مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز چهارشنبه اعلام کرد که ایران «کنترل کامل» تنگه هرمز را از دست داده است و به بازگشت صادرات نفت خلیج فارس به عنوان شاهدی بر تضعیف چنگ‌اندازی تهران بر این آبراه حیاتی اشاره کرد.
اما وضعیت در این تنگه استراتژیک در عمل پیچیده‌تر است. اگرچه جریان نفت دوباره به سطوح نزدیک به پیش از جنگ رسیده است، اما حملات به تانکرهای نفتکش ادامه دارد و بازارها همچنان در نگرانی از احتمال تشدید حملات ایران علیه صادرکنندگان خلیج فارس در حالت آماده‌باش هستند. در همین حال، مدیران ارشد صنعت نفت این هفته نسبت به ریسک‌های بازگشت بلندمدت هشدار دادند.
چه اتفاقی افتاد: روبیو در جریان بازدید از آتن در گفتگو با خبرنگاران اظهار داشت که «تقریباً همان مقدار نفتی» که قبل از آغاز درگیری آمریکا و ایران از خلیج فارس خارج می‌شد، اکنون نیز در حال خروج است و بنابراین ایران کنترل تنگه را از دست داده است. او همچنین افزود که اقتصاد ایران در «سقوط آزاد کامل و مطلق» قرار دارد.
این سخنان در حالی بیان شد که نفت خام برنت، شاخص بین‌المللی، روز چهارشنبه حدود ۱۰۱ دلار در هر بشکه معامله می‌شد؛ افزایشی حدود ۱ درصد نسبت به روز قبل، اما همسو با قیمت‌های مشاهده شده در ماه اکتبر.
شواهدی پشت ادعای روبیو وجود دارد. طبق داده‌های شرکت کی‌پلر (Kpler)، صادرات نفت خام کشورهای خلیج فارس (بدون احتساب ایران) در ماه سپتامبر به حداقل ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز رسید و پس از سقوط به تنها ۶.۵ میلیون بشکه در روز در ماه مارس، به سطوح پیش از جنگ بازگشت. این جهش عمدتاً به دلیل افزایش استفاده از خطوط لوله‌ای که تنگه هرمز را دور می‌زنند و مسیرهای دریایی طراحی شده برای کاهش مواجهه با نیروهای ایرانی صورت گرفته است.
اما این آبراه بسیار دور از امنیت است. طبق گزارش مرکز عملیات تجاری دریایی بریتانیا، از ۲۸ سپتامبر تاکنون حداقل دوازده تانکر نفت و گاز مورد حمله قرار گرفته‌اند و چندین کشتی در آخر هفته هدف قرار گرفتند. یکی از تانکرها گزارش داد که روز دوشنبه با یک پرتابه اصابت کرده است، در حالی که فرمانده کشتی دیگری مجبور شد به دستور سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران جهت خود را تغییر دهد و بازگردد.
ایران نیز روز چهارشنبه سیگنال داد که ممکن است محدودیت‌ها را بیشتر کند. محمد رضا نقدی، مشاور ارشد فرمانده سپاه پاسداران، به خبرگزاری فارس گفت که ایران به زودی «مسیرهای غیرقانونی» عبور از تنگه را مسدود خواهد کرد.
در عین حال، توانایی خود تهران برای فروش نفت رو به زوال است. ایران از زمان بازگشت محاصره دریایی آمریکا در ماه ژوئیه نتوانسته است نفت خام از بنادر خود ارسال کند، در حالی که تخمین‌های کی‌پلر نشان می‌دهد ذخایر نفتی ایران خارج از دامنه تحریم‌های آمریکا ممکن است تا اواسط اکتبر تمام شود.
همزمان، ایران با بی‌ثباتی داخلی روبرو است؛ محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت ایران، روز یکشنبه در میان فشارهای فزاینده اقتصادی بر تهران و سخت‌گیری واشنگتن در تحریم‌ها و محدود کردن صادرات نفت کشور، استعفای خود را اعلام کرد.
چرا اهمیت دارد: بازگشت صادرات نفت خلیج فارس نشان‌دهنده تغییر مهمی در این درگیری هفت‌ماهه است، اما لزوماً به معنای بازگشت تنگه هرمز به حالت عادی نیست؛ یا اینکه ایران توانایی خود را برای اختلال در بازار انرژی جهانی از دست داده باشد.
بخش عمده‌ای از این بازیابی از طریق راه‌حل‌های جایگزین گران‌قیمت و پرخطر حاصل شده است. اکنون حدود ۴۰ درصد از نفت خام منطقه از طریق خطوط لوله عربستان سعودی و امارات متحده عربی تنگه را دور می‌زند؛ رقمی که بیش از دو برابر سهم پیش از جنگ است. در همین حال، تانکرهایی که از تنگه عبور می‌کنند، به طور فزاینده‌ای به حفاظت نظامی آمریکا و مسیرهای چسبیده به سواحل عمان متکی شده‌اند.
کشورهای خلیج فارس نیز در حال سیگنال دادن هستند که مدل فعلی صادرات از طریق تنگه هرمز یک راه‌حل کوتاه‌مدت است، زیرا به عبورهای شبانه و پرخطری (معروف به Dark Transits) متکی است که در آن کشتی‌ها سعی می‌کنند با خاموش کردن فرستنده‌های موقعیت‌یاب خود از دید نیروهای ایرانی بگریزند.
اگرچه ایران در هفته‌های اخیر حملات خود را فراتر از کشتی‌ها گسترش نداده است، اما هنوز گزینه‌هایی برای تشدید تنش دارد که می‌تواند شوک انرژی منطقه‌ای بسیار شدیدتری ایجاد کند. اگر تهران نتیجه بگیرد که توانایی آن برای استفاده از تنگه هرمز به عنوان اهرم فشار در حال ناپدید شدن است و درآمد نفتی خود به صفر میل می‌کند، ممکن است ترمینال‌های صادراتی، خطوط لوله یا تأسیسات ذخیره‌سازی خلیج فارس را هدف قرار دهد. با این حال، کارشناسان هنوز قانع نشده‌اند که ایران بلافاصله حملات را به شدت افزایش دهد.
«من انتظار دارم این اقدامات با احتیاط تنظیم شوند»، جیم کرین، پژوهشگر مؤسسه بیکر دانشگاه رایس، اخیراً به المونیتور گفت. «من فکر نمی‌کنم ایرانیان بخواهند تنش را به گونه‌ای فاجعه‌بار بالا ببرند که روابط خود را با همسایگان به طور دائمی خراب کنند.»
هفته‌های آینده احتمالاً حیاتی خواهند بود. هم واشنگتن و هم تهران نشانه‌هایی از تشدید احتمالی تنش‌ها در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ۳ نوامبر داده‌اند. حداقل، ناظران صنعت معتقدند هزینه‌های نظامی آمریکا برای محافظت از تنگه بسیار سنگین و بازدارنده خواهد بود، به طوری که کرین شک دارد این حمایت تا ماه نوامبر ادامه یابد.
در میان این ابهام، قیمت نفت همچنان بالاست و بازیگران صنعت این هفته هشدارهای جدیدی صادر کردند. امین ناصر، مدیرعامل آرامکو، در روز دوشنبه در انجمن اطلاعات انرژی در لندن گفت که ذخایر نفتی جهان «به ترسناکی کم» است و حتی پس از عادی‌سازی وضعیت تنگه هرمز، بازسازی موجودی‌ها ممکن است تا دو سال طول بکشد.
در همان کنفرانس، راسل هاردی، مدیرعامل شرکت ویتول (Vitol)، گفت که بحران اکنون به یک گلوگاه حمل‌ونقل تبدیل شده است، زیرا تعداد کافی تانکر برای مدیریت حجم بار وجود ندارد.