روسیه دو جنگ را پیش می‌برد. اولی درگیری مسلحانه در اوکراین است و دومی، موضوعی بسیار مخفیانه‌تر که هدف آن کشورهایی است که از دولت کی‌یف حمایت می‌کنند.
در کنار حملات سایبری بین‌دولتی، کمپین‌های اطلاعات نادرست و تبلیغات، کرملین به‌طور فزاینده‌ای به تاکتیک‌های دراماتیک‌تر «جنگ ترکیبی» روی آورده است؛ شامل آتش‌افروزی، خرابکاری و نفوذ پهپادهای مسلح.
دولت ولادیمیر پوتین همواره مسئولیت چنین حوادثی را انکار می‌کند و ردیابی آن‌ها تا مسکو می‌تواند دشوار باشد. برخی از این اقدامات ممکن است کار تبهکارانی باشد که هیچ ارتباطی با قدرت خارجی ندارند. رویکرد روسیه معمولاً ابهام کافی ایجاد می‌کند تا مقصر دانستن آن سخت شود.
کشورهای هدف در اثبات و افشای involvement روسیه بهتر شده‌اند. اما این تنها منجر به مشکلی پیچیده‌تر می‌شود: چه باید کرد؟ مخالفان روسیه فعالیت‌های آن را نوعی «گازلایتینگ دیپلماتیک» می‌دانند که توافق بر سر پاسخ جمعی را برایشان دشوار می‌سازد.
«شما دقیقاً نمی‌دانید کدام عمل یک اقدام جنگی محسوب می‌شود و کدام نه»، گفت الکساندر استاب، رئیس‌جمهور فنلاند.
تاکتیک‌ها چیستند؟
آتش‌افروزی
دونالد توسک، نخست‌وزیر لهستان، «سرویس‌های ویژه روسیه» را مقصر آتش‌سوزی که در مه ۲۰۲۴ مرکز خرید ورشو را فرا گرفت، دانست. حملات اخیرتر به تأسیسات مرتبط با تلاش جنگی اوکراین هدف گرفته شده‌اند. در ۱۵ اوت، آتش‌سوزی در ساختمانی که توسط شرکت دفاعی استونی Milrem Robotics استفاده می‌شد و به اوکراین وسایل نقلیه زمینی بدون سرنشین ارائه می‌داد، رخ داد. دولت استونی اعلام کرد که اطمینان دارد دولت روسیه دستور حمله را صادر کرده است. در ۱۸ اکتبر، مهاجمان کوکتل مولوتوف را به محل شرکتی در لیتوانی که تجهیزات اینترنت ماهواره‌ای استارلینک (Starlink) مورد نیاز اوکراین و منطقه را نگهداری می‌کرد، پرتاب کردند. یک نگهبان امنیتی قبل از آسیب دیدن تجهیزات، آتش را خاموش کرد.
بیشتر بخوانید: جنگ مخفی روسیه و توطئه قتل مدیرعامل آلمانی
خرابکاری
آسیب به زیرساخت‌های حیاتی مانند کابل‌های اینترنت و برق زیردریایی اغلب تصادفی است. در موارد دیگر، مقامات شواهدی از involvement روسیه یافته‌اند. لهستان، جایی که جمعیت نسبت به حمایت دولت از اوکراین به‌طور فزاینده‌ای دوقطبی شده، بزرگ‌ترین هدف حملات خرابکاری بوده است. در نوامبر ۲۰۲۵، یک دستگاه انفجاری بخشی از خط آهن که پایتخت لهستان، ورشو، را به گذرگاه مرزی اوکراین در دوروهوسک متصل می‌کرد، نابود کرد. خطوط برق آسیب‌دیده و یک مهار فلزی در ادامه مسیر یافت شد. دولت لهستان تعیین کرد که دو اوکراینی که برای سرویس اطلاعاتی روسیه کار می‌کردند، مسئول این انفجار بودند.
استفاده از مواد منفجره
حوادث دیگر امسال شامل سلاح‌های واقعی بود، هرچند هنوز به حد جنگ تمام‌عیار نرسیده بودند. در شب ۵ اوت، یک کارگر در فرودگاه لایپزیگ/هاله در شرق آلمان — کانالی مهم برای ارسال کالا به اوکراین — یک پهپاد حامل مواد منفجره را در باند نزدیک به یک هواپیمای باربری متعلق به خطوط هوایی آنتونوف اوکراین مشاهده کرد. آلمان رسماً روسیه را مقصر این حادثه دانست. در ۱۱ اوت، غواصان نظامی دو پهپاد دریایی شناور نزدیک یک سکوی گاز در ساحل دریای سیاه رومانی را نابود کردند. نه روز بعد، دو جنگنده F-16 نیروی هوایی رومانی یک پهپاد دریایی را نزدیک همان سکوی گاز منهدم کردند. در اکتبر، حداقل هفت کشتی تجاری هدف حملات پهپادی در سواحل بلغارستان و رومانی قرار گرفتند که بیش از دو دوجین ملوان را کشت.
مداخله سیاسی
مقامات اطلاعاتی غربی می‌گویند روسیه از شبکه‌های اجتماعی و عوامل میدانی برای تضعیف انتخابات و تأثیرگذاری بر افکار عمومی در کشورهایی که از اوکراین حمایت می‌کنند، استفاده می‌کند. مسکو گروهی به نام Storm-1516 را برای تولید ویدیوهای عمیق جعلی (deepfake)، اغلب با کمک هوش مصنوعی، که هدف آن‌ها انتخابات در آمریکا و اروپا است، به کار گرفته است. طبق گفته متخصصان امنیت سایبری، برخی از این ویدیوها میلیون‌ها بیننده داشتند و ادعاهای تقلبی متنوعی درباره جنایات و تخلفات مقامات منتخب را به تصویر می‌کشیدند.
چنین کمپین‌هایی در کشورهای همسایه اوکراین به‌ویژه آشکار بوده‌اند. رومانی در نوامبر ۲۰۲۴ به هرج‌ومرج سیاسی فرو رفت زمانی که یک طرح پیچیده روسی با حملات سایبری و اطلاعات نادرست، یک نامزد حاشیه‌ای طرفدار کرملین را به پیروزی انتخاباتی رساند، طبق یافته‌های تحقیقات چندماهه دادستان‌ها. نتیجه بعداً توسط دادگاه عالی کشور لغو شد. سال بعد، روسیه استراتژی چندوجهی برای مداخله در انتخابات مولداوی و اختلال در روند عضویت آن در اتحادیه اروپا طراحی کرد.
حملات سایبری
هک‌هایی که روسیه مقصر آن‌ها دانسته می‌شود، شرکت‌های تسلیحاتی اروپا را هدف قرار داده‌اند. برخی دیگر به شرکت‌های خدماتی ضربه زده و میلیون‌ها نفر را بدون خدمات ضروری رها کرده و تلاش‌ها برای بازگرداندن آن‌ها را کند کرده‌اند. در ۱ نوامبر، اوکراین و روسیه هر دو اعلام کردند که با حملات سایبری به سیستم‌های هشدار اضطراری و حمله هوایی مواجه شده‌اند. ساکنان کی‌یف در اواخر شب از طریق اپلیکیشن هشدار حمله هوایی که میلیون‌ها نفر از آن استفاده می‌کنند، اخطارهای «خطر هسته‌ای» دریافت کردند. سپس اپلیکیشن هشدارهای «خطر شیمیایی» فرستاد و اعلام کرد: «در خیابان‌های کی‌یف درگیری وجود دارد، خانه‌هایتان را ترک نکنید.»
فراتر از اوکراین، حملات موسوم به «انکار سرویس توزیع‌شده» (DDoS) توسط گروه‌های هکر طرفدار روسیه با نام‌هایی مانند NoName057(16) و ارتش سایبری روسیه، وب‌سایت‌های دولت‌ها، بانک‌ها و سایر زیرساخت‌های فناوری اطلاعات را موقتاً از کار انداخت. در ژوئیه، اتحادیه اروپا «فعالیت‌های سایبری مخرب» در نه کشور عضو را به گروه‌های تحت کنترل سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) نسبت داد. این موارد شامل عملیات خرابکاری مختل‌کننده در لهستان علیه اهدافی مانند نیروگاه‌های حرارتی و برقی بود، که در آن مهاجمان توربین بخار و سیستم تصفیه آب را خاموش کردند. نتیجه، قطعی کوتاه‌مدتی بود که موفق نشد گرمایش مصرف‌کنندگان را مختل کند.
بیشتر بخوانید: درون کمپین خرابکاری سایبری انجام‌شده توسط طرفداران روسیه
نقض حریم هوایی
نفوذ پهپادها و جنگنده‌های سرنشین‌دار روسی به کشورهای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) پس از حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین رایج‌تر شده است. بیست پهپاد وارد حریم هوایی لهستان شدند و سه جنگنده MiG-31 روسی در روزهای جداگانه در سپتامبر ۲۰۲۵ حریم هوایی استونی را نقض کردند، که دولت‌های این کشورها را وادار کرد ماده ۴ ناتو را فعال کنند؛ مکانیزمی که متحدان فقط به‌ندرت در زمان خطر برای مشورت با یکدیگر از آن استفاده می‌کنند. روسیه هرگونه قصد حمله به اهداف در لهستان را انکار کرد.
فرودگاه اصلی لیتوانی در اواخر ۲۰۲۵ بارها بسته شد و پروازها پس از اینکه صدها بالون هواشناسی قطره‌ای شکل که سیگارهای قاچاق را از بلاروس حمل می‌کردند در نزدیکی آن شناور شدند، مختل شد؛ موضوعی که دولت را وادار به اعلام وضعیت اضطراری کرد.
سربازان این جنگ سایه چه کسانی هستند؟
کشورهای اروپایی در سال‌های اخیر صدها افسر اطلاعاتی روسی را اخراج کرده‌اند و اقدامات اخیر جنگ ترکیبی که به مسکو نسبت داده می‌شود، عمدتاً از راه دور هدایت می‌شوند. مجرمان حملات اغلب تبهکاران کوچک هستند. برخی شهروندان جوان کشورهای سابق شوروی هستند که از طریق اینترنت استخدام شده و با ارز دیجیتال حقوق می‌گیرند، گفت آنا گرابوفسکا-شیویک، افسر سابق ضدجاسوسی در آژانس امنیت داخلی لهستان.
یک تیم بین‌المللی از خبرنگاران تحقیقی، عملیات احتمالی سازمان اطلاعات نظامی روسیه (GRU) را کشف کردند که لاتین‌آمریکایی‌ها دارای حق سفر در منطقه شنگن را برای انجام آتش‌افروزی و خرابکاری در سراسر اروپای شرقی استخدام می‌کرد. طبق گزارش LRT لیتوانی، افراد از طریق اپلیکیشن پیام‌رسان تلگرام و گروه‌های فیسبوک با وعده کار پولی جذب می‌شدند.
دام می‌تواند این‌گونه عمل کند: افرادی که از کار کردن برای GRU بی‌خبرند، پیشنهاد دریافت ارز دیجیتال برای انجام وظایف ظاهراً بی‌ضرر، مانند عکس گرفتن از انبارها، می‌گیرند. به‌تدریج، درخواست‌ها حساس‌تر می‌شوند، مانند ارائه عکس‌هایی از زیرساخت‌های حیاتی. سپس استخدام‌کننده به آن‌ها انتخاب می‌دهد: مرتکب عمل مجرمانه جدی‌تر شوند، یا به پلیس محلی تحویل داده شده و متهم به کار برای یک قدرت خارجی شوند.
چه چیزی تغییر کرده است؟
افزایش چشمگیری در اقدامات خشونت‌آمیز نسبت داده‌شده به روسیه در سال ۲۰۲۴ وجود داشت. اگرچه تعداد آن در سال ۲۰۲۵ کاهش یافت، اما تحقیقات بعدی شمار سالانه را افزایش داد و به چند مورد خرابکاری جدی اشاره کرد. این کمپین به نظر می‌رسد در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه داشته است. اندیشکده مرکز امنیت Sahaidachnyi مستقر در اوکراین، ۳۲۸ حادثه در کشورهای اروپایی در ۱۲ ماه منتهی به پایان سپتامبر ثبت کرد، که نسبت به ۲۰۷ مورد در دوره ۱۲ ماهه قبلی افزایش یافته است؛ مواردی که یا توسط مقامات محلی به مسکو نسبت داده شده بودند یا با الگوهای رفتاری قبلی روسیه سازگار بودند.
تمرکز حملات گسترش یافته است. جایی که قبلاً عمدتاً کشورهای همسایه روسیه را تحت تأثیر قرار می‌داد، اکنون کشورهای اروپای غربی را نیز درگیر کرده است. در دسامبر ۲۰۲۵، گزارش شد که پهپادهای نظامی‌گونه به منطقه پرواز ممنوع نفوذ کرده و مسیر هواپیمای حامل ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، را در نزدیکی فرودگاه دوبلین قطع کرده‌اند.
برخی دولت‌های اروپایی بروشورهای آمادگی اضطراری حاوی هشدارهای حملات آینده احتمالی که می‌تواند تلفات غیرنظامی زیادی به جا بگذارد، مانند آتش‌افروزی، خرابکاری، حملات سایبری منجر به سقوط خدمات ضروری یا یک حادثه بیولوژیکی یا شیمیایی، ارسال کرده‌اند.
همچنین احتمال نفوذ کوچک نیروهای ویژه مخفی روسیه به قلمرو اتحادیه اروپا یا ناتو برای آزمایش تعهدات امنیتی، دفاع جمعی و توانایی تصمیم‌گیری وجود دارد. مسکو همچنین ممکن است یک عملیات «پرچم جعلی» (false-flag) با استفاده از پهپادهای اوکراینی ضبط‌شده هماهنگ کند، که کشورهای بالتیک به عنوان هدف احتمالی دیده می‌شوند.
هدف همه این‌ها چیست؟
جنگ سایه روسیه برای بی‌ثبات کردن و تضعیف مخالفانش، تقسیم جمعیت آن‌ها، ایجاد سردرگمی و بی‌اعتمادی و در نتیجه تضعیف حمایت بین‌المللی از اوکراین طراحی شده است. ایده این است که «احساسی ایجاد کنیم که اتفاق بدی در نزدیکی شهروندان عادی در حال رخ دادن است»، گفت گرابوفسکا-شیویک.
دامنه جاه‌طلبی‌های مسکو ممکن است فراتر از درگیری اوکراین باشد. پوتین معتقد است که روسیه، به عنوان یک قدرت بزرگ، باید حوزه نفوذ خود در اروپا را گسترش دهد. در دسامبر ۲۰۲۱، مسکو تضمین‌های امنیتی گسترده‌ای از آمریکا خواست که به عقب‌نشینی گسترده ناتو به مرزهای پس از جنگ سرد در سال ۱۹۹۱ اشاره داشت. پژوهشگران مرکز Sahaidachnyi فعالیت‌های ترکیبی اخیر روسیه را نه تنها آزمونی برای اراده جمعی ناتو و توانایی پاسخ‌گویی آن، بلکه آماده‌سازی برای استفاده احتمالی از نیروی نظامی مستقیم می‌دانند.
آیا جنگ ترکیبی روسیه واقعاً مؤثر است؟
کمپین‌های اطلاعات نادرست و تبلیغات آنلاین ردیابی‌شده به روسیه، به قطبی شدن سیاست اروپایی و افزایش حمایت از احزاب راست‌گرا که با کرملین سازگارترند، کمک می‌کند. مقامات اروپایی پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی مستقر در آمریکا را به دلیل اجازه دادن به سیل اطلاعات نادرست و نفرت‌پراکنی در فیدهای کاربران انتقاد کرده‌اند. حفاظت‌های آزادی بیان و توانایی ترول‌های روسی پشتیبانی‌شده توسط دولت برای تطبیق تاکتیک‌هایشان، پاسخ‌گویی اروپا را نیز دشوارتر می‌کند. فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، در ۱۹ اکتبر به بلومبرگ گفت که روسیه «در حال حرکت به سمت بی‌ثبات کردن کل نظم سیاسی قاره اروپای ما است».
بیشتر بخوانید: قدرتمندترین سلاح در جنگ اطلاعات نادرست روسیه
حملات فیزیکی به خاک اروپا سازمان‌دهی کمی هزینه دارد و می‌تواند حمل‌ونقل و سایر سیستم‌ها را مختل کند. اما، فعلاً شواهد کمی وجود دارد که چنین حوادث کوچکی بر روند کلی رویدادها تأثیر بگذارند. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ توسط مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی نشان داد که رویکرد «اقتصاد گیگ» روسیه برای استخدام اتباع خارجی به صورت آنلاین، در اهداف اولیه خود مبنی بر بی‌ثبات کردن دولت‌های اروپایی، تضعیف پاسخ‌های جمعی و تضعیف حمایت از اوکراین شکست خورده است.
اپراتورهای شخص ثالث اغلب آموزش ضعیفی دیده‌اند، که احتمال کشف، مختل شدن یا شکست توطئه‌ها را بیشتر می‌کند. اکثر آن‌ها تنها آسیب محدودی ایجاد کرده‌اند. و آن‌ها پاسخی جمعی را برانگیخته‌اند که ممکن است روسیه را در موقعیت ضعیف‌تری قرار دهد: دولت‌ها در حال تقویت ضدجاسوسی و حفاظت از زیرساخت‌ها هستند. ناتو با عملیات‌هایی مانند «نگهبان بالتیک» حضور خود را در بال شرقی تقویت کرده است.
نبود حملات خشونت‌آمیزتر و کشنده‌تر برای اکنون، بیانگر یک دوراهی روسی است. افزایش حملات ترکیبی به گونه‌ای که تأثیر بیشتری داشته باشند، حفظ «انکار معقول» (plausible deniability) را دشوارتر کرده و ممکن است پاسخ نظامی قوی‌تر ناتو را دعوت کند. شاید همین دلیل باشد که مسکو همچنان به حملات «زیر آستانه» (sub-threshold) که آنقدر آشکار نیستند تا پاسخ نظامی متعارف را برانگیزند، ترجیح می‌دهد. عملیات خرابکاری ارزان می‌تواند دولت‌ها و شرکت‌ها را مجبور به صرف میلیون‌ها دلار برای محافظت از دارایی‌هایشان کند و تحقیقات منابع پلیس را درگیر می‌کند، که به بالا بردن هزینه کلی حمایت از اوکراین کمک می‌کند.
اروپا چگونه تطبیق می‌یابد؟
مقابله در کشورهایی که کمپین‌های نفوذ روسیه در آن‌ها بیشترین آشکاری را دارند، آسان‌ترین بوده است. در مولداوی، مقامات به مداخله روسیه در انتخابات با افشای اقدامات آن در آنچه مایا سندو، رئیس‌جمهور، «پاسخ تمام جامعه» نامید، واکنش نشان دادند و با مطبوعات همکاری کردند تا به مردم نشان دهند روسیه چه کاری انجام می‌دهد. این رویکرد جواب داد و سندو سال گذشته مأموریتی برای پیشبرد برنامه خود جهت سوق دادن کشور به اتحادیه اروپا کسب کرد.
در مورد خرابکاری، آتش‌افروزی و نفوذ پهپادها، مقامات اروپایی سعی کرده‌اند با نسبت دادن کامل تقصیر به کرملین، ابتکار عمل را پس بگیرند و چیزی را که پوتین ترجیح می‌دهد در سایه بماند، به نور روز بیاورند، به امید بازدارندگی حملات جسورانه‌تر.
«بس کنید با این euphemismها (اصطلاحات نرم‌کننده)،» گفت مارگوس تساهکنا، وزیر امور خارجه استونی. «کمپین خرابکاری و بی‌ثبات‌سازی پوتین در سراسر اروپا «جنگ ترکیبی» نیست. این تروریسم دولتی است.»
دولت‌ها در تلاش هستند تا مطمئن شوند تجهیزات آسیب‌دیده سریع تعمیر می‌شوند و در «افزونگی» (redundancy) — سیستم‌های پشتیبان که هنگام از کار افتادن زیرساخت اصلی فعال می‌شوند — سرمایه‌گذاری می‌کنند. یکی از درس‌های جنگ اوکراین این است که سیستم‌های غیرمتمرکزتر با نقاط شکست کمتر، از کار انداختنشان دشوارتر است.
آن‌ها همچنین در تلاش هستند از وقوع حملات جلوگیری کنند. عملیات نظارت دریایی «نگهبان بالتیک» تعداد نقض‌های لینک‌های برق و کابل‌های مخابراتی زیردریایی را کاهش داده است. حصارهایی در امتداد ۲۰۰ کیلومتر (۱۲۵ مایل) از مرز فنلاند-روسیه نصب شده تا مسکو را در هدایت دسته‌جمعی مهاجران از کشورهای ثالث از مرز به عنوان راهی برای فشار بر منابع ملی فنلاند و تضعیف دولت‌های لیبرال اروپایی دشوارتر کند.
آنچه دشوارتر ثابت می‌شود، وادار کردن روسیه به پرداخت قیمت بالاتر برای کمپین ترکیبی‌اش از طریق تدابیر متقابل تهاجمی است.
در ۱۶ سپتامبر، وقتی اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در سخنرانی اتحادیه خود، پروتکل امنیتی اضطراری منطقه‌ای را در پاسخ به حملات ترکیبی پیشنهاد کرد، واکنش‌ها از پایتخت‌های ملی متفاوت بود. این تدبیر که الگوبرداری شده از ماده ۴ ناتو، پاسخی هماهنگ اروپایی را الزامی می‌کرد. منتقدان گفتند که این کار ناتو را تکراری می‌کند و اتحادیه اروپا فاقد ساختارهای فرماندهی دفاعی برای تبدیل کلمات به عمل است.
ریسک این است که ملت‌های اروپایی همیشه یک قدم عقب‌تر خواهند بود.
«این حملات ترکیبی شکل خود را طوری تغییر می‌دهند که شاید ما هرگز وقت کافی برای استقرار تدابیر متقابل کافی نداشته باشیم،» گفت تایجا تییلیکاینن، مدیر مرکز ممتاز اروپایی برای مقابله با تهدیدهای ترکیبی در هلسینکی.
— با کمک از ات تامیک، کریسی هیکیل، آرون اگلیتیس و آندرا تیمو