آمریکا سال‌ها تلاش کرده رقبای خود را از سیستم مالی جهان قطع کند. اما پول از مکان‌هایی مانند ایران و روسیه همچنان جریان داشته است—عمدتاً به لطف بانک‌های چین، به گفته افرادی که با این فعالیت آشنایی دارند.
این چالش با یک بانک منطقه‌ای کم‌شناخته در شرق چین نمونه‌سازی می‌شود که در سال‌های اخیر به کانالی کلیدی برای تراکنش‌های مالی ایرانی و روسی تبدیل شده است، طبق گفته مقامات سابق آمریکایی و اسنادی که وال‌استریت ژورنال مشاهده کرده است. اسناد نشان می‌دهند که وجوه برای خرید کالاهای چینی در نقض تحریم‌های غربی استفاده شده است، از جمله برخی اقلام با کاربردهای بالقوه نظامی.
این بانک، یعنی بانک تجاری چوجو ژجیانگ، در دوران هر دو دولت بایدن و ترامپ توسط مقامات آمریکایی به صورت داخلی پرچم‌گذاری شد زیرا تسهیل‌کننده تراکنش‌هایی بود که ظاهراً برای فرار از تحریم‌ها طراحی شده بودند، به گفته مقامات سابق. آن‌ها گفتند که ZCCB به دلیل تکرار زیاد نامش در نظارت آمریکا بر جریان‌های پولی ایران و روسیه، نسبت به سایر بانک‌های چینی برجسته بود.
اما واشنگتن از تحمیل تحریم‌ها بر ZCCB خودداری کرد. تعیین اینکه آیا ZCCB از منشأ وجوه آگاه بوده دشوار بود و واشنگتن نگران بود که هدف قرار دادن این بانک ممکن است روابط با پکن را خدشه‌دار کند یا سیستم مالی چین را مختل سازد، به گفته مقامات سابق.
به گفته مقامات فعلی و سابق، آمریکا با دوراهی‌های مشابهی در مواجهه با چندین بانک دیگر چینی که در تجارت با روسیه و ایران دخیل هستند، روبه‌روست. وزارت خزانه‌داری در اکتبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که حساب‌های بانکی چینی منبع اصلی حدود ۵ میلیارد دلار بودند که شرکت‌های صرافی ایرانی در سال قبل در سراسر جهان جابه‌جا کردند.
ZCCB در پاسخ به سؤالات وال‌استریت ژورنال گفت که همواره از قوانین چین پیروی کرده و مقررات بین‌المللی را به دقت رصد نموده است.
«ما متعهد به انجام کسب‌وکار مطابق با قوانین و مقررات قابل اجرا، از جمله الزامات مبارزه با پولشویی، مقابله با تأمین مالی تروریسم و مدیریت ریسک تحریم‌ها هستیم،» ZCCB گفت.
چین می‌گوید در تجارت با ایران و روسیه از حقوق بین‌الملل پیروی می‌کند، اما آنچه را که تحریم‌های یکجانبه آمریکا علیه این کشورها توصیف می‌کند، رد می‌نماید.
اسنادی که وال‌استریت ژورنال مشاهده کرده است، نشان می‌دهد شرکت‌های ایرانی سعی کرده‌اند پول را به ZCCB ارسال کنند و آن را از طریق آنچه دولت آمریکا شبکه بانکداری سایه مورد حمایت تهران می‌نامد، مسیریابی نمایند. اسناد دیگر نشان می‌دهند که ZCCB مقصد مکرر پرداخت‌هایی بود که از طریق A7، شبکه فرار از تحریم روسی که ماه گذشته توسط خزانه‌داری به عنوان «سازمان تبهکاری بین‌المللی مهم» معرفی شد، انجام می‌شد.
اسناد نشان نمی‌دهند که آیا مدیریت ZCCB آگاه بوده است که وجوه درگیر نهادهای تحریم‌شده ایران و روسیه بوده‌اند، نقش‌هایشان پشت وبی از شرکت‌های پوششی و واسطه‌ها پنهان شده بود.
کارشناسان می‌گویند این جریان‌ها نقطه ضعفی در تحریم‌های آمریکا را آشکار می‌کند و نشان می‌دهد چگونه چین رقیبان اصلی ژئوپلیتیکی آمریکا را تقویت می‌کند. پکن شریک تجاری کلیدی برای هر دو ایران و روسیه بوده است، نفت آن‌ها را خریده، الکترونیک و سایر کالاها را به آن‌ها فروخته و از طریق بانک‌های چینی پایگاهی در سیستم مالی جهانی به آن‌ها داده است.
«هیچ اشتیاق سیاسی برای تحریم این بانک‌ها وجود ندارد که توسط چین به عنوان تشدید تنش تلقی خواهد شد،» الکساندر زردن، مقام سابق خزانه‌داری در دوره اول ترامپ و بنیان‌گذار شرکت مشاوره کاپیتول پیک استراتژی، گفت.
«در حال حاضر، اقدامات با شعارهای روز D اقتصادی، طرد اقتصادی یا خشم اقتصادی مطابقت ندارند،» او گفت و اشاره به تلاش‌های دولت ترامپ برای انزوای ایران از طریق تحریم‌های فشرده‌تر داشت.
هر بانک خارجی که دسترسی ایران به جریان‌های پولی جهانی را تسهیل کند، خطر قطع ارتباط از سیستم مالی آمریکا را دارد، به گفته یک مقام دولت ترامپ.
«هیچ نهادی خارج از دسترس تحریم‌های آمریکا نیست،» آن مقام گفت.
معامله کردن
تحریم‌های آمریکا محدودیت‌هایی بر آنچه نهادهای ایرانی و روسی می‌توانند در خارج بخرند و بفروشند ایجاد می‌کند، بنابراین آن‌ها عمدتاً تجارت با غرب را متوقف کرده‌اند و در عوض کالاها را از تأمین‌کنندگان چینی خریداری می‌کنند.
برای پرداخت هزینه آن‌ها، باید بانکی پیدا کنند که حاضر باشد وجوه را بپذیرد، که می‌تواند آن نهاد را در معرض جریمه‌های آمریکا قرار دهد. اینجاست که بانک‌هایی مانند ZCCB وارد عمل می‌شوند.
در فوریه ۲۰۲۵، یک شرکت اکنون منحل‌شده در جمهوری قرقیزستان شوروی سابق موافقت کرد حدود ۱.۵ میلیون دلار به یک تأمین‌کننده چینی برای ۴۰،۰۰۰ کیلوگرم تری‌اکسید مولیبدن پرداخت کند، طبق فاکتوری که وال‌استریت ژورنال دیده است.
تری‌اکسید مولیبدن یک ترکیب فلزی است که می‌تواند برای ساخت آلیاژهای مقاوم و حرارت‌پذیر مورد استفاده در وسایل نقلیه زرهی یا موتورهای موشک به کار رود. فاکتور نشان می‌دهد محموله قرار بود با کامیون از چین به سن‌پترزبورگ در روسیه تحویل داده شود.
خریدار، موسوم به شرکت تجاری جمهوری قرقیزستان، هزینه حمل را در دو قسط به حساب تأمین‌کننده در ZCCB واریز کرد، طبق سوابق پرداختی که وال‌استریت ژورنال مشاهده کرد. مقامات آمریکایی شرکت تجاری جمهوری قرقیزستان را یکی از صدها شرکت پوششی برای A7، شبکه فرار از تحریم روسی، توصیف کرده‌اند.
فاکتور و سوابق پرداخت بخشی از مجموعه‌ای از فایل‌های داخلی A7 بودند که پس از حمله هکرها به شبکه روسی و انتشار پیام‌های چت بین کارکنانش عمومی شدند. آن چت‌ها پژوهشگران را به یک درایو ناامن هدایت کرد که یک توسعه‌دهنده A7 هزاران فایل را در دسترس اینترنت عمومی گذاشته بود.
از میان حدود ۳،۵۰۰ تراکنش جزئیاتی که در آن اسناد A7 آمده است، ZCCB بیشترین فراوانی را به عنوان بانک دریافت‌کننده پرداخت‌ها داشت، به گفته زکری توواروزنا، پژوهشگر مستقلی که فایل‌ها را تحلیل کرد.
«این یک بانک روستایی است که از هیچ جا سر برآورده و اکنون در سمت دریافت بسیاری از فعالیت‌های A7 قرار گرفته است،» توواروزنا گفت.
تراکنش‌های جزئیاتی که در اسناد A7 آمده است، از اواخر ۲۰۲۴ تا اواسط ۲۰۲۵ رخ دادند و شامل خرید کالاهای غیرنظامی مانند خودرو و لباس و همچنین اقلامی با کاربردهای بالقوه نظامی، مانند الکترونیک مورد استفاده در جنگ پهپادی بودند.
ZCCB به وال‌استریت ژورنال گفت که در پی آخرین تحریم‌های خزانه‌داری علیه A7 در اوایل اکتبر، دور جدیدی از تحقیقات داخلی را آغاز کرده است و نمی‌تواند تأیید کند که وجوه مرتبط از روسیه سرچشمه گرفته‌اند.
A7 به درخواست اظهار نظر پاسخ نداد. در بیانیه‌ای که در اوایل اکتبر در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، A7 گفت که «برای تضمین پرداخت‌های بی‌وقفه برای بازار روسیه که تحت محدودیت‌های غیرقانونی قرار گرفته است» ایجاد شده است.
مجموعه دیگری از اسناد که وال‌استریت ژورنال بررسی کرده است، نشان می‌دهد چگونه شرکت‌های ایرانی سعی کردند از ZCCB استفاده کنند.
در دسامبر ۲۰۲۳، یک تولیدکننده ایرانی به نام توسعه فولاد ساب موافقت کرد ۱۰۱،۲۹۷.۴۶ دلار برای ورق‌های فولادی مارپیچ از یک تأمین‌کننده مستقر در شانگهای پرداخت کند، طبق فاکتوری که وال‌استریت ژورنال دیده است.
بانک تأمین‌کننده ZCCB بود و فولاد قرار بود طی سال آینده به بندرعباس ایران تحویل داده شود، فاکتور نشان می‌دهد. آمریکا بارها تحریم‌هایی را علیه صنعت و واردات فولاد ایران صادر کرده است.
دو دستور پرداخت از آوریل ۲۰۲۴ مراحل بعدی را نشان می‌دهند. تولیدکننده ابتدا به بانک تجارت، یک بانک دولتی ایرانی، دستور داد ۱۰۱،۲۹۷.۴۶ دلار به حساب ZCCB تأمین‌کننده ارسال کند. سپس بانک تجارت درخواست کرد پرداخت از طریق صرافی‌ای به نام صراف سدف انجام شود که مقامات آمریکایی می‌گویند تعداد زیادی شرکت صرافی برای انجام و دریافت پرداخت‌ها از طرف ایران اداره می‌کند.
بر اساس اسناد مشاهده‌شده توسط وال‌استریت ژورنال، نمی‌توان تعیین کرد کدام شرکت قرار بود پرداخت را ارسال کند یا اینکه آیا ZCCB در نهایت آن را دریافت کرد.
ZCCB گفت که هرگز وجوهی را که از صراف سدف حواله شده است دریافت نکرده، اما از پاسخ به سؤالات بیشتر درباره تراکنش‌های جزئیاتی که وال‌استریت ژورنال گزارش کرده خودداری کرد.
آمریکا بانک تجارت را در ژانویه ۲۰۱۲ و صراف سدف را در ژوئن ۲۰۲۴ تحریم کرد. تجارت، سدف و ساب به درخواست‌های اظهار نظر پاسخ ندادند. تجارت گفته است که از حقوق بین‌الملل پیروی می‌کند و به نفع اقتصاد ایران کار می‌کند.
میاد ملکی، مقام ارشد سابق خزانه‌داری که اکنون در اندیشکده بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها فعالیت می‌کند، گفت این سیستم پیچیده تشخیص ارتباط پرداخت‌ها با ایران را برای بانک‌ها دشوار می‌کند.
«تا زمانی که پول می‌رسد، معمولاً از چندین لایه عبور کرده است،» او گفت.
رشد سریع
ZCCB که در سال ۱۹۸۷ تأسیس شد، همراه با رونق صادرات از پایگاه اصلی خود در ییوو، شهری در شرق چین که میزبان بزرگ‌ترین بازار عمده‌فروشی جهان است، به سرعت رشد کرد. مدارک بانک نشان می‌دهد درآمد حاصل از تراکنش‌های پرداخت بین‌المللی از ۲٪ به نزدیک ۱۲٪ از کل درآمد در بازه ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴ افزایش یافته است.
به گفته مقامات سابق آمریکایی، چین سابقه‌ای در اجازه دادن به بانک‌های کوچک‌تر برای معامله با کشورهای پرخطر مانند ایران و روسیه دارد. به این ترتیب، اگر آمریکا تصمیم بگیرد یک نهاد چینی را تحریم کند، اقدامات آن تنها بازیگران کم‌اهمیت‌تر را تحت تأثیر قرار می‌دهد، در حالی که بزرگ‌ترین بانک‌های چین در نگاه مثبت واشنگتن باقی می‌مانند.
در سال ۲۰۱۲، دولت اوباما یک وام‌دهنده چینی، بانک کونلون، را از معاملات دلاری—سلاح نهایی که آمریکا می‌تواند علیه یک بانک خارجی به کار گیرد—به دلیل dealings با ایران قطع کرد. پکن گفت که از این اقدام «به شدت ناراضی» است و کونلون گفت تحریم‌های آمریکا هنجارهای بین‌المللی را نقض کرده است.
آمریکا از تحریم بانک‌های دیگر چینی به دلیل ارتباط با ایران اجتناب کرده است، علیرغم نگرانی‌هایی که چندین بانک در تراکنش‌ها با این کشور دخیل بودند، به گفته مقامات سابق آمریکایی.
ZCCB توجه خزانه‌داری را مدت کوتاهی پس از حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین جلب کرد، زمانی که شواهدی ظاهر شد که نشان می‌داد این بانک در تسهیل تجارت با صنایع دفاعی روسیه نقش دارد. فرمان اجرایی امضا شده توسط جو بایدن در دسامبر ۲۰۲۳ تهدید کرد بانک‌های خارجی درگیر در تأمین مالی پایه نظامی-صنعتی روسیه را تحریم خواهد کرد.
ZCCB گفت که مدت کوتاهی پس از آن، ارتباطات خود را با مشتریان روسی قطع کرد.
اسناد A7 نشان می‌دهد ارتباطات ZCCB با روسیه در سال ۲۰۲۴ از سر گرفته شد، هرچند به طور غیرمستقیم، از طریق شرکت‌های پوششی و بانک‌هایی در کشورهایی مانند قرقیزستان. ZCCB سال گذشته گفت که ایجاد روابط بانکی مکاتب جدید در قرقیزستان را متوقف کرده است.
تحلیلی توسط شرکت اطلاعات مالی TRM Labs واقع در آمریکا تصویری مشابه برای ایران نشان داد. TRM هزاران سند منتشر شده توسط ویکی‌ایران، وب‌سایتی که دستورهای پرداخت لو رفته، فاکتورها و سوابق تراکنش شرکت‌های مظنون به involvement در تجارت ایران را منتشر می‌کند، بررسی کرد. افشاها ادعا نمی‌کنند همه جریان‌های پولی ایران را پوشش دهند.
TRM بیش از ۹۰۰ حساب در بانک‌های چینی که در اسناد به عنوان مقصد پرداخت‌های مرتبط با ایران بین ۲۰۲۱ تا اواسط ۲۰۲۵ نام برده شده بودند، شناسایی کرد. حدود ۲۴۰ از این حساب‌ها در ZCCB بودند، در حالی که حدود ۶۷۰ مورد دیگر مربوط به سایر بانک‌های چینی بودند، طبق گفته TRM.
ZCCB دقت ویکی‌ایران را زیر سؤال برد و گفت که وب‌سایت را بررسی کرده و ارجاعات به برخی حساب‌ها را یافته است که متعلق به آن نبوده‌اند.