ایران دو ماه پس از آغاز مجدد محاصره دریایی آمریکا بر بندرهایش که صادرات نفت را قطع کرده، میلیاردها دلار درآمد حیاتی دولتی را از تهران گرفته و کشور را با کمبود شدید ارز خارجی مورد نیاز برای پرداخت هزینه واردات باقیمانده تهدید میکند، تحت فشار فزاینده اقتصادی رنج میبرد.
در داخل کشور، مردم از کمبودهای جدید بنزین و برق در کنار تورم مداوم و فلجکنندهای که ماههاست بالای ۸۰ درصد باقی مانده است، گزارش میدهند. در همین حال، ارز ایران، ریال، این ماه به رکورد تاریخی دیگری سقوط کرد و بیش از ۲.۳ میلیون ریال به ازای هر دلار معامله شد.
با این حال، تاکنون نشانه کمی وجود دارد که نشان دهد درد مالی به فشار کافی بر رهبری ایران تبدیل شده است که آنها را مجبور به بازگشت به مذاکرات و پایان جنگ کند.
تهران از تعدیل ادعای خود بر تنگه هرمز امتناع ورزیده است، موضعی که به فروپاشی مذاکرات برنامهریزیشده در عمان در هفته گذشته کمک کرد. و نیروهای ایرانی همچنان به کشتیهایی که از هشدار تهران سرپیچی کرده و از مسیر پشتیبانیشده توسط آمریکا از طریق تنگه استفاده میکنند، حمله میکنند.
مینا، ۳۴ ساله، یک کارگر کافه از شرق تهران، گفت قیمتها آنقدر سریع بالا میروند که او پسانداز برای خریدها را متوقف کرده است؛ زیرا زمانی که به هدف خود میرسد، قیمت دوباره فراتر از توان او افزایش یافته است. مانند سایر ایرانیان مصاحبهشده برای این داستان، او از طریق اپلیکیشنهای پیامرسان صحبت کرد و به شرطی که فقط با نام کوچکش شناسایی شود، از ترس تلافی.
«ما اصلاً نمیتوانیم درباره آینده فکر کنیم یا برای آن برنامهریزی کنیم،» او گفت.
پس از شکست در کسب پیروزی قطعی از طریق نظامی، دولت ترامپ در آگوست یک کمپین فشار اقتصادی علیه ایران را با موجی از تحریمهای جدید با نام «عملیات طرد اقتصادی» آغاز کرد. اما افزایش اخیر سختیهای اقتصادی در ایران ظاهراً بیشتر مرتبط با محاصره آمریکاست که در ژوئیه مجدداً اعمال شد، به گفته تحلیلگران.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، تعهد داده است که «هر خط نجات اقتصادی» که ایران را به سیستم مالی جهانی متصل میکند را با تحریمهای جدید علیه شرکای تجاری تهران قطع کند. اقداماتی علیه نهادهایی در امارات متحده عربی، ترکیه و روسیه اعلام شده است.
اما پس از دههها تحمل تحریمهای آمریکا، رهبران ایران تغییرات ساختاری در اقتصاد کشور ایجاد کردهاند تا خود را از فشارهای اقتصادی بیرونی مصون نگه دارند، به گفته اسفندیار بختمنعلیج، مدیرعامل بنیاد بورس و بازار، اندیشکدهای مستقر در لندن که اقتصاد ایران را ردیابی میکند.
« مقامات ایرانی میدانند که اقتصاد کشور ضربه سنگینی خورده است، اما آنها مانند بوکسوری که حریفی قویتر دارد فکر میکنند و قصد دارند حریف خود را در ۱۲ راند خسته کنند،» بختمنعلیج گفت. «آنها ممکن است ضربات بدنی را دریافت کنند، اما روی پای خود خواهند ایستاد، زمان را صبر میکنند و پاسخ میدهند.»
محاصره به نظر میرسد تأثیر سایر سیاستهای ترامپ را افزایش میدهد. با تحریمها به تنهایی، کمپین فشار اقتصادی دولت ترامپ ممکن است سالها طول بکشد تا به رهبری ایران آسیب برساند، به گفته میعاد ملکی، که در وزارت خزانهداری بر سیاستهای تحریمی کار کرده و اکنون عضو ارشد بنیاد دفاع از دموکراسیها، یک اندیشکده واشینگتن با موضع تندرو نسبت به ایران است.
« آنچه تغییر کرده محاصره دریایی است،» ملکی گفت. «این واقعاً اثر تحریمها را تسریع میکند.»
اقتصاد ایران طی ماهها جنگ با ایالات متحده و اسرائیل شدیداً آسیب دیده است. هزاران سازه توسط دهها هزار حمله هوایی آسیب دیدند یا ویران شدند و حملات به زیرساختها تأثیر نامتناسبی بر بیکاری داشت. در ژوئیه، صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرد که اقتصاد ایران در سال آینده ۵.۴ درصد منقبض خواهد شد.
در سایه محاصره، ایران میلیاردها دلار درآمد ماهانه دولتی را از دست میدهد. در مراحل اولیه جنگ، ایران همچنان روزانه میلیونها بشکه نفت صادر میکرد، اما طبق شرکت دادههای دریایی کیپلر (Kpler)، تنها ظرفیت صادرات حدود ۲۵۰,۰۰۰ بشکه از طریق جاده و راهآهن را دارد.
در تلاش برای تولید درآمد در جای دیگر، ایران این ماه برنامههایی را برای کاهش یارانه بنزین وارداتی اعلام کرد، حرکتی که هزینه برخی سوختها را برای مصرفکنندگان دو برابر کرد. این اعلامیه باعث هجوم به پمپبنزینها شد زیرا مردم عجله کردند مخازن خود را قبل از افزایش قیمت پر کنند.
پس از این اعلامیه، ایرانیان از استقرار گسترده نیروهای امنیتی در پمپبنزینها و سایر نقاط خبر دادند. اعتراضات برانگیخته شده توسط نارضایتیهای اقتصادی، ایران را چند ماه قبل از جنگ با اسرائیل و ایالات متحده به بحرانی فرو برد — چیزی که دشمنان ایران آن را نقشه راه احتمالی برای سرنگونی دولت میبینند. ایران از نیروی کشنده فراگیر برای سرکوب اعتراضات و بازدارندگی از شورشهای بیشتر استفاده کرد.
« دولت نه تنها کمک نمیکند، بلکه همه چیز را گرانتر میکند،» حمید، ۳۷ ساله، ساکن تهران که به عنوان راننده برای سرویس تاکسی اینترنتی اسنپ کار میکند، گفت.
وزارت امور خارجه ایران اقدامات آمریکا را «تروریسم اقتصادی» نامید و سوگند خورد که در برابر فشار خم نخواهد شد. در عوض، ایران به حملات به کشتیها در تنگه هرمز ادامه داد و نیروهای متحد آن، حوثیها در یمن، حملات به عربستان سعودی را تشدید کردند و در اطراف یک آبراه حیاتی دوم، تنگه بابالمندب، پیشروی کردند.
« اگر واشینگتن بخواهد از باتلاقی که برای خود ایجاد کرده فرار کند و از درگیر شدن بیشتر در آن اجتناب کند، چارهای جز پذیرش حقوق و شرایط ایران ندارد،» محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در آخر هفته در ایکس گفت.
مسئولان ایرانی گفتهاند که از بازگشت به تفاهمنامه امضا شده توسط ترامپ و همتای ایرانی او در ژوئن حمایت میکنند. مسئولان ایرانی آن توافق را به عنوان به رسمیت شناختن کنترل تهران بر تنگه تفسیر میکنند.
تهران با فروش نفتی که قبلاً صادر شده بود، بخشی از درآمد دولتی را حفظ کرده است. از اواسط ژوئن تا اواسط ژوئیه، در حالی که چارچوب صلح ۶۰ روزه برقرار بود، ایران بیش از ۶۰ میلیون بشکه نفت را از بندرهای خود خارج کرد، طبق شمارشهای انجام شده توسط تحلیلگران نفت.
از آن زمان، این موجودات به تقریباً ۳۰ میلیون بشکه کاهش یافته است که اساساً در انبارهای شناور قرار دارد و ایران به آرامی آن را با نرخ نیم میلیون بشکه در روز میفروشد، طبق شمارشی که ملکی نگهداری میکند.
بدون درآمد نفتی، توانایی ایران برای پرداخت هزینه واردات و تأمین مالی عملکردهای دولتی، مانند حقوق نیروهای امنیتی، به طور پیوسته در حال کاهش است، به گفته گرگوری برو، تحلیلگر ایران در گروه اوراسیا، یک مشاوره ریسک سیاسی.
« ایران در مسیر برخورد با ارز خارجی خود قرار دارد،» او گفت، و نبود درآمد نفتی «میتواند بحران عظیمی، نوعی بحران معمولی تراز پرداختها ایجاد کند.» اما چنین بحرانی قطعی نیست.
صادرات نفت ایران در سال ۲۰۱۹ پس از خروج ترامپ از توافق هستهای دولت اوباما و اعمال تحریمها تحت کمپین «فشار حداکثری» به نزدیک صفر رسید. در آن زمان، تحلیلگران پیشبینیهای مشابهی درباره بحران اقتصادی قریبالوقوع در ایران در سال ۲۰۲۰ داشتند، اما پس از تحمل انقباض قابل توجه، اقتصاد ایران بهبود یافت و تا سال ۲۰۲۳ دوباره در حال رشد بود.
« این سیستم و دولتی است که در گذشته به این نوع بحرانهای اقتصادی سازگار شده است،» برو گفت.
هیوا، ۴۰ ساله، یک تولیدکننده محتوا از غرب تهران، گفت افزایش قیمتها خانوار او را مجبور به کاهش خرید مواد غذایی کرده و اکنون، آنها دیگر گوشت قرمز یا میوه نمیخرند.
او گفت همه چیز گرانتر شده است: یک بسته قهوه اکنون تقریباً چهار برابر قیمت یک سال پیش است و سنگک، نان سنتی ایرانی، شش برابر گرانتر شده است.
« به نظر من، تحریمها بیشتر معیشت مردم را هدف قرار میدهند تا اینکه فشار بر صاحبان قدرت وارد کنند،» او گفت.