هفت ماه پس از آغاز جنگ با آمریکا، رهبران ایران فشار ناشی از آن را احساس می‌کنند.
تورم در جمهوری اسلامی نزدیک به ۹۰ درصد است، جریان نفت از تنگه هرمز علیرغم حملات مداوم ایران در حال بازیابی است و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، یک ناو هواپیمابر دیگر و ۱۰ هزار ملوان و تفنگدار دریایی به منطقه اعزام می‌کند. محاصره آمریکا صادرات نفت خام ایران را خفه کرده و دیپلماسی همچنان در بن‌بست قرار دارد.
حتی برای رژیمی که به تحریم‌ها و سختی‌های اقتصادی عادت داشته، این ترکیب بسیار ویرانگر است.
این فشار اهمیت دارد زیرا ممکن است ایران را مجبور به انتخاب کند: ارائه امتیازاتی برای احیای مذاکرات صلح یا تشدید درگیری‌ای که اقتصادش را از قبل آسیب دیده است. وضعیت داخلی ترامپ احتمالاً بر تفکر تهران تأثیر خواهد گذاشت. رهبر آمریکا نیز در تنگنا قرار دارد؛ قیمت نفت حدود ۱۰۰ دلار در هر بشکه است و قیمت بالای سوخت، پیش از انتخابات میاندوره‌ای نوامبر، مصرف‌کنندگان آمریکایی را تحت فشار قرار داده است.
«همه نقطه شکست دارند و ایران استثنا نیست»، بدر السیف، استاد یاری دانشگاه کویت، گفت. او به پیشنهاد اخیر ایران برای آتش‌بس هفت‌روزه و گزارش بلومبرگ مبنی بر اینکه عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، دسترسی بازرسان هسته‌ای سازمان ملل را در ازای لغو تحریم‌ها پیشنهاد کرده است، به عنوان شواهدی از افزایش بار فشار اشاره کرد.
«طنز ماجرا این است که چنین فشاری می‌تواند واکنش‌های متضاد ایجاد کند: امتیاز دادن یا ضربه پیش‌دستانه»، او افزود.
به گفته یکی از مقامات تهرانی که خواست نامش فاش نشود تا بتواند صریح صحبت کند، وضعیت اقتصادی ایران بسیار دردناک است اما کشور در حال سازگاری است. این مقام گفت که جمهوری اسلامی خود را برای کمپین بمباران جدید آمریکا، که احتمالاً گسترده‌تر از قبل خواهد بود، آماده می‌کند، اما توانایی پاسخگویی را دارد.
بزرگترین اهرم فشار ایران در طول جنگی که در اواخر فوریه با کمپین بمباران آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی آغاز شد، توانایی آن در بستن مؤثر تنگه هرمز بوده است. این آبراه یک مسیر حیاتی برای انرژی و سایر کالاها است. اختلال ایجاد شده باعث افزایش قیمت نفت و گاز طبیعی و تشدید تورم جهانی شده و هزینه سیاسی سنگینی برای ترامپ در داخل آمریکا به همراه داشته است.
اما تسلط ایران بر این آبراه — و توانایی آن در محدود کردن صادرات نفت کشورهای عربی حوزه خلیج فارس — در حال تضعیف است. طبق داده‌های ردیابی تانکرهای جمع‌آوری شده توسط بلومبرگ، صادرات نفت خام عربستان در سپتامبر از ۳.۴ میلیون بشکه در روز در آگوست به حدود ۶.۱ میلیون بشکه جهش یافت. جی‌پی مورگان تخمین می‌زند که حملات نفت خام خاورمیانه به ۱۷.۵ میلیون بشکه در روز، یعنی ۹۸ درصد سطوح پیش از جنگ، بازگشته است.
با این حال، بحث‌هایی درباره اینکه آیا ایران همچنان دست بالا را در کنترل این نقطه عطف دریایی دارد، وجود دارد. یک مقام ارشد دفاعی در منطقه گفت که ایران هنوز کنترل قابل توجهی بر تنگه دارد. مقام ارشد انرژی دیگری تأکید کرد که با وجود حملات مکرر به کشتی‌ها، چنگال تهران در حال شل شدن است.
شب گذشته، سازمانی تحت حمایت نیروی دریایی بریتانیا اعلام کرد گزارشی دریافت کرده مبنی بر اصابت پرتابه‌ای ناشناخته به یک تانکر نفت خام در حدود چهار مایلی سواحل عمان. تمام خدمه کشتی سالم گزارش شدند.
«اهرم فشار ایران بر تنگه هرمز تغییر کرده است»، آرمان محمودیان، پژوهشگر دانشگاه جنوب فلوریدا گفت. «افزایش تدریجی حملات نفت نشان می‌دهد که آمریکا راه‌هایی برای اطمینان بخشیدن به اپراتورهای تانکر درباره ایمنی ترانزیت پیدا کرده است. همزمان، فکر می‌کنم شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی به تدریج از مرحله وحشت اولیه عبور کرده و ناپایداری در تنگه هرمز را به عنوان بخشی از واقعیت جدید پذیرفته‌اند.»
مقامات ایران امید چندانی به توافق صلح پیش از انتخابات میاندوره‌ای آمریکا در ۳ نوامبر نمی‌بینند و معتقدند پس از آن احتمال تشدید درگیری بالاست، همانطور که بلومبرگ اوایل این هفته گزارش کرد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز جمعه اعلام کرد که آماده است «پاسخی فوری، دردناک و پشیمان‌کننده» به هرگونه تجاوز آمریکا یا اسرائیل بدهد.
«هر دو طرف به طور کلی خواهان توافق هستند، اما در حال دور شدن از هم هستند نه نزدیک شدن»، انیسه بصیری تبریزی، عضو وابسته اندیشکده چتم هاوس، به تلویزیون بلومبرگ گفت. او افزود با توجه به افزایش صادرات نفت کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، «آمریکا نسبت به چند هفته پیش احساس قدرت بیشتری در تنگه هرمز می‌کند.»
کاهش نفوذ ایران بر تنگه هرمز بر وضعیت وخیم اقتصادی داخلی این کشور سوار شده است. تورم سرسام‌آور قدرت خرید ایرانیان عادی را فرسوده کرده و ریال در دو ماه گذشته حدود ۲۵ درصد از ارزش خود را در برابر دلار از دست داده است که منجر به گران‌تر شدن کالاهای وارداتی شده است.
طبق تخمین‌های اولیه بلومبرگ، ایران در سپتامبر هیچ نفت خامی را از طریق تانکر ارسال نکرد. این اولین بار است که چنین اتفاقی از زمان شروع جنگ رخ می‌دهد و بر اثربخشی فزاینده محاصره آمریکا بر بندرهای این کشور تأکید می‌کند.
ایران همچنان برخی پالایشگاه‌های چینی را از ذخایر نفتی که قبلاً به آسیا ارسال شده بودند، تأمین می‌کند. اما این ذخایر ممکن است به زودی تمام شوند و مهم‌ترین منبع درآمد دولت را کاملاً قطع کنند.
تهران تجارت بیشتری را از طریق مرزهای زمینی و دریای خزر هدایت کرده است، اما این مسیرها نمی‌توانند فشار را کاملاً جبران کنند. رسانه‌های دولتی در سپتامبر از افزایش ترافیک کامیون و تأخیر در گذرگاه‌های مرزی با ترکیه و پاکستان خبر دادند، در حالی که دریای خزر پیوند دریایی تهران با متحدش روسیه را فراهم می‌کند.
واشینگتن فشار اقتصادی خود را گسترش می‌دهد. در اول اکتبر، تحریم‌هایی علیه بزرگترین خودروسازان ایران و چندین شرکت راه‌آهن اعمال کرد. اقدامات قبلی علیه بخش هوانوردی نیز شروع به اثرگذاری کرده است. پروازهای ایران به امارات متحده عربی در اواخر سپتامبر متوقف شد زیرا دولت‌ها و اپراتورهای فرودگاهی به تهدید تحریم‌های ثانویه واکنش نشان دادند و پروازها به عراق، ترکیه و عمان نیز مختل شده‌اند.
بار اقتصادی برای ایران به ویژه خطرناک است زیرا جنگ تنها چند هفته پس از سرکوب اعتراضات سراسری توسط نیروهای امنیتی بر اثر افزایش قیمت‌ها و سقوط ارز آغاز شد که منجر به کشته شدن هزاران معترض گردید. دولت اکنون تلاش می‌کند فشار بر بودجه خود را کاهش دهد بدون آنکه ناآرامی‌ها دوباره شعله‌ور شوند.
در سپتامبر، مقامات برخی یارانه‌های بنزین را حذف کردند — اقدامی که در سال ۲۰۱۹ نیز منجر به اعتراضات مرگبار شده بود. این هفته، شهرداری تهران قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی را برای شش ماه از طریق شبکه بازارهای شهری تثبیت کرد.
بازی لبه تیغ نظامی
با نزدیک شدن به انتخابات میاندوره‌ای، ترامپ اشتیاق تازه‌ای برای بازی لبه تیغ نظامی نشان داده است. او این هفته گفت که حملات سنگین‌تر به ایران پس از رأی‌گیری ۳ نوامبر «ممکن» است، در حالی که پنتاگون ناو هواپیمابر یو‌اس‌اس تئودور روزولت و نیروهای اضافی را به سمت خاورمیانه اعزام می‌کند.
ورود این کشتی می‌تواند به آمریکا سه گروه ضربت ناو هواپیماب در منطقه بدهد؛ تراکمی که از زمان مراحل اولیه جنگ به رهبری آمریکا علیه عراق در سال ۲۰۰۳ در این منطقه دیده نشده است. با این حال، مشخص نیست که آیا یکی از ناوهای دیگر پس از ورود روزولت در هفته‌های آینده منطقه را ترک خواهد کرد یا خیر.
«آمریکا رویکرد ایران را تقلید می‌کند، مایل به انجام معامله یا بازگشت به رزم فعال است»، بدر السیف از دانشگاه کویت گفت. «اما اگر هر دو طرف کوتاه نیایند و بر توالی و امتیازات واضح توافق نکنند، بازگشت به جنگ اجتناب‌ناپذیر است.»
ترامپ بارها حملاتی را تهدید کرده که در نهایت اجرا نکرد. در ژوئیه، او وعده داد که در پاسخ به حملات به کشتی‌ها، پل‌ها و نیروگاه‌ها را هدف قرار دهد اما در آخرین لحظه عقب نشست. با این وجود، نزدیک شدن انتخابات میاندوره‌ای و نارضایتی رأی‌دهندگان از نحوه مدیریت جنگ توسط او، انگیزه‌ای برای شکستن بن‌بست ایجاد کرده است.
ایران ممکن است احساس کند می‌تواند درد را تحمل کند تا زمانی که ترامپ کوتاه بیاید.
«سؤالاتی درباره تمایل آمریکا به ادامه این استراتژی و تلاش در بلندمدت با توجه به فشار واقعی وارد بر نیروهای دریایی آمریکا باقی است»، جاناتان پانیکوف، معاون سابق مسئول اطلاعات ملی برای خاورمیانه در شورای اطلاعات ملی آمریکا گفت.
او افزود که تندروهای ایران «شرط بسته‌اند که می‌توانند درد داخلی بیشتری را جذب کنند و حضور آمریکا در منطقه را به تعویق بیندازند.»