدید چشمگیری در حمایت ایران» از کرملین در حمله به اوکراین خواهد بود.
ایران در آن زمان ارائه کمک نظامی به روسیه را تکذیب کرد.
حملات پهپادی اوکراین به کشتیها و زیرساختهای انرژی در دریای خزر در پایان هفته، نمایشی از قابلیتهای دوربرد رو به رشد این کشور و هدف آن برای آسیب رساندن به صنایعی است که از تلاشهای جنگی روسیه حمایت میکنند.
این حملات همچنین به رسمیت شناختن این واقعیت است که ایران – مانند کره شمالی – نقش مهمی در تامین تسلیحات روسیه ایفا میکند.
و مهمتر از همه، این یک زمانبندی هوشمندانه از سوی اوکراینیها است، زیرا زلنسکی این هفته برای دیدار با رئیسجمهور دونالد ترامپ به واشنگتن سفر میکند. علاوه بر حملات خزر، زلنسکی گفته است که طبق اطلاعات اوکراین، روسیه دادههای ماهوارهای را در اختیار ایران قرار داده تا حملاتی را علیه تأسیسات آمریکا در خاورمیانه انجام دهد.
پیام این است: ما در یک جبهه هستیم.