ماههاست که ارتش ایالات متحده در تلاش است از نفتکشهایی که نفت خلیج فارس را از طریق تنگه هرمز حمل میکنند، در برابر حملات ایران محافظت کند.
اما هفته گذشته، یک شناور سعودی که قصد عبور از این تنگه را داشت، در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار گرفت و دو تن از خدمه آن جان باختند. دو ملوان دیگر نیز در حملات ماه اوت کشته شدند تا این ماه به مرگبارترین دوره برای دریانوردان تجاری در تنگه هرمز از ماه مارس به این سو تبدیل شود. در ماههای ژوئیه و اوت دستکم ۲۳ فروند کشتی در این آبراه هدف اصابت قرار گرفتند. روز شنبه نیز ایالات متحده سه نفتکش ایرانی را در واکنش به آنچه تلاشهای غیرتحریکشده ایران برای حمله به دو ناو جنگی آمریکایی خواند، هدف حمله قرار داد.
تحلیلگران بر این باورند که پس از گذشت بیش از شش ماه جنگ، وضعیت این تنگه همچنان در یک بنبست مرگبار قرار دارد.
یوجین گولز، دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه نوتردام و کارشناس مناقشات این آبراه، در این خصوص گفت: «تنگه نه کاملاً بسته است و نه کاملاً باز. ایران قادر به بستن کامل آن نیست و ایالات متحده نیز توان بازگشایی کامل آن را ندارد.»
تلاشهای ایالات متحده برای حفاظت از نفتکشها، که شامل رهگیری پهپادها و موشکهای ایرانی پیش از اصابت به کشتیها میشود، به خروج روزانه میلیونها بشکه نفت از خلیج فارس کمک کرده و تا حدی مایه تسکین بازارهای نفت شده است.
با این حال، حملات پیاپی ایران مانع از فعالیت بسیاری از نفتکشها در این تنگه شده است. با وجود پوشش حفاظتی آمریکا، ایران همچنان موفق به هدف قرار دادن شناورها شده است. بر اساس تحلیل روزنامه نیویورک تایمز از سوابق علنی حملات، ایران در ماه اوت ۱۲ فروند کشتی را هدف قرار داد که افزایشی جزئی نسبت به ۱۱ فروند ثبتشده در ماه ژوئیه نشان میدهد.
به گفته تحلیلگران، حجم نفتی که از این آبراه عبور میکند همچنان به طور چشمگیری کمتر از مقادیر پیش از آغاز جنگ است.
بر پایه آمارهای شرکت تحلیل دادههای دریانوردی «تانکرترکرز» (TankerTrackers.com)، در دوره هفتروزه منتهی به پنجشنبه، روزانه به طور میانگین ۶.۷ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور کرده که نزدیک به ۶۰ درصد کمتر از ماههای پیش از آغاز جنگ در اواخر فوریه است.
ایران از توانایی خود در فراری دادن کشتیها از تنگه و محدود کردن عرضه نفت، به عنوان یک اهرم فشار علیه ایالات متحده بهره برده است. تهران اکنون در پی آن است تا نفوذ خود بر این آبراه را از طریق دریافت عوارض تردد از کشتیها رسمیت ببخشد؛ اقدامی که ایالات متحده با آن به شدت مخالفت میکند.
از سوی دیگر، با وجود مساعی ارتش ایالات متحده برای دفع حملات ایران علیه نفتکشها، بسیاری از شرکتهای کشتیرانی خصوصی هنوز به خلیج فارس بازنگشتهاند.
مدیران این صنعت اظهار داشتهاند که حاضر نیستند جان خدمه خود را به خطر بیندازند یا شناورهایشان را در صورت آسیبدیدگی برای چندین هفته از چرخه فعالیت خارج کنند. هرچند اغلب حملات ایران به نابودی کامل نفتکشها منجر نمیشود، اما برخی از این ضربات چنان خسارتی به بار میآورند که کشتیها تا زمان انجام تعمیرات از کار میافتند. افزون بر این، بیمه دریانوردی در شرایط جنگی بسیار گران است و باید برای شناور، خدمه و محموله موجود خریداری شود.
با این همه، کشورهای حوزه خلیج فارس که اقتصادشان به نفت وابسته است، ظاهراً تمایل بیشتری به پذیرش ریسک نشان میدهند. این کشورها برای صادرات انرژی از نفتکشهای دولتی خود استفاده میکنند و هنگام عبور از تنگه، ترانسپوندرهای (دستگاههای ردیاب ماهوارهای) کشتیها را خاموش میکنند تا شناسایی نشوند؛ اقدامی که شمارش دقیق تمام شناورهای عبوری را برای مراکز مستقل رهگیری کشتی دشوار میسازد.
شناور سعودی آسیبدیده با نام «سِدر»، متعلق به شرکت ملی کشتیرانی عربستان «البحری» است. سمیر مدنی، از بنیانگذاران تانکرترکرز، گفت این نفتکش هنگام تلاش برای عبور در دل شب حامل حدود دو میلیون بشکه نفت بوده است. وی خاطرنشان کرد ایران میتواند برای متوقف کردن جریان نفت خلیج فارس تلاش کند، «اما این امر مانع از صادرات کشورهای عرب نخواهد شد.»
شرکت البحری به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی نداد، اما در بیانیهای در شبکههای اجتماعی اعلام کرد دو ملوان فیلیپینی در این حمله جان باختهاند.
این شرکت در بیانیه مذکور افزود: «حفظ ایمنی و سلامت پرسنل البحری همچنان بالاترین اولویت ماست و این شرکت خود را به فعالیت بر اساس بالاترین استانداردهای ایمنی، امنیتی و حفاظت از محیط زیست متعهد میداند.»
امارات متحده عربی نیز در هفتههای اخیر نفتکشهایی را از این تنگه عبور داده، اما چند فروند از آنها هدف قرار گرفتهاند. سخنگوی شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک) از هرگونه اظهار نظر خودداری کرد. همچنین دو نفتکش کویتی در اواخر ماه اوت مورد اصابت قرار گرفتند (شرکت نفت کویت نیز به درخواستها برای اعلام نظر پاسخ نداد).
عربستان سعودی و امارات علاوه بر این، نفت خود را از طریق خطوط لولهای که تنگه هرمز را دور میزنند صادر میکنند. طبق برآوردهای اخیر تحلیلگران بانک گلدمن ساکس، حجم ترکیبی نفت منتقلشده از طریق خطوط لوله و نفتکشها معادل حدود دوسوم صادرات این حوزه در دوران پیش از جنگ است.
با وجود این، قیمت نفت همچنان بالا مانده است. روز جمعه بهای نفت خام برنت به عنوان شاخص بینالمللی به ۹۵.۵۰ دلار در هر بشکه رسید که بیش از ۳۰ درصد بالاتر از نرخهای پیش از جنگ است. این جنگ همچنین باعث افزایش شدیدتر قیمت گازوئیل — که روز جمعه در آمریکا به رکورد ۵.۸۵ دلار در هر گالن رسید — و بنزین شده است.
یکی از مدیران صنعت کشتیرانی گفت که شرکت متبوعش طی ماههای اخیر کشتیهای خود را به خلیج فارس اعزام میکرده، اما اکنون به دلیل خطرناکتر شدن اوضاع، این روند را متوقف کرده است.
این مدیر اجرایی که خواست نامش فاش نشود تا شرکتش هدف حملات ایران قرار نگیرد، افزود به نظر میرسد ایران موتورخانه کشتیها را هدف میگیرد تا آنها را در دریا زمینگیر کند.
عملیات حفاظتی ارتش آمریکا برای نفتکشها که از اواسط ماه مه آغاز شده است، کشتیها را از مسیرهای نزدیک به آبهای عمان از تنگه عبور میدهد. ناخدا تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) که هدایت این عملیات را بر عهده دارد، گفت این مأموریت به عبور حدود ۱۶۰۰ شناور تجاری و نزدیک به ۸۰۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه کمک کرده است.
ناخدا هاوکینز افزود: «بهرغم اقدامات تهاجمی ایران، تردد تجاری از تنگه هرمز همچنان ادامه دارد و روند عبور و مرور به وضوح در حال شتاب گرفتن است.» وی از اظهار نظر درباره شمار دقیق حملات ایران در ماههای ژوئیه و اوت خودداری کرد.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند تداوم این عملیات برای ماههای متمادی میتواند دشوار و به شدت پرهزینه باشد.
تأمین مایحتاج اولیه ناوهای جنگی در منطقه خاورمیانه از زمانی که پایگاه نیروی دریایی آمریکا در منامه، پایتخت بحرین، بر اثر حملات روز نخست جنگ عملاً ویران شد، با چالشهای لجستیکی فراوانی روبهرو شده است.
پروفسور گولز در این زمینه تصریح کرد که این عملیات احتمالاً هزینههای گزافی به همراه دارد: «سوخت جنگندهها مصرف میشود، به نیروها حق مأموریت جنگی پرداخت میشود و همواره این خطر همیشگی وجود دارد که اوضاع با وقوع سوانح یا حملات ایران از کنترل خارج شود.»
عملیات حفاظت از نفتکشها یکی از دو برنامه نظامی آمریکا برای مهار نفوذ ایران در این تنگه به شمار میرود. برنامه دیگر، محاصره دریایی کشتیهایی است که به بنادر ایران تردد میکنند؛ اقدامی از سوی نیروی دریایی آمریکا که صادرات نفت ایران از خلیج فارس را به شدت محدود کرده و تهران را از درآمدهای نفتی محروم ساخته است.
در حالی که شرکتهای نفتکش مبالغ بسیار بالاتری از مشتریان خود برای عبور از تنگه مطالبه میکنند، خود نیز ناچار به تحمل هزینههای گزافتری هستند. علیرغم ارائه چتر حفاظتی توسط ارتش آمریکا، نرخ بیمه برای شناور، خدمه و محموله در طول این درگیری بالا مانده و تعرفهها حتی به صورت ساعتی دستخوش تغییر میشود.
دیوید اسمیت، از مدیران شرکت کارگزاری بیمه «مکگیل اند پارتنرز» (McGill and Partners)، گفت بیمه کردن یک نفتکش برای عبور از تنگه ظرف دو هفته گذشته مستلزم پرداخت ۴ تا ۷ درصد مازاد بر ارزش شناور و محموله نفتی آن بوده است. مجموع هزینه بیمه جنگی برای هر نفتکش ممکن است از ۱۰ میلیون دلار فراتر رود، هرچند شرکتهای کشتیرانی در صورت انجام سفرهای بدون حادثه میتوانند از تخفیف برخوردار شوند.
آقای اسمیت افزود در دورههای آرامترِ جنگ — نظیر برهه بلافاصله پس از توافق آتشبس در اواسط ژوئن — این رقم به ۱ تا ۲ درصد ارزش کشتی و محموله کاهش یافته بود.
او تأکید کرد: «مسلماً در طول ۴۰ سال فعالیت من، این پرنوسانترین بازار بیمه دریایی است که تاکنون به چشم دیدهام.»
تحلیلگران همچنین بر این باورند که ایران احتمالاً کارزار خود علیه نفتکشها را ادامه خواهد داد.
نوآم ریدان، پژوهشگر ارشد اندیشکده سیاست خاور نزدیک واشنگتن، در این باره گفت: «ایران میخواهد بار دیگر نشان دهد که حتی اگر کشورهای منطقه به دنبال یافتن راههایی برای دور زدن آن در تنگه هرمز باشند، پاسخ متقابل خواهد داد.» وی افزود هدف ایران دستیابی به یک اهرم فشار پایدار بر این تنگه برای تقویت موضع مذاکراتی خود است و «به همین دلیل بعید میدانم دست از این اقدامات بردارند.»