در میانه اقیانوس آرام و در امتداد خط استوا، دانشمندان محدودهای چهارگوش ترسیم کردهاند؛ محدودهای پهناور به وسعت دو سوم خاک چین که با این حال، تقریباً هیچ انسانی در آن زندگی نمیکند. این پهنه مستطیلشکل از اقیانوس آزاد توسط ماهوارهها و شبکهای از بویههای مهارشده پایش میشود که تغییرات بسیار ناچیز دمای آب را با تمرکز بر ناهنجاریها اندازهگیری میکنند. هر چند سال یک بار، تحت تأثیر تغییر بادها و جریانهای دریایی، دمای آب در این بخش از اقیانوس رو به افزایش میگذارد؛ حتی افزایش نیم درجه سانتیگرادی دما نسبت به شرایط عادی در طول چند ماه کافی است تا آغاز فاز النینو (El Niño) رسماً اعلام شود. همین میزان گرمایش برای بروز سیلها و آتشسوزیها، خشکسالی و قحطی در سراسر جهان کفایت میکند. این محدوده، «نینو ۳.۴» نامیده میشود و در حال حاضر، آب این پهنه به شدت داغ است.
کریستینا تیتجن که بخش عمده ماه اوت را به غواصی در میانه این توده آب به طور غیرعادی گرم گذرانده است، به من گفت: «درست مثل استخر مخصوص کودکان است». تیتجن بیش از یک دهه است که برای مطالعه صخرههای مرجانی به کیریتیماتی (Kiritimati)، بزرگترین آبسنگ حلقوی جهان، سفر میکند. او معمولاً با لباس غواصی ضخامت متوسط غواصی میکرد؛ اما در این سفر، تیم او فقط به لباسهای سبک ضدآفتاب نیاز داشتند. اگرچه این چرخه النینو هنوز در مراحل اولیه خود است—چرخهای که احتمالاً قویترین مورد ثبتشده در تاریخ خواهد بود—اما دمای آبهای اطراف کیریتیماتی هماکنون ۳ تا ۴ درجه سانتیگراد بالاتر از حد نرمال است.
حضور تیتجن در کیریتیماتی (که کریسمس تلفظ میشود) به او این امکان را داده است تا با جزئیاتی تکاندهنده نظارهگر پیامدهای این چرخههای مکرر آب گرم بر صخرههای مرجانی استوایی این منطقه باشد که در بستری از گرمایش مداوم اقیانوس رخ میدهند؛ صخرههایی که زمانی تقریباً بکر و دستنخورده بودند. در جریان نخستین تجربه النینوی او در سالهای ۲۰۱۵–۲۰۱۶، ۹۰ درصد از صخرههای مرجانی کیریتیماتی از بین رفتند و به دنبال آن سالها بهبود کند و نسبی حاصل شد. در ماه جاری، تیتجن و همکارانش در آزمایشگاه جولیا بام، دانشمند کانادایی در دانشگاه ویکتوریا، دریافتند که نزدیک به نیمی از مرجانهای باقیمانده جزیره دچار سفیدشدگی شدهاند؛ پدیدهای که در صورت تداوم گرما، پیشدرآمدی بر مرگ آنهاست. هنگامی که تیتجن بازگردد، چه بسا بر فراز یک گورستان غواصی کند.
بیشتر نقاط جهان پیامدهای دومینووار النینو را زمانی تجربه میکنند که گرمای انباشتهشده در بخش استوایی اقیانوس آرام به درون جو و سراسر کره زمین متصاعد میشود. این امر به معنای بارشهای سیلآسا در قالب توفانهای سهمگین در برخی مناطق و دورههای خشکسالی نابودکننده محصولات کشاورزی برای ماههای متوالی در مناطقی دیگر است. در امتداد سواحل اقیانوس آرام در آمریکای جنوبی، بارانهای سیلآسا و زمینلغزشها موجب مسدود شدن موقت مسیر اصلی به ماچو پیچو در پرو شده است؛ سیلهای مرگبار نیز مناطق خشک شمال شیلی را درنوردیدهاند. کشورهایی نظیر هند و اتیوپی یکی از خشکترین تابستانهای ثبتشده خود را سپری میکنند. پدیده النینو معمولاً به معنای بارندگی بیشتر در سراسر جنوب ایالات متحده و دورههای خشکی در نواری از بخشهای شمالی آن است. النینوهای قدرتمند میتوانند رکوردهای دمایی را جابهجا کنند و این رویداد بهگونهای شکل میگیرد که با تمام نمونههای ثبتشده در هشت دهه گذشته متفاوت خواهد بود. افزایش ۲ درجه سانتیگرادی در محدوده نینو ۳.۴ معمولاً عنوان «سوپر النینو» را به همراه دارد؛ ما هماکنون از این آستانه عبور کردهایم و کارشناسان پیشبینی میکنند که اوج گرمایش ممکن است تقریباً به دو برابر این رقم برسد. مالته استوکر، مدیر مرکز بینالمللی تحقیقات اقیانوس آرام در دانشگاه هاوایی در مانوا، به من گفت: «ما اکنون تقریباً مطمئن هستیم که این یک پدیده استثنایی خواهد بود».
بخشی از دلایلی که استوکر بر پایه آن تداوم افزایش این گرما را پیشبینی میکند، این است که بویههای مستقر در امتداد خط استوا میتوانند دمای آب را در اعماق بسیار پایینتر از سطح نیز اندازهگیری کنند. در عمق بیش از ۱۰۰ متری، توده عظیمی از آب گرم انباشته شده است که در ماههای آینده به سطح آب خواهد آمد. حجم گرمای در حال شکلگیری در اقیانوس یکی از آن نمودارهایی را رقم زده است که در آن سال جاری به شکلی چشمگیر از خطوط روند گذشته فاصله گرفته و به شکلی نامنظم به سوی محدودههای ناشناخته اوج گرفته است.
اگرچه دانشمندان همچنان درباره میزان تأثیر تغییرات اقلیمی بر افزایش بسامد یا شدت چرخههای النینو بحث میکنند، اما همگی اتفاق نظر دارند که این چرخهها در اقیانوسی رخ میدهند که نسبت به گذشته بسیار گرمتر شده است. بر اساس دادههای سرویس تغییرات اقلیمی کوپرنیک اروپا، شنبه گذشته میانگین روزانه دمای سطح آبهای جهان به ۲۱.۱ درجه سانتیگراد (۷۰ درجه فارنهایت) رسید که بالاترین سطح ثبتشده در تاریخ است. حتی اگر چرخههای النینو هیچ تغییری نکرده باشند، با نوسان آنها در پیرامون این خط مبنای رو به افزایش، قلههای دمایی که به آن میرسند مدام بالاتر میرود و ضربات پیاپی به حیات دریایی وارد آورده و اکوسیستمها را به گونهای برگشتناپذیر دستخوش دگرگونی میکند.
کارلوس زوالاگا، مدیر آزمایشگاه پرندگان دریایی در دانشگاه علوم جنوب در لیما، در اواسط ژوئن، زمانی که از ماکابی و گوآناپه نورته—دو جزیره در سواحل شمالی پرو—بازدید کرد، به عمق گرمایش امسال پی برد. او از همکارانش گزارشهایی درباره به ساحل نشستن صدها پرنده مرده در سواحل پرو و اکوادور دریافت کرده بود. او همچنین گزارشهای خبری درباره هجوم دستههای پلیکانهای گرسنه پرو به بازارهای ماهی در شهرهای بندری در جستجوی غذا را دیده بود. در این دو جزیره که تا همین سال گذشته مملو از پلیکانها، پرستوهای دریایی اینکا و پنگوئنهای هومبولت بودند، زوالاگا با لانههای خالی مواجه شد که در برخی از آنها تخمها و جوجههای تلفشده از گرسنگی باقی مانده بودند. او به من گفت: «آنها جزایری متروکه بودند».
این پرندگان دریایی از دستههای ماهی آنچوی تغذیه میکنند که توسط جریان هومبولت (جریانهای فرافرار سرد و غنی از مواد مغذی که صیدگاههای پرباری را در سواحل اقیانوس آرام در آمریکای جنوبی ایجاد میکنند) به بالا رانده میشوند. در طول سالهای النینو، این جریان با هجوم آبهای گرمتر به سمت شرق اقیانوس جابهجا میشود و این دستههای عظیم ماهیهای طعمه ممکن است از سواحل ناپدید شوند. این کاهش چنان شدید بوده است که پرو در ماه جاری شیلات صید آنچوی را که موتور محرک اقتصادی کلیدی برای این کشور محسوب میشود، در حالی که بخش اعظم سهمیه سال پر نشده بود، متوقف کرد. مدتها پیش از نظارتهای ماهوارهای، صیادان پرویی متوجه این چرخههای آب گرمتر و کاهش ذخایر ماهی شده بودند؛ آنها این پدیده را که در حوالی کریسمس به اوج خود میرسید، به نام «کودک مسیح» (النینو) نامگذاری کردند. اشاره به النینو در ادبیات علمی پرو به قرن نوزدهم بازمیگردد.
زوالاگا در سه دهه مطالعه پرندگان دریایی، پیش از این نیز شاهد تلفات دستهجمعی بوده است. اما ماهیت پیاپی این ضربات و شدت اختلالات است که او را تا این حد نگران کرده است. درست سه سال پیش—همان سالی که آنفلوانزای پرندگان بیش از ۵۰۰ هزار پرنده دریایی را به کام مرگ کشاند—النینوی دیگری سواحل پرو را درنوردید. پرندگانی که از آن زمان بازیابی شکنندهای را تجربه کرده بودند، اکنون با چشمانداز مرگومیر دستهجمعی دیگری مواجه هستند. او گفت: «این وضعیت درست مثل یک مسابقه بوکس است: شما اولین ناکاوت را دریافت میکنید، تلاش میکنید به سرعت سرپا شوید و بلافاصله ناکاوت دوم فرا میرسد. نمیتوانم تصور کنم تا پایان امسال چه سناریویی پیش رو خواهد بود». او بعید میدانست که این پرندگان منقرض شوند، اما برخی گونهها ممکن است در جستجوی آبهای سردتر به سمت جنوب مهاجرت کنند. خط ساحلی پرو و فرهنگی که به ماهیها و پرندگان وابسته است، ممکن است برای همیشه دگرگون شود.
با آغاز گرمایش در اطراف کیریتیماتی، یکی از معدود جزایر مسکونی در منطقه نظارتی نینو ۳.۴، بیل نیوتن، از ساکنان جزیره، مجذوب آشکار بودن این تغییرات شد. او به من گفت که این جزیره معمولاً خشک به شدت خیس و مرطوب شده و سیلابهای مداوم راهها را تخریب کرده است. این رطوبت دستههای پشهها را به همراه آورد (النینوهای قبلی به شیوع بیماریهای دنگی و چیکونگونیا منجر شده بودند)، اما علاوه بر آن ابرهایی از سنجاقکها نیز پدیدار شدند که او پیشتر هرگز ندیده بود. مدهای فراتر از حد نرمال به خانههای ساحلی سرازیر شدند. ماهی تن که در آبهای گرمتر عملکرد خوبی دارد، دهها قایق ماهیگیری را به سواحل کشاند. همچنین جهت بادهای غالب تغییر کرد.
مرجانها هنگام گرم شدن آب شرایط بسیار دشواری را سپری میکنند؛ آنها قادر به جابهجایی نیستند و نسبت به تنش حرارتی آسیبپذیری بالایی دارند. به گفته بام که تیتجن در آزمایشگاه او فعالیت میکند، حتی ۴ هفته قرار گرفتن در آبی که تنها یک درجه گرمتر از حد نرمال است میتواند به سفیدشدگی منجر شود که به معنای از دست رفتن جلبکهای همزیستی است که تغذیه و رنگهای درخشان مرجانها را تأمین میکنند. بام، به عنوان یک بومشناس، از سال ۲۰۰۹ صخرههای مرجانی کیریتیماتی را مطالعه کرده است. پس از آنکه النینوی یک دهه پیش تقریباً تمام صخرهها را نابود کرد، او این احتمال را در نظر گرفت که در طول زندگی خود شاهد نابودی کامل یک اکوسیستم باشد. در مقالهای که در سال ۲۰۱۸ در مجله Science منتشر شد، او پیشبینی کرد که رخدادهای پیاپی سفیدشدگی ممکن است با چنان تواتری رخ دهند که صخرههای مرجانی—که برای احیا پس از تلفات دستهجمعی به حدود ۱۰ تا ۳۰ سال زمان نیاز دارند—فرصتی برای رشد مجدد پیدا نکنند. در سالهای پس از آن، او با مشاهده اینکه مرجانهای بازمانده جلبکهای همزیست مقاومتری در برابر گرما جذب کردهاند، امیدوار شده بود که طبیعت بتواند مقاومت کند؛ اما گرمایش امسال و سرعت سفیدشدگی در جریان، این امید را از میان برده است.
آنچه در ادامه رخ خواهد داد از جهاتی قابل پیشبینی است. النینو یک نیروی مخرب تصادفی نیست؛ بلکه یک فاز گرمایشی در منطقهای مشخص از اقیانوس آرام است که به تشخیص دانشمندان، احتمالات مربوط به نتایج آبوهوایی خاص را در نقاط مختلف جهان دگرگون میکند. این احتمالات به اندازهای قابل اتکا هستند که به عنوان مثال، نیروی دریایی ایالات متحده از هماکنون در نظر دارد در ماه فوریه یک کشتی بیمارستانی به سواحل پرو اعزام کند تا پس از سیلابهای پیشبینیشده آماده امدادرسانی باشد. با این حال، همانطور که بام و سایر دانشمندانی که اکوسیستمهای ظریف اقیانوس آرام استوایی را مطالعه کرده و دوست دارند درمییابند، صرف اینکه النینو چرخهای آشناست به این معنا نیست که پس از پایان این رویداد، شرایط مانند گذشته باقی خواهد ماند.