در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش میان ایران و ایالات متحده ادامه دارد، مقامات ارشد نظامی و امنیتی عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در تهران با مقامات ایرانی دیدار و گفت‌وگو می‌کنند.
عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه اعضای «اتحادیه دفاعی مکه» هستند؛ یک ائتلاف امنیتی که در بستر بی‌ثباتی منطقه‌ای و نگرانی‌ها درباره تهدیدهای مرتبط با ایران و متحدانش شکل گرفته است.
این سه کشور اکنون با وجود فشارهای فزاینده ناشی از حملات شبه‌نظامیان حوثیِ همسو با ایران در یمن علیه عربستان، به گفت‌وگوی مستقیم با تهران درباره امنیت منطقه روی آورده‌اند.
به گفته مقامات سعودی و ایرانی، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصیم منیر، فرمانده ارتش پاکستان (با رتبه فیلد مارشال) و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، روز دوشنبه در گفت‌وگوهای تهران حضور دارند.
گزارش‌ها حاکی است که آنها با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران دیدار خواهند کرد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این نشست را گامی بالقوه به سوی ایجاد سازوکارهای همکاری امنیتی منطقه‌ای توصیف کرده است.
بقایی در کنفرانس خبری هفتگی خود در تهران، بر خواسته دیرینه ایران برای آنچه «امنیت بومی» (Endogenous Security) نامیده می‌شود تأکید کرد؛ چارچوبی که عمدتاً بر توانمندی‌ها و منافع کشورهای منطقه تکیه خواهد داشت.
پیمان مکه: دفاع جمعی در برابر تهدیدهای منطقه‌ای
عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در آگوست ۲۰۲۶ توافق دفاع مشترک مکه را امضا کردند. بر اساس این پیمان، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی شده و سایر اعضا موظف به ارائه کمک هستند.
این توافق منابع مالی و نفوذ عربستان در بازارهای انرژی جهانی، توانمندی‌های هسته‌ای پاکستان و صنعت پیشرفته دفاعی و عضویت ترکیه در ناتو را گرد هم می‌آورد.
اگرچه این توافق در سایه نگرانی‌های رو به رشد درباره ایران و گروه‌های همسو با آن امضا شد، اما مقامات ترکیه اصرار دارند که این پیمان علیه تهران یا هیچ کشور مشخص دیگری نیست.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در مصاحبه‌ای در ۸ آگوست با خبرگزاری آناتولی گفت که این توافق هیچ کشوری را به عنوان تهدید مشترک معرفی نکرده است. او توضیح داد که کشورها تنها در صورتی هدف تلقی می‌شوند که به یکی از امضاکنندگان حمله کنند.
این توافق در پاکستان تصویب شده است، در حالی که ترکیه آن را به پارلمان ارائه کرده اما هنوز فرآیند ratification (تصویب نهایی) را تکمیل نکرده است.
حملات حوثی‌ها، آزمون دفاع جمعی
حملات موشکی و پهپادی فزاینده حوثی‌های یمن علیه عربستان، نخستین آزمون بزرگ اتحادیه مکه را رقم زده است.
سه کشور در نشست اضطراری ۵ اکتبر در ریاض توافق کردند که به سمت اجرای تعهدات دفاع جمعی خود حرکت کنند؛ اقداماتی شامل تضمین استقرار سریع نیروها و توانمندی‌های نظامی توافق‌شده در عربستان.
این تعهدات در بیانیه‌ای مشترک که توسط وزارت امور خارجه ترکیه منتشر شد، ترسیم شده است.
با این حال، آنکارا مرزی بین حمایت از دفاع عربستان و پیوستن به عملیات نظامی تهاجمی علیه حوثی‌ها در داخل یمن قائل شده است.
فیدان در کنفرانس خبری ۸ اکتبر در آنکارا گفت که این توافق تدافعی است و اعزام نیروهای ترکیه به کشور دیگر برای انجام حملات را رد کرد.
ترکیه در عوض، مشارکت‌های احتمالی خود را در حوزه‌هایی مانند پدافند هوایی، جنگ الکترونیک و کمک‌های فنی ارزیابی می‌کند.
بنابراین، این سه کشور در حالی که آمادگی نظامی خود را تحت مفاد اتحادیه‌ای که برای بازدارندگی حملات طراحی شده تقویت می‌کنند، به دنبال تعامل مستقیم با تهران نیز هستند.
چرا تعامل با تهران؟
پاکستان در ماه‌های اخیر نقش میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن را ایفا کرده است. عربستان سعودی در تلاش است تا تهدید ناشی از حملات حوثی‌ها به خاک و زیرساخت‌های خود را مهار کند، در حالی که ترکیه سعی دارد از تشدید بیشتر تنش‌های منطقه‌ای جلوگیری کند.
راید کریمی، معاون وزیر امور خارجه عربستان برای دیپلماسی عمومی، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس (X) در تاریخ ۲۶ اکتبر گفت که سفر به تهران بخشی از تلاش‌های مستمر کشورهای پیمان مکه برای کاهش تنش‌ها و تشویق راه‌حل‌های دیپلماتیک است.
او افزود که این گفت‌وگوها همچنین با هدف حمایت از تلاش‌های میانجی‌گری قطر و پاکستان انجام شده است.
بیانیه سعودی نشان می‌دهد که گفت‌وگو با ایران در کنار تعهدات دفاعی این اتحادیه دنبال می‌شود، نه لزوماً به معنای تغییر بنیادین در اهداف پیمان.
بازدارندگی نظامی یا امنیت منطقه‌ای؟
تأکید تهران بر ترتیبات امنیتی مبتنی بر ظرفیت‌های داخلی، حداقل به طور نظری، با هدف اعلام‌شده پیمان مکه برای تقویت همکاری امنیتی میان کشورهای منطقه اشتراکاتی دارد.
اما تفاوت‌های قابل توجهی همچنان باقی است.
عربستان روابط امنیتی گسترده‌ای با ایالات متحده دارد، ترکیه عضو ناتو است و پاکستان همچنان به دنبال شراکت‌های دفاعی با قدرت‌های بزرگ جهان است.
در همین حال، هیچ توافقی درباره یک سازوکار جدید امنیتی مشترک منطقه‌ای اعلام نشده است.
با این وجود، نشست تهران بر یک تحول قابل توجه تأکید می‌کند: سه کشوری که در پاسخ به تهدیدهای فزاینده امنیتی منطقه، یک اتحادیه دفاع متقابل ایجاد کرده‌اند، اکنون همچنین به دنبال گفت‌وگوی مستقیم با ایران هستند.
سؤال کلیدی این است که آیا این رویکرد دوگانه می‌تواند تأثیری پایدار بر تنش‌های منطقه‌ای داشته باشد یا خیر.