قاهره (AP) — با تشدید حملات به پایگاههای آمریکا و متحدانش در هفته گذشته، رهبران ایران اتحاد قابل توجهی در استراتژی جنگی خود نشان میدهند: مقاومت سرسختانه و عزم بر این که ایران میتواند بیش از آمریکا و متحدانش دوام بیاورد.
اما در درون رهبری، اختلافات شدیدی بر سر هدف نهایی وجود دارد.
در یک سو، تندروهای افراطی که با هرگونه مذاکره با ایالات متحده مخالفند، بر پیروزی کامل در جنگ اصرار دارند. این گروه که به جنبش «پایداری» معروفند – واژهای فارسی به معنای «ثبات» – ایدئولوگهای سرسختی هستند که میخواهند کنترل جمهوری اسلامی بر جامعه را تحمیل کنند.
در سوی دیگر، حامیان رئیسجمهور مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف، رئیس قدرتمند مجلس که نقش مذاکرهکننده ارشد ایران را نیز ایفا میکند، فشار نظامی را راهی برای دستیابی به توافق مذاکرهای با ایالات متحده میبینند. این جناح همچنین نگران هزینه اقتصادی جنگ بر ایران و نیاز به سازگاری با تغییرات اجتماعی در کشور است.
«مذاکره ابزاری سیاسی و مکمل اقدام نظامی برای واداشتن دشمن به نقطه اجبار و کسب امتیازات واقعی است»، این را مهدی محمدی، مشاور قالیباف، پنجشنبه در کانال تلگرامی خود نوشت.
رقابت غیرعادی آشکار در درون رهبری حکومت، نشاندهنده کشمکشی بر سر کنترل آینده پس از جنگ ایران است. علامت سوال بزرگ این است که رهبر جدید، آیتالله مجتبی خامنهای، کجا ایستاده است. او که گفته میشود در حملهای که در دقایق آغازین جنگ در ۲۸ فوریه به کشته شدن پدرش انجامید، زخمی شده، همچنان در پنهان به سر میبرد و هر دو طرف ادعای حمایت او را دارند.
ایران مصمم به نشان دادن قدرت است
در حمایتی برای قالیباف و پزشکیان، توافق آتشبس حاصل شده با آمریکا در آوریل در شورای عالی امنیت ملی، نهاد عالی رهبری ایران، حمایت قوی دریافت کرد. از ۱۳ عضو این شورا، ۱۲ نفر آن را تأیید کردند، از جمله چهرههای ارشد سپاه پاسداران و ارتش.
تنها رأی مخالف به این توافق، به طور گسترده به سعید جلیلی، برجستهترین چهره جنبش پایداری نسبت داده میشود.
اما آتشبس با حملات متقابل دو طرف فروپاشید و ایران بر کنترل عبور از تنگه هرمز اصرار دارد؛ تنگهای که پیش از جنگ یک پنجم نفت و گاز تجارت جهانی از آن عبور میکرد. ایران همچنین از این که وعدههای مالی توافق – از جمله آزادسازی میلیاردها دلار دارایی مسدود شده – محقق نشد، ناامید شد و اکنون محاصره آمریکا بازگشته است.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران، گفت: با نبود منافع حاصل از توافق، «هیچ اختلاف جدی» در رهبری بر سر نحوه پاسخگویی وجود ندارد.
واعظ گفت: آنها معتقدند دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، «فقط زبان زور را میفهمد و بنابراین باید برتری را به دست آورند تا او را وادار به عمل کنند».
تندروها بر ایرانیان فشار میآورند
مراسم تشییع جنازه رهبر مقتول ایران، علی خامنهای، در اوایل این ماه به نظر میرسید قدرت جنبش تندرو پایداری را نشان دهد. جمعیت خواستار انتقام از آمریکا و اسرائیل برای جنگ شدند. ویدیوها نشان میداد عزاداران در تهران از جلیلی استقبال میکنند، در حالی که پزشکیان در نقطهای با توهین و فریادهای «مرگ بر سازشکار» مواجه شد.
تندروهای افراطی از تجمعهای شبانه و کنترل خود بر تلویزیون دولتی، که با مخفف IRIB شناخته میشود، برای ایجاد مخالفت با مذاکرات استفاده کردهاند. در تجمعها و تلویزیون، سخنرانان ایران را در مسیر پیروزی کامل ترسیم کردهاند و کسانی را که با دشمن درجه یک جمهوری اسلامی، ایالات متحده، سازش میکنند، محکوم کردهاند.
تلویزیون دولتی پخش زنده ۳۰ ژوئن گفتگوی قالیباف درباره مذاکرات با واشنگتن را قطع کرد. اوایل این ماه، پخش سخنرانی پزشکیان در جمع فعالان اقتصادی را چند ثانیه پس از آن قطع کرد که او گفت خامنهای بزرگ پیش از مرگش اجازه از سرگیری مذاکرات با آمریکا را داده است.
پزشکیان و جناح او عقبنشینی کردهاند و IRIB را به ایجاد تفرقه در کشور در زمان جنگ متهم کردهاند. رئیسجمهور این رسانه را متهم کرد که طوری وانمود میکند که «نیروی نظامی در یک طرف است و دولت در طرف دیگر».
ماه گذشته، دفتر رسانهای رئیسجمهور تلویزیون دولتی را به آنچه «سانسور» رئیسجمهور و دیگر سران دولت توصیف کرد، محکوم کرد و نشانهای از شکاف آشکار داد.
تندروها به دنبال اعمال نفوذ خود از راههای دیگر بودهاند. در هفتههای گذشته، مقامات کافههای مرکز تهران را که در دوران آتشبس مورد استقبال ساکنان بود، بستند. ویدیوهای شبکههای اجتماعی ایران نشان میداد بسیاری از زنان در کافهها قوانین اجباری حجاب را نادیده میگیرند و جمعیت آزادانه در رفت و آمد هستند.
این تعطیلیها کوتاه بود اما نشان داد که «احزاب افراطی مذهبی» نفوذ خود را نشان میدهند، به گفته محمدعلی ابطحی، روحانی اصلاحطلب و دستیار رئیسجمهور سابق محمد خاتمی، که همچنان به طور گسترده رهبر گروههای اصلاحطلب ایران محسوب میشود.
ولی نصر، استاد امور بینالملل و مطالعات خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز، گفت: اگرچه حامیان جلیلی اقلیت هستند، اما تأثیرگذارند.
نصر گفت: «آنها پول زیادی دارند. قدرت زیادی دارند. افراد زیادی را در بوروکراسی جای دادهاند» و در سپاه پاسداران ارتباطاتی ایجاد کردهاند.
عملگرایان میگویند باید صدای مردم شنیده شود
جناح عملگراتر استدلال میکند که حفظ اتحاد در طول جنگ مستلزم رسیدگی به نارضایتی عمومی از اقتصاد و همچنین سرکوب سیاسی و اجتماعی است. این در حالی است که ارزش پول ایران همچنان در حال سقوط است، تورم مهارناپذیر است و بیکاری رو به افزایش است. توافق نهایی با آمریکا میتواند با لغو تحریمها و بازگشت میلیاردها دلار دارایی، سود سرشاری برای ایران به ارمغان آورد.
جرقههای کوچکی از بیصبری نسبت به جنگ ظاهر شده است. در ژوئیه، بیش از ۲۵۰ قانونگذار سابق، روحانی، استاد و دیگر چهرههای عمومی طوماری ضد جنگ امضا کردند و در مورد هزینههای درگیری هشدار دادند. در این بیانیه آمده بود: «ما معتقدیم اکثریت قاطع مردم ایران خواهان صلح و حق زندگی شایسته هستند». دیگران نیز علیه افزایش اعدام معترضان پس از اعتراضات گسترده ضد دولتی در ژانویه ابراز نظر کردهاند.
یک حزب اصلاحطلب برتر که به کارزار انتخاباتی پزشکیان کمک کرده بود، هشدار داد که هزینه داخلی جنگ «همبستگی اجتماعی داخلی را تضعیف میکند». این امر باعث سرزنش تسنیم، خبرگزاری نزدیک به سپاه پاسداران شد که گفت این بیانیه به منزله مقصر دانستن ایران در جنگی است که ایالات متحده آغاز کرده است.
در اواسط ژوئیه، پسر رئیسجمهور و مشاور با نفوذ او، یوسف پزشکیان، مجموعه پیامهایی درباره نیاز به ایجاد تعادل بین اهداف نظامی واقعبینانه و اقتصاد ضعیف منتشر کرد. او با اشاره به دههها تحریم و رویارویی با غرب گفت که ایران «از رشد بازمانده و آسیب زیادی دیده است. بیمار شده است».
هر دو طرف به دنبال آنچه پس از جنگ رخ میدهد هستند
در نهایت، هر دو طرف با توجه به عدم اطمینان غیرعادی ناشی از تغییر در رهبری عالی، در حال رقابت برای قدرت پس از جنگ هستند. نتیجه، مسیر ایران را به سمت ادامه رویارویی یا تعامل با جهان شکل خواهد داد.