تروریسم به روش‌های گوناگون تغییر شکل داده و تحلیل و مقابله با آن را بیش از هر زمان دیگری دشوار کرده است؛ آصف مقدم، رئیس جدید مؤسسه بین‌المللی مبارزه با تروریسم (ICT) در دانشگاه رایچمن، اخیراً در نخستین مصاحبه انحصاری خود پس از تصدی این مقام به روزنامه جروزالیم پست گفت.
مقدم در سال ۲۰۱۱ به ICT پیوست، به عنوان مدیر امور آکادمیک ICT خدمت کرد و از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ به عنوان رئیس دانشکده دولت‌شناسی، دیپلماسی و راهبرد لودر فعالیت نمود.
او برنامه کارشناسی ارشد مبارزه با تروریسم و اطلاعات دانشگاه و همچنین رشته کارشناسی مطالعات امنیتی و مبارزه با تروریسم را مدیریت می‌کند.
مدیر جدید ICT از آکادمی نظامی ایالات متحده در وست‌پوینت آمده است، جایی که او مطالعات تروریسم را هدایت می‌کرد، و همچنین بورسیه‌هایی در دانشگاه هاروارد داشته و در دانشگاه‌های کلمبیا، وست‌پوینت و ام‌یاس لوول تدریس کرده است.
مقدم جایگزین بواز گانور شد که اکنون رئیس دانشگاه است اما ICT را در سال ۱۹۹۶ تأسیس کرد؛ تحقیقات و چندین کتاب مقدم درباره تروریسم، جهاد جهانی، شورش، روابط میان سازمان‌های افراطی و جنگ‌های نیابتی بوده است.
در مصاحبه‌اش با پست، مقدم تکامل اخیر تروریسم را در زمینه گسترده‌تر آن در چهار مسیر ردیابی کرد که هر یک شامل فرسایش یک مرز پیشین تعریف تروریسم بود.
چگونه هوش مصنوعی مانع ورود به تروریسم را کاهش می‌دهد
مسیر اول، نحوه تغییر تروریسم توسط هوش مصنوعی و فناوری و فرسایش مرز سنی است.
«در مورد تأثیر هوش مصنوعی و فناوری، فناوری همیشه بر تروریسم تأثیر داشته است. از دیرباز، تروریست‌ها برای غلبه بر دشمنان خود از جدیدترین فناوری‌ها استفاده کرده‌اند»، مقدم گفت.
سپس او افزود: «این موضوع به یک بازی گربه و موش تبدیل می‌شود. هوش مصنوعی بر تروریست‌ها تأثیر می‌گذارد، اما همچنین بر مبارزان با تروریسم. برای تروریست‌ها، این فناوری مانع ورود به تروریسم را کاهش می‌دهد.
«شبکه‌های اجتماعی تا حدی این روند را آغاز کردند. با ظهور هوش مصنوعی، موانع حتی بیشتر کاهش یافتند. تمایل‌های مختلف منجر به رادیکالیزه شدن افراد به سمت تروریسم می‌شود. تروریست‌ها نیز جوان‌تر می‌شوند»، او هشدار داد.
او ادامه داد: «انتحاری‌ها را در درگیری اسرائیل و فلسطین در نظر بگیرید. قبلاً اصطلاح 'جوان' برای افراد ۱۸ تا ۱۹ ساله به کار می‌رفت. اکنون کودکان رادیکالیزه شده ۱۲ تا ۱۳ ساله در تروریسم مشارکت دارند. در اروپ، رادیکالیسم حتی کودکان کم‌سن‌وسال‌تر را نیز درگیر کرده است. دیگر تعجب‌آور نیست که توطئه‌هایی متمرکز بر کودکان ۱۲ تا ۱۳ ساله را ببینیم.»
همگرایی ایدئولوژی‌های راست افراطی، چپ افراطی و جهادی
مسیر دوم تغییرات، نوع افرادی است که تروریست می‌شوند و فرسایش خطوط میان ایدئولوژی‌های آنها، که همچنین به عنوان «تنوع‌بخشی به تروریسم» شناخته می‌شود.
او به پست گفت: «تروریسم به طور فزاینده متنوع می‌شود.... مجرمان سنتی معمولاً سازمان‌های تروریستی کلاسیک مانند القاعده یا داعش بودند. اکنون، طیف بسیار گسترده‌تری وجود دارد. عوامل منفرد وجود دارند. قطعاً مشارکت دولت‌ها بیشتر شده است. شبکه‌های غیررسمی وجود دارند.
«طیف افرادی که ممکن است به گروه‌های تروریستی بپیوندند بسیار گسترده‌تر است. تنها سازمان‌های تروریستی رسمی وجود ندارند، بلکه تعداد زیادی سازمان با اشکال و گروه‌بندی‌های مختلف و انگیزه‌های متفاوت برای تروریسم خود وجود دارد»، مقدم هشدار داد.
علاوه بر این، او بیان کرد: «همیشه انگیزه‌ها و ایدئولوژی‌های مختلفی وجود داشته است. اما دوره‌هایی در جهان بوده که یک ایدئولوژی غالب بود. در گذشته موج‌های مختلف تروریسم وجود داشته است.
«تروریسم آنارشیستی شکل غالب بود. سپس پس از انقلاب اسلامی [ایران] در سال ۱۹۷۹، تروریسم مذهبی شکل غالب شد. بعد از آن [عمدتاً سنی] جهادی‌گری غالب‌ترین بود. یک افراطی مذهبی [نخست‌وزیر سابق یitzhak] رابین را ترور کرد. در دوره‌های قبلی، همیشه می‌توانست تشخیص داد که یک ایدئولوژی غالب است»، مدیر جدید ICT گفت.
او اضافه کرد: «اکنون یک تناقض زمانی وجود دارد. افراط‌گرایی چپ وجود دارد که شناسایی یک ایدئولوژی واحد غالب در آن دشوار است. اکنون تروریسم باید همزمان با طیفی از ایدئولوژی‌ها دست‌وپنجه نرم کند.
«جهادی‌گری همچنان بسیار قدرتمند است. تهدیدی از سوی راست افراطی و تروریسم چپ افراطی، مانند آنچه در ناآرامی‌های اخیر پاریس و میلان رخ داد، وجود دارد که همه می‌توانند همزمان اتفاق بیفتند. ما نمی‌توانیم هیچ‌کدام را نادیده بگیریم»، مقدم به پست گفت.
سپس او گفت: «تمامی تبادل اثرگذاری میان ایدئولوژی‌ها وجود دارد. آنچه در اروپا با اعتراضات افراطی [چپ] مواجه هستیم، به نظر می‌رسد همزمان توسط ایدئولوژی‌های مختلف انگیزه یافته است. ایدئولوژی‌های جدید در حال شکل‌گیری هستند.»
با کمی ناامیدی، او یادآوری کرد: «ضدصهیونیسم واقعاً به جدیدترین و محبوب‌ترین ایدئولوژی افراطی امروز تکامل یافته است. طیف متنوع‌تری از انگیزه‌ها برای آن وجود دارد.
«نظریه نعل اسبی وجود دارد. هر عنصری از راست افراطی و چپ افراطی گرد هم می‌آیند: راست‌گرایان و افراطیون جهادی در راست افراطی شروع به استفاده از روایت‌ها و نمادهایی می‌کنند که شبیه به جهادی‌گری است. در گذشته، آنها در جعبه‌های جداگانه بودند. اکنون تصویر تهدید پیچیده‌تر شده است»، او استدلال کرد.
با تأکید بر اینکه «یهودستیزی یکی از آن نیروهای اجتماعی است که واقعاً چسبی فراهم می‌کند که این ایدئولوژی‌های مختلف را به هم متصل و پیوند می‌دهد»، او افزود: «آنها همچنین چیزهای مشترک دیگری دارند، مانند نفرت مشترک از دولت.»
او همچنین برجسته کرد: «ربودن هواپیماها پس از یک حادثه اخیر بازگشته است»، اشاره به حادثه هواپیمایی فلای‌دوبی امارات در ۳۰ سپتامبر.
علاوه بر این، او هشدار داد: «خشونت بی‌رحمانه حماس در ۷ اکتبر وجود دارد. تلاش برای ورود به جریان اصلی و عادی‌سازی، ورود به بحث عمومی و صحبت درباره تروریسم به شیوه‌ای که بسیار قابل‌قبول‌تر اجتماعی است، یا حتی در برخی محافل جشن گرفته می‌شود.»
پست و مقدم درباره حادثه ۳۰ آوریل ۲۰۲۴ بحث کردند که در آن آشوبگران ساختمان همیلتون در دانشگاه کلمبیا را تصرف کردند، از جمله تخریب اموال و سنگربندی خود در داخل ساختمان، همراه با یک حادثه موازی که در آن آشوبگران دو نگهبان امنیتی را مورد ضرب و شتم قرار دادند.
«این گسترش تاکتیک‌هاست، حرکت از خشونت افراطی به سمت عادی‌سازی»، او هشدار داد.
وقتی گروه‌های تروریستی مانند ارتش‌های دولتی می‌جنگند
با تمرکز بر مسیر سوم تغییرات تروریسم، مقدم گفت که تروریست‌ها زرادخانه خشونت خود را فراتر از یک ربودن، برخورد یا بمب‌گذاری اتوبوس گسترش داده‌اند. این امر مرز تروریسم را فرسوده کرده و از مقیاس و چارچوب زمانی محدود به سمت خشونت گسترده و مداوم چریکی، شورش و حتی حملات سبک ارتش‌های دولتی با ترکیب سلاح‌ها حرکت کرده است.
او بیان کرد: «مرزهای میان اشکال مختلف خشونت سیاسی، از جمله تروریسم، به تدریج در حال فرسایش است. حماس، داعش و القاعده یکی را از دیگری [به طور دقیق] جدا نمی‌کنند، اما گاهی اوقات هر دو [انواع متعدد خشونت] را همزمان انجام می‌دهند.
«دولت اسلامی می‌تواند به بازار غیرنظامیان بی‌گناه حمله کند و پنج دقیقه بعد با نیروهای ارتش عراق در یک درگیری نظامی کلاسیک بجنگد» - «و این همان سازمان است»، او تأکید کرد.
«برای حزب‌الله و حماس نیز همین موضوع صادق است. حملاتی که این سازمان‌ها انجام می‌دهند اکنون پیچیده‌تر و تعریف‌ناپذیرتر شده‌اند.
«حملات ۷ اکتبر یک حمله تروریستی بود، اما همچنین شامل حملات چریکی به پایگاه‌های IDF بود. آنها یک لشکرکشی نظامی با اقدامات تروریستی بودند»، که می‌تواند محققان مبارزه با تروریسم را که سعی می‌کنند تروریسم و خشونت سبک دولتی را به عنوان پدیده‌های جداگانه بررسی کنند، گیج کند.
با اشاره به اینکه «۱۱ سپتامبر یک حمله تروریستی واضح بود، اگرچه حمله به پنتاگون [پیامدهای گسترده‌تری داشت]»، او همچنین پرسید: «اما تفاوت تروریسم و جنگ چریکی چیست؟ مرزها در حال فرسایش هستند و این پیامدهایی برای مبارزه با تروریسم دارد.»
در مثال دیگر، او گفت: «ایران درگیر جنگ مستقیم و غیرمستقیم است، گاهی با استفاده از جنگ‌های نیابتی، (اشاره به کتاب منتشر شده توسط Routledge).
معنای آن چیست که یک گروه تروریستی نه تنها جنگ چریکی انجام دهد، بلکه فراتر رفته و مانند یک ارتش ملی عمل کند؟
او توضیح داد که «دیدگاه متعارف جنگ دولتی در مقابل جنگ غیردولتی به طور فزاینده مشکل‌ساز است.... بازیگران غیردولتی و بازیگران دولتی به طور فزاینده در جنگ‌های مشابهی می‌جنگند. گروه‌های تروریستی غیردولتی به روش‌هایی می‌جنگند که دولت‌ها می‌جنگند، با استفاده از جنگ سازمان‌یافته با ترکیب سلاح‌ها.»
حتی اگر برخی بازیگران غیردولتی قبلاً از جنگ چریکی استفاده می‌کردند، خود را به عملیات «زد و فرار» و خرابکاری محدود می‌کردند. آنها نمی‌توانستند دشمن را مستقیماً رویارو شوند. آنها قلمرو را نگه نمی‌داشتند، اما عنصر غافلگیری را داشتند.
«این دیگر صادق نیست. شما می‌توانید بازیگران غیردولتی مانند حماس و حزب‌الله را ببینید که به طور فزاینده به روش‌هایی می‌جنگند که دولت‌ها می‌جنگند.... اکثر زرادخانه‌های دولتی در مقایسه با [زرادخانه ۲۰۲۳ حزب‌الله] ۱۵۰,۰۰۰ موشک، ناچیز هستند»، همچنین داشتن زیرساخت عظیم «تونل‌ها و مراکز فرماندهی و کنترل که به عنوان ظرفیت سبک دولتی استفاده شده‌اند. و فقط مسئله زرادخانه نیست. این بازیگران به روش‌هایی می‌جنگند که شبیه دولت‌هاست.»
مقدم توضیح داد که چگونه حزب‌الله و حماس از انواع مختلف جنگ مسلحانه به صورت همزمان استفاده کرده‌اند، مانند «جنگ پهپادی همزمان با حملات پیاده‌نظام. آنها همچنین از مهندسی پیچیده برای حفر تونل‌های زیرزمینی و برنامه‌ریزی پیشرفته استفاده می‌کنند»، که گروه‌های تروریستی در گذشته فاقد آن بودند.
چگونه منازعات محلی به جنگ‌های نیابتی بین‌المللی تبدیل می‌شوند
سرانجام، مسیر چهارم تغییرات، فرسایش «تفاوت میان منازعات محلی و بین‌المللی است. منازعات محلی به طور فزاینده با منازعات بین‌المللی همگرا می‌شوند. کل خاورمیانه اجزای محلی دارد، اما احزاب خارجی نیز درگیر هستند.
«جنگ‌های نیابتی نیز اکنون اغلب در بسیاری موارد منازعات محلی و بین‌المللی را با هم ادغام می‌کنند. جنگ‌های داخلی خاورمیانه در سوریه، یمن و لیبی - همه جنگ‌های نیابتی جزئی هستند. ایرانیان حزب‌الله را برای حمایت از رژیم اسد اعزام کردند. آمریکایی‌ها و ترکیه درگیر هستند»، مقدم گفت.
«همین موضوع در یمن نیز صادق است، جایی که دخالت عربستان سعودی، امارات متحده عربی» و دخالت ایران وجود دارد.
مثال دیگر «جنگ‌های ناشی از ۷ اکتبر است. جنگ ۷ اکتبر یک منازعه محلی بود. اما به سرعت ماهیت بین‌المللی گرفت»، زیرا بسیاری از سازمان‌های درگیر تا حدی نیابتی‌های ایران نیز بودند.
برای مثال، مقدم درباره اینکه «در ۸ اکتبر، یک روز بعد، حزب‌الله موشک‌اندازی می‌کند، به عنوان نیابتی نهایی ایران. سپس حوثی‌ها وجود دارند. خیلی سریع، جنگ‌های پس از ۷ اکتبر تا حدی نیز جنگ‌های نیابتی و منازعه بین‌المللی شدند. [رهبر حماس یحیی] سنوار این را عمداً طراحی کرد.
«این روندهای فراگیر هستند که همه جا می‌توانید ببینید. آنها توسط داده‌ها پشتیبانی می‌شوند»، او یادآوری کرد.
او گفت بهترین مجموعه داده‌ها در این زمینه از UCDP – برنامه داده‌های منازعه اوپسالا، است که اکثر منازعات جهان را در ۲۰ سال گذشته ثبت می‌کند. «آنها با اصطلاحات خود توصیف می‌کنند: جنگ‌های داخلی با ابعاد بین‌المللی، مانند جنگ‌های نیابتی»، او افزود.