:
استانبول — لحظهای سرنوشتساز بود. رهبران عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در کاخی مشرف به مسجدالحرام در شهر مقدس مکه گرد هم آمده بودند.
:
آن روز، هفتم اوت، سه رهبر در حالی که شانه به شانه پشت میزهای چوبی و در برابر پردههای ابریشمی نشسته بودند، قلم به کاغذ بردند و توافق دفاع مشترک مکه را امضا کردند.
:
این توافق که برخی آن را تولد «سهگانه امنیتی سنی» مینامند، ثروت نفتی عربستان سعودی، قدرت دفاعی رو به رشد ترکیه — که هماکنون دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد — و توانمندیهای هستهای پاکستان را به هم پیوند میزند. در آن، زبانی به سبک ماده ۵ پیمان ناتو گنجانده شده است؛ به این معنا که هر حمله مسلحانه به یکی از این سه کشور مسلمان سنی، حمله به همه آنها تلقی میشود، و همچنین تعهدی میان آنها برای تبادل اطلاعات و فناوری دفاعی.
:
اما شاید مهمتر از محتوای این توافق، آن است که این سند نماد سنگبنای یک معماری امنیتی نوظهور در منطقه و سپری در برابر بیثباتی ژئوپلیتیک پس از آمریکا است.
:
به گفته هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، آنکارا محرک اصلی مذاکراتی بود که سه سال به طول انجامید. تحلیلگران میگویند این مذاکرات با چشمانداز آنکارا پیش رانده شد؛ چشماندازی که هدفش تثبیت تدریجی ترکیه بهعنوان بازیگری محوری در خاورمیانه است؛ منطقهای که سالها جنگ، پویاییهای دیرینه قدرت را در آن متزلزل کرده است.
:
پایگاه صنعتی-دفاعی گستردهتر ترکیه، این کشور را از نظر نظامی کمتر به غرب وابسته کرده است (هرچند آنکارا همچنان خواهان جنگندههای F-35 از واشینگتن است). ترکیه دامنه نظامی خود را نیز گسترش داده است: این کشور در سومالی، قطر و لیبی پایگاه دارد و در شکلدهی به سوریه که از یک دهه جنگ داخلی بیرون میآید، نقشی روزافزون محوری ایفا میکند. ترکیه همچنین با زیرکی از قدرت نرم فرهنگی — سریالهای تلویزیونیاش در سراسر منطقه تماشا میشوند — و اهداف بشردوستانه — ساخت مدرسه در سراسر منطقه — برای کسب نفوذ بهره برده است. آنکارا خود را میانجیگری توانمند برای پایان دادن به درگیریهای جهانی، از اوکراین تا ایران، معرفی کرده است.
:
تلاش ترکیه برای نفوذ منطقهای بیشتر در زمانی صورت میگیرد که منطقه با شوکهای عمیقی روبهرو شده است؛ شوکهایی که با حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد و با جنگ هفتماهه و بهبنبسترسیده آمریکا و اسرائیل علیه ایران ادامه دارد. در این میان، ایران سرسخت اما تضعیفشده ظاهر شده و شبکه نیروهای نیابتیاش در سراسر سوریه و لبنان از هم پاشیده است. در واشینگتن سخن از کاهش حضور امنیتی آمریکا در خاورمیانه پس از این جنگ بیشتر شنیده میشود، در حالی که پرسشهای پیوستهای در منطقه درباره ارزش چتر امنیتی آمریکا مطرح است.
:
اما جاهطلبیهای ترکیه برای پر کردن هر خلأی با موانع واقعی روبهروست. سالها سوءمدیریت اقتصادی به تورم بالای پیوسته، ارز ضعیف و افزایش هزینه واردات انرژی انجامیده و منابع دولتی را تحت فشار گذاشته است. با این حال، بزرگترین چالش آن ممکن است اسرائیلی باشد که روزبهروز قاطعتر و تهاجمیتر میشود.
:
اصلی آیدینتاشباش، مدیر «پروژه ترکیه» در مؤسسه بروکینگز، میگوید: «جاهطلبیهای منطقهای ترکیه آشکارا از توان اقتصادی کنونیاش فراتر میرود. این موضوع ترکیه را به کشوری ضعیف از نظر نظامی یا راهبردی تبدیل نمیکند. اما آنکارا میداند که نتوانسته نفوذ رو به رشد خود را به نظمی ترکیهمحور در فراتر از پیرامون نزدیکش ترجمه کند.»
ترکیه در نقش «برادر بزرگ»
امپراتوری عثمانی نزدیک به نیم هزاره بخش بزرگی از این منطقه را از استانبول اداره و کنترل میکرد، پیش از آنکه پس از جنگ جهانی اول فرو بپاشد. بسیاری در دولت ترکیه به رهبری رجب طیب اردوغان، نقش منطقهای این کشور را در قالب تمدنی میبینند و باور دارند که امپراتوری عثمانی اساساً الگویی بهتر از حکمرانی و انسجام نسبت به دولت-ملتهایی که جای آن را گرفتند، ارائه میکرد.
:
آیدینتاشباش میگوید: «به گمانم در میان نخبگان حاکم کنونی ترکیه این احساس وجود دارد که سرنوشتی آشکار در انتظار ترکیه است و این کشور محکوم به تبدیل شدن به قدرت سنگینوزن منطقه است.» اما سیاست خارجی ترکیه بسیار محتاطتر و واقعگرایانهتر است و تا حدی با دشواریهای اقتصادی خود این کشور تعدیل شده است. به گفته آیدینتاشباش، آنکارا میکوشد بینظمی منطقه را مدیریت کند تا از منافع حیاتی ملی خود محافظت کند، نه اینکه سلطه یابد یا امپراتوری نواعثمانی بسازد.
:
آیدینتاشباش میگوید ترکیه درک میکند که منطقه احتمالاً پس از جنگ با ایران وارد مرحله پس از آمریکا میشود و آنکارا بازی بلندمدت را در پیش گرفته است.
:
آیدینتاشباش میگوید: «بدون پیروزی روشن آمریکا، نفوذ واشینگتن در منطقه بهتدریج کاهش خواهد یافت و ترکیه آنجا خواهد بود تا جای آن را پر کند.»
:
ترامپ از دیرباز ارزش پایگاههای آمریکا در منطقه را زیر پرسش برده و در دوره او نیروهای آمریکایی از سوریه و عراق کاهش یافتهاند. به نظر میرسد آمریکا توافق دفاع مشترک مکه را نیز تأیید کرده است.
:
آیدینتاشباش میگوید منطقه اکنون بیش از گذار دموکراتیک مبتنی بر ارزشها، خواهان ثبات است، زیرا رنج بسیار زیادی را تحمل کرده است.
اسرائیل در حالت آمادهباش کامل
سوریه به آزمایشگاه مرکزی نفوذ رو به رشد ترکیه تبدیل شده است. پس از فروپاشی رژیم بشار اسد در سال ۲۰۲۴، آنکارا به اهداف اصلی و کلیدی خود دست یافت: قراردادهای چند میلیارد دلاری برای بازسازی پس از جنگ سوریه را به دست آورد و به شریک اصلی سوریه در کمک به بازسازی ارتش این کشور تبدیل شد.
:
این امر با تصور خود اسرائیل از همسایگیاش در تضاد است.
:
آیدینتاشباش راهبرد اسرائیل در منطقه پس از حملات حماس به اسرائیل که نزدیک به ۱۲۰۰ کشته برجای گذاشت را «چمنزنی» مینامد؛ عبارتی که خود ارتش اسرائیل نیز به کار میبرد. بر اساس آمار وزارت بهداشت غزه، جنگ اسرائیل در غزه بیش از ۷۴ هزار کشته برجای گذاشته است.
:
او میگوید: «اتخاذ سیاستی منطقهای که بر سرکوب نظامی همسایگان، دادن آزادی عمل به اسرائیل و اطمینان از اینکه هیچ قدرتی در منطقه به اندازهای رشد نکند که بتواند چالشی برای اسرائیل ایجاد کند، استوار باشد.»
:
این یعنی سوریهای غیرمتمرکز و تجزیهشده که اسرائیل اکنون بخش جنوبی آن را کنترل میکند و نشانهای از عقبنشینی از آن نشان نمیدهد.
:
الدد بن آهارون، پژوهشگر ارشد مؤسسه پژوهش صلح فرانکفورت و کارشناس روابط اسرائیل و ترکیه، میگوید: «در گذشته، ما رقابت اسرائیل و ترکیه را از نظر جاهطلبیهای منطقهای یا تلاش برای حفظ یا گسترش حوزههای نفوذشان نمیدیدیم.»
:
در اوایل اوت، اسرائیل حمله هواییای را با هدف قرار دادن یک پایگاه هوایی متروکه در ابوظهور در شمال سوریه انجام داد تا پیش از استقرار پیشبینیشده نیروهای ترکیه در آنجا، آن را خنثی کند. ترکیه و سوریه هر دو هرگونه جابهجایی نیرو را تکذیب کردند و مقامهای آمریکایی این حمله را «تشدیدی غیرضروری» خواندند.
صلحی سرد
ترکیه روابطی دیرینه، هرچند سرد، با اسرائیل داشته است. این کشور نخستین کشور با اکثریت مسلمان بود که در سال ۱۹۴۹ اسرائیل را به رسمیت شناخت و در سال ۲۰۲۳، کمی پیش از حملات ۷ اکتبر حماس، اردوغان و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک دست دادند.
:
این تفاوتی آشکار با نحوه خطاب اردوغان به اسرائیل در نشست امسال مجمع عمومی بود.
:
اردوغان هفته گذشته از تریبون سازمان ملل گفت: «در برابر ما ذهنیتی نسلکشانه ایستاده است که هرگز از کشتن سیر نمیشود»؛ سخنانی که باعث شد هیئت اسرائیلی جلسه را ترک کند.
:
اسرائیل اتهام نسلکشی را رد میکند.
:
سیاستمداران اسرائیلی نیز عقب نماندهاند و از ادبیاتی استفاده میکنند که تا حدی با کارزار انتخابات ملی پیشرو تقویت میشود. نفتالی بنت، نخستوزیر پیشین اسرائیل، ترکیه را «ایران جدید» خوانده است. در اوت، اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، پس از افزایش تنشهای نظامی میان دو کشور بر سر سوریه، به اردوغان هشدار داد «با ما شوخی نکند».
:
بن آهارون میگوید بعید نیست که اسرائیل و ترکیه در چند سال آینده خود را درگیر یک رویارویی خشونتآمیز بیابند.
:
او میگوید: «اسرائیل و ترکیه اکنون بیش از پیش به یکدیگر از دریچه بازی با حاصل جمع صفر نگاه میکنند.»
:
بن آهارون میگوید در میان ادبیات و تنشهای تشدیدشده، رابطه شخصی پرزیدنت ترامپ و اردوغان میتواند نقطه روشنی باشد.
:
او میگوید: «ترکیه پیشتر اغلب بر این باور عمل میکرد که راه واشینگتن از تلآویو و اورشلیم میگذرد. آن اهرمی که اسرائیل زمانی داشت، از میان رفته است. ترکیه در دوره اردوغان احساس میکند بر پایه روابط شخصی، دسترسی مستقیم به کاخ سفید دارد.»
:
با رسیدن بیاعتمادی میان اسرائیل و ترکیه به بالاترین سطح تاریخی، آیدینتاشباش، کارشناس ترکیه در بروکینگز، استدلال میکند که این آمریکا، متحد قدرتمند هر دو کشور، است که کلید بازسازی رابطه ترکیه و اسرائیل را در دست دارد.
:
آیدینتاشباش میگوید: «دولت ترامپ باید کاری را انجام دهد که تا کنون نتوانسته است؛ یعنی فرایندی دیپلماتیک و نقشه راهی تدوین کند تا نخست تنشها را واقعاً کاهش دهد و سپس رابطهای معقول میان ترکیه و اسرائیل بسازد که به آمریکا امکان دهد حضور خود در خاورمیانه را کاهش دهد.»
:
با این حال، تصمیمگیری معاملهمحور و بیثبات ترامپ، هرگونه برنامهریزی بلندمدت از این دست را دشوار میکند.
:
بن آهارون میگوید: «سبک رهبری و جاهطلبیهای دولت تعیین میکند که در دوره پس از اردوغان و دوره پس از نتانیاهو چه اتفاقی خواهد افتاد. این افراد هستند که تفاوت ایجاد میکنند — فقط نهادها یا کشورها نیستند، بلکه افراد مشخصی هستند که رهبری میکنند و تصمیم میگیرند.»