آنکارا — تنش‌های میان ترکیه و آذربایجان حداقل به صورت علنی پس از اختلاف بر سر حجاب کاهش یافته است، اما این رویداد، اختلافات پنهانی درباره دخالت در امور داخلی، روابط با ارمنستان و پیوندهای نزدیک باکو با اسرائیل را آشکار ساخت.
این دعوا پس از آن آغاز شد که آذربایجان در ۲۱ سپتامبر قانون جدیدی برای پوشش مدارس تصویب کرد که عملاً حجاب را در مدارس دولتی ممنوع می‌نمود؛ تصمیمی که با انتقاد شدید قانون‌گذاران حزب عدالت و توسعه (AKP) تحت ریاست جمهوری رجب طیب اردوغان مواجه شد. در پاسخ به انتقادات ترکیه، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، تصمیم گرفت در سیزدهمین اجلاس سازمان کشورهای ترک‌زبان که در ۳۰ اکتبر در آنکارا برگزار شد، شرکت نکند.
این بحران تنها پس از آن فروکش کرد که اردوغان در ۸ نوامبر به آذربایجان سفر کرد و او و علی‌اف به صورت علنی پیوندهای نزدیک خود را تأیید کردند. متعاقباً، علی‌اف در ۱۱ نوامبر در نشست COP31 در آنتالیا حضور یافت.
«هیچ‌یک از طرفین ترکیه یا آذربایجان نتوانستند این بحران را به خوبی مدیریت کنند»، نازیم جعفراف، معاون مدیر مرکز روابط بین‌الملل و مطالعات استراتژیک قفقاز (QAFSAM)، یک اندیشکده مستقر در باکو، به المونیتور گفت.
در حالی که آنکارا و باکو در گذشته بر سر مسائل متعددی اختلاف نظر داشته‌اند، به ندرت چنین انتقادات علنی‌ای را مبادله کرده بودند.
شکایت‌های باکو
در حالی که قانون‌گذاران AKP و دیگران ممنوعیت حجاب را ضربه‌ای به آزادی دین می‌دانستند، باکو انتقادات آن‌ها را بخشی از الگوی گسترده‌تر دخالت ترکیه در امور داخلی خود، به ویژه سیستم سیاسی سکولارش، تلقی می‌کرد.
به گفته جعفراف، باکو مسائل مذهبی را از منظر امنیت ملی می‌بیند نه آزادی دین. او گفت که محدودیت‌های حجاب هدف مهار آنچه دولت آن را افراط‌گرایی مذهبی ترویج‌شده توسط همسایه ایران و همچنین تهدیدات بالقوه ناشی از آذربایجانی‌های بازگشته از سوریه می‌داند، دارد.
سال گذشته، ۵۳۷ شهروند، عمدتاً کودکان، از عراق و سوریه به آذربایجان بازگشتند؛ جایی که آن‌ها به دلیل ارتباط با گروه داعش در اردوگاه‌ها یا زندان‌ها بازداشت شده بودند، طبق اعلام وزارت امور خارجه آذربایجان.
باکو همچنین انتقادات ترکیه را تلاشی برای بازی نقش «برادر بزرگ» و تحمیل سیاست داخلی خود می‌داند. در میان این تنش‌ها، علی‌اف در ۲ اکتبر هشداری ضمنی به آنکارا داد و به خارجیان بی‌نام هشدار داد که «در امور ما دخالت نکنند» یا «به ما بگویند چه کار کنیم».
شکایت دیگر باکو، تلاش‌های مداوم ترکیه برای عادی‌سازی روابط با ارمنستان، دشمن دیرینه آذربایجان است. در حالی که آنکارا عادی‌سازی کامل را مشروط به توافق صلح جامع بین ارمنستان و آذربایجان کرده است، ترکیه و ارمنستان به تدریج روابط خود را بهبود بخشیده‌اند — از جمله حرکت به سمت بازگشایی مرز مشترکشان که آنکارا در سال ۱۹۹۳ به نشانه همبستگی با باکو در جنگ قره‌باغ بسته بود.
دیدگاه از سوی ترکیه
ترکیه نیز نسبت به باکو دلخوری‌هایی دارد. یک منبع امنیتی ترکیه که خواست نامش فاش نشود، به المونیتور گفت یکی از این موارد «دخالت بیش از حد آذربایجان در تلاش‌های آنکارا برای عادی‌سازی روابط با ارمنستان» است.
آذربایجان با بازگشایی مرز پیش از برقراری روابط دیپلماتیک مخالف است. در همین حال، آنکارا می‌خواهد مرز با ارمنستان را برای افزایش تجارت و احیای اقتصاد استان‌های مرزی خود باز کند.
دولت ترکیه همچنین با انتقادات عمومی درباره رسیدن نفت آذربایجان به اسرائیل از طریق خط لوله‌ای که به بندر مدیترانه‌ای جیهان در ترکیه ختم می‌شود، مواجه است. اگرچه مقامات ترکیه به صورت علنی از انتقاد پیوندهای نزدیک باکو با اسرائیل — که آنکارا پس از جنگ غزه شاهد وخامت شدید روابط با آن بود — پرهیز کرده‌اند، اما این پیوندها به طور دوره‌ای باعث تشدید تنش‌ها شده است، از جمله در جریان سفر هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در ۱۵ اکتبر به آذربایجان برای شرکت در یک اجلاس بین‌المللی.
پس از آنکه اسحاق هرزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، با یک پرواز تجاری آذربایجان وارد باکو شد — دور زدن ممنوعیت آنکارا برای استفاده هواپیماهای دولتی اسرائیل از حریم هوایی ترکیه — فیدان و هیئت ترکیه هنگام شروع سخنرانی هرزوگ از جلسه خارج شدند.
منبع ترکیه این خروج را اعتراضی به ورود «محرمانه» هرزوگ با پرواز آذربایجان توصیف کرد.
ریسک بسیار بالا
با وجود شکایت‌ها، محو سریع بحران نشان داد که ترکیه و آذربایجان منافع بسیار زیادی دارند تا اجازه دهند بحران عمیق‌تری در روابطشان شکل بگیرد.
ترکیه منافع اقتصادی و انرژی قابل توجهی در حفظ این رابطه دارد. سرمایه‌گذاری‌های مستقیم آذربایجان در ترکیه بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۵ مجموعاً ۲۱.۱ میلیارد دلار بوده است، طبق اعلام سفارت آذربایجان در آنکارا. شرکت نفتی دولتی آذربایجان، سوكار (SOCAR)، دارایی‌های عمده‌ای در بخش پالایش نفت، پتروشیمی و زیرساخت گاز ترکیه دارد، از جمله پالایشگاه نفت STAR، تولیدکننده پتروشیمی Petkim و خط لوله TANAP که گاز طبیعی آذربایجان را از طریق ترکیه به مرز یونان برای ارسال به اروپا حمل می‌کند.
آذربایجان که دارای نیروی نظامی مبتنی بر خدمت وظیفه عمومی است، بیش از یک دهه صرف مدرن‌سازی زرادخانه عمدتاً دوران شوروی خود کرده است. ترکیه این مدرن‌سازی را از طریق آموزش نظامی، تمرینات مشترک و فروش تسلیحات برای تطبیق نیروهای مسلح آذربایجان با استانداردهای ناتو حمایت کرده است. آنکارا همچنین پهپادهای مسلح و سلاح‌های هدایت دقیق، از جمله پهپادهای Bayraktar TB2 که در جنگ ۲۰۲۰ علیه همسایه خود برای ضربه به پدافند هوایی ارمنستان استفاده شدند، به باکو تأمین می‌کند.
طبق توافقنامه دفاعی ۲۰۲۱، دو کشور متعهد شدند در صورت بروز تهدیداتی علیه امنیت هر یک از کشورها، حمایت و کمک نظامی ارائه دهند.
رابطه انرژی نیز دوسویه عمل می‌کند: ترکیه مسیر ترانزیت حیاتی برای صادرات آذربایجان است، با خط لوله باکو-تفلیس-جیهان که نفت آن را به بازارهای بین‌المللی می‌رساند و خط لوله گاز طبیعی تران-آناتولی (TANAP) که گاز آن را به سمت اروپا حمل می‌کند. این وابستگی، انگیزه‌های اقتصادی قوی برای باکو جهت جلوگیری از بحران عمیق‌تر ایجاد می‌کند.
در زمینه گاز طبیعی، عرضه‌های آذربایجان از طریق کریدور جنوبی گاز به ترکیه و اروپا می‌رسد، که TANAP به عنوان قطعه مرکزی آن در خاک ترکیه عمل می‌کند. شرکت دولتی کریدور جنوبی گاز آذربایجان (CJSC) ۵۱٪ سهام TANAP را در اختیار دارد، در حالی که اپراتور خط لوله دولتی ترکیه، BOTAS، مالک ۳۰٪ است.
«هیچ مسئله یا موضوع سوم دیگری آنقدر مهم یا ارزشمند نیست که بتواند به روابط آذربایجان و ترکیه آسیب بزند»، جعفراف گفت.