اسوالبارد، نروژ— این تابستان، انجمن جغرافیایی روسیه یک کشتی تقویت‌شده با یخ را برای سفر اکتشافی جهت نقشه‌برداری از حضور تاریخی روسیه در مجمع الجزایر قطبی نروژ یعنی اسوالبارد اجاره کرد.
مسافران کشتی «پروفسور مولچانوف» به یاد می‌آورند که آفتاب می‌درخشید و آب‌ها آرام بودند. آنچه آن‌ها نمی‌دانستند این بود که پلیس نروژ در اولین توقفگاه کشتی، شهر معدنی بارنتسبورگ تحت مدیریت روسیه، با حکم دادگاه برای توقیف کشتی و مدارک آن سوار خواهد شد.
روس‌ها هیچ تمایلی به همکاری نداشتند.
این رخداد ماه گذشته در شمال دور، تنها ۸۰۰ مایل از قطب شمال، آخرین مورد از تلاش جهانی برای ردیابی دارایی‌های روسی بود که پس از حمله تمام‌عیار مسکو به اوکراین چهار سال پیش شتاب گرفت. قایق‌های لوکس و جت‌های خصوصی اولیگارش‌های روسی تحریم‌شده توقیف شدند، کشتی‌های تجاری ضبط شدند و اتحادیه اروپا ۳۰۰ میلیارد دلار از دارایی‌های بانک مرکزی روسیه را مسدود کرد.
کشتی «پروفسور مولچانوف»، نام‌گذاری شده به افتخار یک دانشمند مشهور روسی، نیز هدف قرار گرفت— این بار برای تنبیه مسکو بابت یکی از نخستین گلوله‌های جنگ مستمر: الحاق کریمه در سال ۲۰۱۴.
غول انرژی دولتی اوکراین، شرکت نفت و گاز اوکراین (نفتوگاز)، برای تضمین دریافت غرامت از گازپروم روسیه بابت دارایی‌های انرژی که هنگام تصرف شبه‌جزیره حیاتی دریای سیاه توسط روسیه تصاحب شده بود، اقدام قانونی کرد.
نفتوگاز با همکاری دفتر وکالت آمریکایی کووینگتون و برلینگ (Covington & Burling LLP) نزدیک به یک دهه در دادگاه‌ها جنگید اما نتیجه‌ای نگرفت. روسیه این پرونده را بی‌اعتبار خواند.
تا آوریل ۲۰۲۳ طول کشید که دادگاه داوری بین‌المللی در لاهه حکم داد که گازپروم دارایی‌های کریمه نفتوگاز را غیرقانونی مصادره کرده است. مبلغ غرامت ۴.۲ میلیارد دلار به علاوه بهره تعیین شد که در زمان صدور حکم، مجموع آن را به بیش از ۵ میلیارد دلار رساند.
این پیروزی بزرگی برای اوکراین بود. اما روسیه از پرداخت امتناع ورزید.
بنابراین جستجوی مخفیانه نفتوگاز برای دارایی‌های روسی که بتوان برای پوشش ادعای خود توقیف کرد، با کمک کووینگتون و چندین دفتر وکالت در کشورهای دیگر آغاز شد.
برخی اهداف نسبتاً ساده بودند. تا پاییز امسال، نفتوگاز موفق به توقیف املاک متعلق به روسیه به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار در فنلاند و اتریش شد، طبق فهرستی که کووینگتون با وال استریت ژورنال به اشتراک گذاشت.
این عملیات همچنین روی دارایی‌ها در نروژ تمرکز کرد. اسوالبارد، قلمروی تحت حاکمیت نروژ در قطب شمال، هدف خاصی بود.
روسیه مدت‌هاست حضور خود را در این مجمع الجزایر حفظ کرده است؛ منطقه‌ای که یک قرن پیش به خاک حاکم نروژ تبدیل شد اما تحت معاهده‌ای اداره می‌شود که تقریباً به هر کشوری اجازه کسب‌وکار در آنجا را می‌دهد.
جنگ در اوکراین این ترتیبات را پیچیده کرد. وقتی نروژ به تحریم‌های غرب علیه مسکو پیوست، صدور روادید برای اکثر روس‌هایی که می‌خواستند از اسوالبارد بازدید کنند را متوقف کرد. پرواز از طریق اسلو یا ترومسو دیگر گزینه‌ای نبود.
کشتی «پروفسور مولچانوف»، کشتی‌ای که بیش از چهار دهه در سفرهای علمی در آب‌های قطبی تردد کرده بود، راه‌حلی ارائه داد. وقتی پس از وقفه‌ای طولانی در ژوئن سال گذشته سفرهای خود به اسوالبارد را از سر گرفت، امکان عبور مستقیم از مورمانسک در شمال دور روسیه را فراهم کرد.
همچنین توجه اولگا ایوانیو، وکیل اوکراینی در دفتر وکالت ویکیبورگ راین (Wikborg Rein) مستقر در اسلو، را جلب کرد که روی پرونده نفتوگاز در لاهه کار می‌کرد. او که از دفتر لندن این شرکت فعالیت می‌کرد، روزی در حال مرور آنلاین بود که با کشتی تحقیقاتی مواجه شد.
او درباره سفرهای منظم کشتی به بارنتسبورگ، اغلب با گردشگران در آن، مطلع شد و برنامه سفری برای voyage در اواخر آگوست یافت. وکلای ویکیبورگ نتیجه گرفتند که کشتی توسط قوانین مصونیت دولتی محافظت نمی‌شود. آن‌ها هدف خود را شناسایی کرده بودند.
کشتی «پروفسور مولچانوف» در ۲۸ آگوست از مورمانسک حرکت کرد. کشتی به عرض یک زمین فوتبال، مجهز به دو بار، کتابخانه و سونا بود. وعده‌های غذایی روزانه شامل کتلت و پوره سیب‌زمینی بود، به گفته یک خبرنگار روزنامه روسی که در سفر حاضر بود. عکس‌های فوک‌ها دیوارهای سالن غذاخوری را تزئین کرده بودند.
در همان روز، یک شریک ارشد در ویکیبورگ با دفتر فرماندار اسوالبارد— بالاترین مقام اجرای قانون در مجمع الجزایر قطبی— تماس گرفت.
آن شریک، هرمان استین، متخصص حمل‌ونقل دریایی با تقریباً ۲۵ سال تجربه است. او قبلاً دادگاهی در نروژ که صلاحیت رسیدگی به اسوالبارد را دارد مطلع کرده بود که ویکیبورگ درخواست فوری برای مجوز توقیف کشتی را ثبت خواهد کرد. اکنون پیامی برای فرماندار اسوالبارد، لارس فائوسه داشت: آماده عمل باشید.
این خبر فائوسه را غافلگیر کرد. او سعی کرده بود روابط خوبی با بارنتسبورگ داشته باشد و هر ماه برای دیدار با ساکنان و مدیران شرکت معدنی دولتی روسیه که آن را اداره می‌کند، آرکتیکوگل (Arktikugol)، به شهر مراجعه می‌کرد.
«موضوع بزرگی بود،» فائوسه در یک مصاحبه گفت. «هرگز نمی‌توانید مطمئن باشید که روس‌ها چه فکر می‌کنند یا بعداً چه خواهند کرد.»
فائوسه تصمیم گرفت فوراً توقیف را اجرا نکند. وقتی کشتی در ۱ سپتامبر در بارنتسبورگ پهلو گرفت، تیم او برای انجام یک رویه معمول کنترل مرزی سوار شد.
وقتی تیم فائوسه روز بعد برای ابلاغ حکم توقیف کشتی بازگشت، کاپیتان روسی سرگی خوخلف همراه با نمایندگان آرکتیکوگل از تحویل اسناد کشتی خودداری کردند، طبق گزارش بازداشتی که با ژورنال به اشتراک گذاشته شد.
ایلدار نِوِرِف، رئیس آرکتیکوگل، خارج از شهر بود اما خواست تا با یکی از افسران پلیس نروژ تلفنی صحبت کند. طبق گزارش و وکلای درگیر در پرونده، او پیشنهاد کرد سوءتفاهمی رخ داده و از افسر خواست عقب بنشیند. سپس هشدار داد که توقیف کشتی عواقب جدی خواهد داشت، طبق گزارش و وکلایی که در طول توقیف با تیم فائوسه در ارتباط بودند.
فائوسه این روایت را تکذیب می‌کند و می‌گوید عملیات بدون مشکل پیش رفت. آرکتیکوگل از طریق سخنگوی خود درخواست‌ها برای اظهار نظر درباره این مقاله را رد کرد و ورود ژورنال به بارنتسبورگ را ممنوع اعلام کرد؛ شهری که بر روی زمین نروژی اجاره‌شده توسط روسیه واقع شده و تابع قوانین مالکیت خصوصی است.
یکی از ساکنان شهر روسی گفت جامعه از این حادثه شوکه شده است. تولد کاپیتان بود و چندین عضو خدمه و ساکنان محلی گرد هم آمدند تا به این دریانورد باتجربه سلامی بگویند.
وزارت امور خارجه روسیه نروژ را متهم کرد که سعی دارد روسیه را از جزایر قطبی که قرن‌ها در آن سکونت داشته بیرون کند. فرماندار مورمانسک به نروژ هشدار داد: «خرس روسی را بیدار نکنید.»
وکلا می‌گویند توقیف کشتی «پروفسور مولچانوف» و حکم تاریخی در لاهه، راه را برای مالکان سایر اموال مصادره‌شده توسط روسیه برای پیگیری غرامت هموار می‌کند.
با توجه به اینکه بخش بزرگی از شرق اوکراین از سال ۲۰۲۲ به طور غیرقانونی توسط نیروهای روسیه اشغال شده است، طیف وسیعی از چنین پرونده‌هایی می‌تواند به نیابت از کی‌یف در دادگاه‌های بین‌المللی مطرح شود.
اما تسخیر چنین دارایی‌هایی در اسوالبارد ممکن است تازه دشوارتر شده باشد. ماه گذشته دولت نروژ مقررات جدیدی معرفی کرد که مانع از توقیف کشتی‌هایی می‌شود که تدارکات را به مجمع الجزایر می‌رسانند.
بنِدیکته مالتومیر هوگبرگ، استاد حقوق اساسی در دانشگاه اسلو، گفت نروژ در تلاش است از استفاده از دادگاه‌های خود در اختلافات بر سر دارایی‌های روسی جلوگیری کند. این کشور نمی‌خواهد ببیند تنش‌ها با مسکو تشدید می‌شود، به ویژه در اسوالبارد.
«این یک پیام است،» هوگبرگ درباره قانون جدید گفت. «نروژ نخواهد گذاشت حضور روسیه در بارنتسبورگ غیرممکن شود.»
نروژی‌ها مشکلات دیگری نیز داشتند. پس از توقیف «پروفسور مولچانوف»، آن‌ها نگران بودند که نگه داشتن ده‌ها روسی سرگردان در بارنتسبورگ ممکن است باعث انتقام‌جویی مسکو شود. تا هفته دوم سپتامبر، ذخایر غذایی شهر در حال اتمام بود.
فائوسه کشتی شخصی خود را برای جمع‌آوری ۶۹ مسافر و خدمه کشتی روسی اختصاص داد و آن‌ها را به شهر نروژی لونگیربین برد؛ از آنجا آن‌ها به شمال شرق نروژ پرواز کردند و سپس از مرز وارد روسیه شدند.
اکنون، کشتی «پروفسور مولچانوف» در بلاتکلیفی آبی قرار دارد و در بندر بارنتسبورگ در حالی که روسیه در لاهه درخواست تجدیدنظر می‌دهد، زنگ می‌زند. حتی اگر نفتوگاز در نهایت بتواند کشتی ۴۳ ساله را بفروشد، تأثیر زیادی در بازپس‌گیری بیش از ۵ میلیارد دلار طلب خود نخواهد داشت.
اما مدیرعامل شرکت، سرهی فِدورِنکو، می‌گوید مسئله اصلی چیز دیگری است. مهم این است که آن‌ها دارایی روسی را هزاران مایل دورتر از اوکراین در شمال سرد و فرادور تسخیر کردند. این پیام خودش را دارد.
«ما تا زمانی که غرامت تعیین‌شده برای ما به طور کامل پرداخت نشود، به دنبال دارایی‌های روسی در سراسر جهان خواهیم بود،» فِدورِنکو گفت.