برای مردم شهر صنعتی سامارا در روسیه واقع در کنار رود ولگا، نخستین نشانه حمله اوکراینی، صدای انفجارهایی بود که ستونی از دود را به آسمان بلند کرد.
اگر کرملین درباره هدف ابهام داشت، تصاویر ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی به زودی مشخص کرد که در ساعات اولیه بامداد ۱۵ آگوست چه چیزی مورد اصابت قرار گرفته است: مرکز راکت و فضای پروگرِس، سازنده موشک‌های سایوز-۲ روسیه.
دو موشک فلامینگو به دو ساختمان اصابت کردند، از جمله تأسیساتی با نام ۱۰۶A، یک «اتاق تمیز» که بردهای مادر سیستم‌های پرتاب سایوز در آن مونتاژ می‌شدند.
در میان سایر حملات اوکراین علیه پالایشگاه‌ها و صنایع روسیه، حمله به سامارا برجسته بود و شواهدی از گسترش جنگ ارائه داد؛ جنگی که اثرات جغرافیایی آن – که از طریق حملات ترکیبی و تجاوز به کشتی‌های غیرنظامی در دریای سیاه از قبل در سراسر اروپا احساس می‌شد – اکنون به حوزه فضا نیز نفوذ کرده است.
در نزاعی که ماهیت جنگ را با استفاده گسترده از پهپادها و حسگرهای میدان نبرد بازتعریف می‌کند، دسترسی به فضا و ماهواره‌هایی که این سیستم‌ها را تغذیه می‌کنند – و همچنین توانایی مختل کردن عملیات دشمن در آنجا – روز به روز حیاتی‌تر شده است.
حمله به سامارا نمونه‌ای بارز بود؛ چرا که به موشک‌هایی اصابت کرد که سیستم ماهواره‌ای جدید روسیه به نام «راستوت» (Rassvet) را تحویل می‌دهند؛ سیستمی که به سرعت به عنوان جایگزینی برای استارلینک ایلان ماسک مستقر می‌شود، همان استارلینکی که روسیه اوایل امسال از آن محروم شد.
علاوه بر این، اوکراین امسال سایر سایت‌های متعلق به آژانس فضایی روسیه (روس‌کاسموس) را نیز هدف قرار داده است، از جمله کورولیوف، مجموعه‌ای بزرگ در شمال مسکو، و یک تلسکوپ رادیویی ساخت اوکراین که توسط روسیه در کریمه تصرف شده بود.
تلاش‌های روسیه برای استقرار سریع شبکه راستوت تنها چالش فضایی نیست که اوکراین با آن مواجه است. مسکو همچنین حداقل سه بار از موشک‌های بالستیک اورتشنیک استفاده کرده است – سیستمی که به فضای نزدیک پرتاب می‌شود و سپس چندین کلاهک مستقل قابل هدف‌گیری را مستقر می‌کند که در اصل برای سلاح‌های هسته‌ای طراحی شده بودند.
تمام این موارد باعث شده است که کی‌یف تلاش‌های خود را برای تنوع بخشیدن به دسترسی به سیستم‌های مبتنی بر فضا خارج از ایالات متحده و استارلینک – که اخیراً به طور بحث‌برانگیزی محدود شد – و توسعه اقدامات متقابل فضایی جدید علیه تهدیدهایی مانند اورتشنیک تشدید کند.
اوکراین حداقل سه آزمایش رهگیری در فضای نزدیک انجام داده است زیرا سعی دارد ماهواره‌های مستقل خود را پرتاب کند و به جمع رو به رشد کشورهایی بپیوندد که به دنبال کسب پایگاهی در فضا هستند.
این موضوع ماه گذشته به واقعیت پیوست وقتی اوکراین و شرکت دانمارکی گام‌اسپیس (GomSpace) اعلام کردند که موفق به راه‌اندازی اوبریا نانو (Obria Nano) شده‌اند؛ اولین ماهواره آزمایشی برای یک شبکه ارتباطی مستقل آینده اوکراین که گزارش‌ها حاکی از برنامه‌ریزی برای حدود ۲۴۵ ماهواره در آن است.
«همه نسخه مخصوص خود از استارلینک را می‌خواهند»
به گفته کارشناسان، نفوذ فزاینده جنگ اوکراین به فضا تنها آخرین شاهد از نظامی‌سازی سریع حوزه‌ای است که معاهدات آن همچنان مبهم، منسوخ و غیرقابل اجرا باقی مانده است.
در سپتامبر، تروی مینک (Troy Meink)، وزیر نیروی هوایی آمریکا، برای اولین بار اعتراف کرد که واشنگتن «سلاح‌های کنترل فضایی در مدار» مستقر کرده است، در حالی که گزارش‌هایی وجود داشت مبنی بر اینکه روسیه به طور مرتب ماهواره‌های خود را نزدیک دارایی‌های آمریکا و سایر کشورها در فضا پرواز داده است.
چند هفته بعد، انگار برای تأکید بر این نکته، مشاهده شد که یک ماهواره روسی به نام کاسموس ۲۶۱۲ (Kosmos 2612) به طور تهاجمی به سمت یک ماهواره راداری تجاری متعلق به گروه فنلاندی آیسی‌آی (Iceye) حرکت می‌کند؛ ماهواره‌ای که تصویربرداری سه‌بعدی عوارض زمین را برای ارتش اوکراین فراهم می‌کند. کارشناسان این اقدام را نوعی آزار عمدی توصیف کردند.
«[جنگ فضایی] همیشه به عنوان آینده مطرح بوده است»، می‌گوید دکتر النا گروسفلد (Elena Grossfeld)، متخصص امنیت و فضا در دانشگاه دفاع سوئد. «اما ما همین حالا در آن آینده هستیم.»
گروسفلد استدلال می‌کند که برای روسیه، فضا برای موفقیت نظامی ضروری شده است، به طوری که مسکو عملیات تهاجمی در آنجا را مقدمه‌ای برای درگیری گسترده‌تر در واقعیتی جدید می‌داند که در آن جنگ از اطلاعات و هدف‌گیری مبتنی بر ماهواره جداشدنی نیست.
«این روند قبل از جنگ اوکراین آغاز شد»، گروسفلد گفت. «نیروی فضایی آمریکا [در آن زمان ژنرال دیوید تامپسون، فرمانده دوم] در سال ۲۰۲۱ گفت که ایالات متحده شاهد حملات روزانه [توسط روسیه و چین] به ماهواره‌های خود است.
«این حملات لزوماً جنبه فیزیکی (Kinetic) ندارند، اما اکنون با جنگ و وابستگی همه به فضا برای اطلاعات و ارتباطات، این موضوع به کانون توجه تبدیل شده است.»
اگرچه گروسفلد گفت که قصد روسیه از «قلدری» اخیر علیه ماهواره آیسی‌آی روشن نیست، اما یکی از احتمالات این است که مجبور شود سوخت مصرف کند تا مسیر خود را تغییر دهد و در نتیجه عمر مفید آن کوتاه شود.
این تنها تاکتیک دیده شده نیست. روسیه همچنین از اختلال سیگنال، خیره‌سازی لیزری ماهواره‌ها و استقرار ماهواره‌های جاسوسی «بازرس» در نزدیکی دارایی‌های فضایی خارجی استفاده کرده است.
به گفته کارشناسان، آنچه اوضاع در فضا را پیچیده‌تر می‌کند این است که معاهدات مربوط به حکمرانی در فضا و استقرار سلاح‌ها در سال‌های اخیر منسوخ شده‌اند.
ویکتوریا سامسون (Victoria Samson)، رئیس برنامه امنیت و ثبات فضایی در بنیاد جهان امن (Secure World Foundation) که طرفدار ایمنی و پایداری فضا است، افزایش سریع تعداد کشورهایی را که در فضا فعالیت می‌کنند، همزمان با گسترش فعالیت‌های تجاری شرکت‌هایی مانند اسپیس‌ایکس ایلان ماسک و بلو اورجین جف بزوس یادآوری کرد.
اما در حالی که بسیاری از کشورها برای پرتاب ماهواره‌های خود از اسپیس‌ایکس استفاده می‌کنند، اقدامات اخیر ماسک علیه اوکراین، یعنی کاهش سرعت داده‌های استارلینک، بازنگری سریع در مورد اتکا به پروژه‌های تجاری غیرقابل اعتماد و گاهی ایدئولوژی‌محور را اجباری کرده است.
«تحول بزرگ در دهه گذشته»، به گفته سامسون، «به سمت عملیات فضایی تجاری بوده است و این موضوع در درگیری فعلی [در اوکراین] مسئله‌ساز شده است.»
سامسون مانند گروسفلد، اصطکاک‌ها در فضا را آشکارتر می‌بیند. «این بخشی از رقابت استراتژیک است»، او گفت و به حادثه اخیر قلدری ماهواره‌ای روسیه اشاره کرد. او افزود که با تشدید تنش‌ها، «آمریکا تمایل بیشتری به صحبت درباره اقدامات خود [در رابطه با سلاح‌های فضایی] نشان داده است، در حالی که روسیه و چین روی بسیاری از موارد مشابه کار می‌کنند.
«سپس مسئله استفاده از فضا در یک درگیری نظامی فعال وجود دارد. ما قبلاً شاهد اختلال روسیه در GPS بوده‌ایم که منجر به اختلال در هوانوردی در کشورهای بالتیک شده است. اما این موضوع به ویژه در مسئله استارلینک و توقف‌های اعمال شده توسط آمریکا در اشتراک‌گذاری اطلاعات ماهواره‌ای با اوکراین [که هشدار می‌دهد] موشک‌های بالستیک در حال ورود هستند، مشهود بوده است.»
سامسون معتقد است اگر پیامدی از غیرقابل اعتماد بودن ماسک و دولت ترامپ وجود داشته باشد، آن فشار بر کشورها برای یافتن جایگزین‌ها بوده است. «مانند روس‌ها با شبکه راستوت، اکنون همه نسخه‌های مخصوص خود از استارلینک را می‌خواهند، از جمله اروپایی‌ها.»
برای اوکراین، به گفته فدیر ونی‌سلافسکی (Fedir Venislavskyi)، رئیس زیرکمیته امنیت دولتی کمیسیون دفاع پارلمان، این به معنای حضور «مستقل» اوکراین در فضا است که اکنون از طریق ماهواره اوبریا نانو محقق شده است.
«از زمان شروع جنگ، حوزه فضا برای نیروهای اوکراین حیاتی بوده است و رویدادهای اخیر این موضوع را برجسته کرده‌اند – خواه به تحریک دولت آمریکا یا اسپیس‌ایکس باشد – جایی که ما افت ارتباطات را دیدیم که سیستم‌های فرماندهی و کنترل ارتش ما را به خطر انداخت.
«اکنون باید این موضوع را به سطح دیگری ببریم، نه کمترین دلیل اینکه دشمن از طریق موشک‌های اورتشنیک از فضای بین‌المللی قلمرو اوکراین را تهدید می‌کند. ضروری است که نسبت به این خطر کوته‌بین نباشیم.»
با توجه به اینکه پایگاه‌های پرتاب روسیه اکنون خارج از برد دوربردترین موشک‌های اوکراین قرار دارند، اوکراین در عوض سه آزمایش بر روی سیستم‌های کشتار فرا-جو (exo-atmospheric kill systems) برای رهگیری پرتاب‌ها در فضای نزدیک انجام داده است، از جمله رهگیری پرتاب‌های تسلیحاتی که روی هواپیماهای بسیار بلندپرواز نصب شده‌اند.
«این یک اولویت است»، ونی‌سلافسکی گفت. «ما قبلاً پرتاب سیستم‌های فرا-جو را نمایش داده‌ایم و در حال کار هستیم تا ببینیم آیا می‌توانیم آن را به مرحله تولید برسانیم.» با این حال، او پذیرفت که با توجه به تقاضاهای عظیم جنگ، تأمین مالی مسئله مهمی خواهد بود.
در این میان، مسابقه جدید برای تسلط بر فضا ادامه دارد.