ترامپ ایران را به گوشه‌ای تنگ راند؛ اما رژیم عقب نمی‌نشیند

محاصره و تحریم‌های به رهبری آمریکا علیه ایران در حال کارآمد بودن هستند. موفقیت آن‌ها می‌تواند فاز بعدی جنگ را تعیین کند.

نفت قابل فروش باقی‌مانده ایران تقریباً تمام شده است. تولید نفت خام آن نصف شده است. منبع اصلی درآمد رژیم در حال خشک شدن است. ابرتورم، اقتصاد را ویران کرده است.

در همین حال، جریان نفت از سایر کشورهای حوزه خلیج فارس از طریق تنگه هرمز، که ایران زمانی نفوذ قابل توجهی بر آن داشت، به طور مؤثر به حالت عادی بازگشته است.

اما ایران هنوز هیچ نشانه‌ای از تسلیم شدن نشان نمی‌دهد. رژیم حاضر به ارائه هیچ امتیازی در مورد برنامه هسته‌ای خود نیست و مذاکرات درباره آزادی ترانزیت از طریق تنگه هرمز بارها متوقف شده است.

چرا، وقتی دولت ایران اعتراف می‌کند که اقتصادش با یک فاجعه تاریخی مواجه است، رژیم حاضر به عقب‌نشینی نیست؟

ایران قبلاً این وضعیت را تجربه کرده است. پنج دهه فعالیت موفقیت‌آمیز در میان تحریم‌های سنگین، به رژیم ایرانی چند درس درباره نحوه مقابله آموخته است. سرکوب خشن و مداوم اعتراضات، شورش عمومی را فرونشاند. و هزینه بالای عملیات جاری آمریکا، وضع موجود را برای دشمن ایران از نظر سیاسی سمی کرده است.

به همین دلیل، رژیم ممکن است در موقعیتی بسیار بهتر از آنچه به نظر می‌رسد باشد.

ایران در ماه سپتامبر صفر بشکه نفت از بنادر خود صادر کرد.

این نخستین ماهی بود که ایران هیچ نفت خامی روی نفتکش‌ها بارگیری نکرد، از زمان شروع رصد صادرات ایران توسط سرویس ردیابی داده‌های دریایی کیپلر (Kpler) در سال ۲۰۱۳. آخرین بارگیری موفق نفت خام ایران در ۲۵ آگوست انجام شد.

در همین حال، ایران عملاً نفتی برای فروش ندارد. طبق داده‌های کیپلر، نفت خارج از منطقه محاصره آمریکا به ۱۰ میلیون بشکه سقوط کرده است، در حالی که در ژوئیه ۱۰۰ میلیون بشکه بود. اگر ایران همچنان خریداران را با نرخ فعلی پیدا کند، ممکن است تا پایان اکتبر نفتی برای فروش نداشته باشد.

در داخل کشور، اوضاع ایران چندان بهتر نیست. با نبود بازار برای فروش نفت تازه استخراج شده، ذخایر داخلی آن در حال نزدیک شدن به بالاترین حد تاریخ خود است و به ۷۰ میلیون بشکه رسیده است، نزدیک به اوج دوران همه‌گیری، به گفته مت اسمیت، مدیر تحقیقات کالا در کیپلر. تولید نفت ایران به نصف سطح پیش از جنگ کاهش یافته است – حدود ۲ میلیون بشکه در روز، دقیقاً به اندازه حمایت از تقاضای داخلی.

تحریم‌های آمریکا آسیب جدی وارد کرده است. طبق داده‌های دولت ایران، اقتصاد این کشور بین مارس تا ژوئن با نرخ سالانه ۱۰ درصد کوچک شده است. نرخ تورم سالانه آن ماه گذشته به ۹۰ درصد جهش یافت و در سال گذشته میانگین ۷۳ درصد بوده است – بالاترین میزان از زمان جنگ جهانی دوم.

وضعیت آنقدر وخیم شده است که وقتی ایرانیان پول نقد دریافت می‌کنند، فوراً آن را صرف نیازهای اساسی می‌کنند زیرا اگر چنین نکنند، پولشان فوراً ارزش خود را از دست می‌دهد، به گفته عدنان مظفری، پژوهشگر ارشد در مؤسسه پیترسون برای اقتصاد بین‌الملل.

دولت نمی‌تواند خود را تأمین مالی کند، بنابراین فقط اقدام به چاپ پول می‌کند و تورم را تشدید می‌سازد. همچنین تحریم‌ها واردات را به شدت محدود کرده‌اند که منجر به تعطیلی گسترده کارخانه‌ها و افزایش بیکاری شده است.

وضعیت اقتصادی کنونی ایران یکی از وخیم‌ترین موارد در تاریخ آن است، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی کشور، اعتراف کرد، طبق گزارشی در خبرگزاری نیمه‌رسمی تسنیم ایران در روز شنبه.

با این حال، ایران ظاهراً فاصله زیادی از تسلیم شدن دارد.

«اقتصاد بسیار بد عمل می‌کند»، گفت مظفری. «اما نقطه مکانیکی وجود ندارد که بتوانید بگویید دمای بدن بیمار به سطح بحرانی رسیده و او در حال مرگ است.»

بخشی از سیستم سیاسی ایران و سرکوب بی‌رحمانه اعتراضات، نوعی مصونیت در برابر ویرانی اقتصادی تحمیل شده توسط محاصره و تحریم‌ها ایجاد کرده است. و ایران ظاهراً در حال دور زدن برخی از این محدودیت‌ها است.

«مردم بدبخت‌تر می‌شوند، اما رژیم صبر و تحمل فوق‌العاده‌ای نسبت به رنج مردم خود دارد»، یادداشت کرد مظفری. «و ایران سابقه طولانی در شکست دادن تحریم‌ها دارد.»

گزینه‌های ایران برای دور زدن تحریم‌ها بیش از هر زمان دیگری محدود به نظر می‌رسد. عملیات طرد اقتصادی دولت ترامپ آنقدر مؤثر بوده است که برخی دولت‌هایی که در گذشته تحریم‌های آمریکا را تا حد زیادی نادیده گرفته بودند، شروع به گرفتن این محدودیت‌ها بسیار جدی کرده‌اند.

برای مثال، ده‌ها نفتکش ایرانی که خدمه آن‌ها نگران دستگیری توسط آمریکا و متحدان غربی‌اش هستند، رها شده‌اند. طبق گفته چارلی براون، مشاور ارشد سازمان غیرانتفاعی «متحدان علیه ایران هسته‌ای» که نقض تحریم‌های ایران را ردیابی و گزارش می‌کند، این کشتی‌ها در نزدیکی سواحل سریلانکا لنگر انداخته‌اند و علی‌رغم چندین درخواست کمک اضطراری، از دریافت کمک‌های بشردوستانه محروم مانده‌اند. جزئیات این موضوع ابتدا در وال استریت ژورنال گزارش شد.

با این حال، رژیم ایران شبکه‌های پیشرفته‌ای برای مبارزه و دور زدن تحریم‌ها توسعه داده است. علیرغم تنگ‌تر شدن حلقه محاصره، این تعارض تفاوتی ندارد: عدم تمایل ایران به خم شدن نشان می‌دهد که دور زدن تحریم‌ها همچنان در حال وقوع است، گفت میشل بروهار، رئیس سیاست و ریسک ژئوپلیتیک در کیپلر.

«رژیم ایرانی واقعاً در مدیریت کشور بدون منابع خوب است»، گفت او. «من فکر نمی‌کنم ایران به نقطه شکست رسیده باشد. پس باید از جایی وجوه دریافت کند.»

هر جا دود باشد، آتش هم هست، اما تشخیص دور زدن تحریم‌ها دشوار است.

ایران ممکن است نفت را از طریق زمین به قزاقستان و روسیه حمل کند، یا از طریق آب از راه دریای خزر، پیشنهاد داد براون، که اشاره کرد ایران معمولاً نفت صادراتی خود را به عنوان نفت عراقی جا می‌زند و نفت را به کشتی‌های سایر کشورها منتقل می‌کند تا نفت خام را از تنگه خارج کند. همچنین رژیم در بسیاری از کشورهای اطراف امینانی دارد که معاملات محرمانه‌ای را به شکل دلار آمریکا، ارز دیجیتال یا سایر روش‌ها برای جلوگیری از شناسایی انجام می‌دهند، به گفته براون.

بروهار گفت، یکی از جذاب‌ترین احتمالات این است که کشورهای حوزه خلیج فارس که نفت صادر می‌کنند، به صورت مخفیانه به ایران عوارض پرداخت می‌کنند در ازای ترانزیت امن از طریق تنگه هرمز – حتی در حالی که توسط اسکورت‌های نظامی آمریکا محافظت می‌شوند. هیچ مدرک قطعی از چنین توافقی وجود ندارد، اما مظفری و براون نیز گفتند که شایعاتی شنیده‌اند مبنی بر اینکه تولیدکنندگان نفت برای تضمین عبور امن، عوارض امنیتی به ایران پرداخت می‌کنند.

ایران همچنان به برخی نفتکش‌هایی که نفت را از طریق تنگه جابه‌جا می‌کنند حمله می‌کند – اما آن‌ها ممکن است کشتی‌هایی باشند که از پرداخت عوارض خودداری کرده‌اند، پیشنهاد داد بروهار.

خواه کشورهای حوزه خلیج فارس مستقیماً به ایران پرداخت کنند یا نه، هزینه حفظ وضع موجود و عبور اجباری نفت از تنگه هرمز برای همه طرف‌های درگیر به شدت گران شده است.

نیروی دریایی آمریکا باید منابع قابل توجهی را به محاصره و برنامه اسکورت خود اختصاص دهد. این امر ده‌ها میلیارد دلار به مالیات‌دهندگان آمریکایی هزینه دارد در حالی که قیمت سوخت همچنان در سطوح تاریخی بالا باقی مانده است.

تولیدکنندگان نفت برای کرایه کردن نفتکش‌ها جهت رساندن نفت خام به مقصد، مبالغ کلانی می‌پردازند. با احتساب هزینه نیروی کار، سوخت، بیمه و سایر هزینه‌ها، یک نفتکش غول‌پیکر حمل نفت خام (VLCC) اکنون روزانه ۱.۶ میلیون دلار هزینه دارد – ۲۴ برابر هزینه سال ۲۰۲۵، طبق شرکت خدمات دریایی و حمل‌ونقل کلارکسونز.

«کسی دارد پول می‌گیرد»، گفت بروهار. «در حال حاضر، عوارض به شرکت‌های بیمه پرداخت می‌شود. و شما و من داریم برای آن هزینه می‌دهیم.»

این وضع موجود ناپایدار ممکن است دلیل این باشد که ایران با صبر دولت ترامپ را پشت سر گذاشته است. ایران ممکن است اهرم فشار خود را در بازار نفت از دست داده باشد و اقتصادش ضربه دیده باشد، اما ممکن است بتواند از تمایل ایالات متحده به ادامه دادن مسیر (پرهزینه) خود جان سالم به در ببرد.

به بیان دیگر: «ما برای مدت طولانی در آستانه جنگ خواهیم بود»، گفت مظفری.

مت ایگان از CNN در تهیه این گزارش مشارکت داشت.