قطعه گمشدهای در نظریه صدساله اینشتین میتواند به دانشمندان کمک کند تا رفتار ماده در نخستین لحظات جهان را درک کنند و اطلاعات بیشتری درباره دورهای که بازسازی آن تقریباً غیرممکن است، افشا کند.
در شتابدهندههای ذرات، دانشمندان یونها را با سرعتی نزدیک به سرعت نور به هم کوبیدند تا سیالی را که درست پس از بیگبنگ وجود داشت، بازآفرینی کنند. قطرات حاصل تقریباً به اندازه هسته اتم بودند و تنها دهها سپتییلیونیم ثانیه دوام آوردند. یکی از راهها برای بررسی درون این قطرات، ردیابی کوارکهای سنگین بود؛ ذراتی که بدون اینکه بخشی از سیال اطراف باشند، از میان قطرات حرکت میکردند.
آن سیال، که پلاسمای کوارک-گلوئون نامیده میشود، نمایی از نخستین ماده جهان ارائه داد. در کسری از ثانیه پس از بیگبنگ، ماده به صورت مخلوطی تریلیون درجهای از کوارکها و گلوئونها، یعنی ذرات زیراتمی که با سرعتی نزدیک به نور حرکت میکردند، وجود داشت. این حالت تنها چند میکروثانیه طول کشید تا ذرات گرد هم آمدند و پروتونها و نوترونهای پایدارتر را تشکیل دهند.
خواندن سرنخهای حملشده توسط کوارکهای سنگین نیازمند توصیف دقیقی از نحوه فشار و کشش سیال بر آنها بود. آلبرت اینشتین در سال ۱۹۰۵ رابطهای بین حرکت ذره و ساختار میکروسکوپی سیال برقرار کرد. اما در سرعتهایی که به سرعت نور نزدیک میشوند، توصیف آشنا برخی از برهمکنشهایی که مسیر ذره را شکل میدادند، نادیده میگرفت.
ژان دو پلیسی، دانشجوی تحصیلات تکمیلی در مرکز فیزیک نظری MIT (یکی از مؤسسات لینوبر)، و برونو شیچینگ-هیتشفلد از مؤسسه کاوری فیزیک نظری در دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا (UCSB) نظریهای برای پر کردن آن شکاف توسعه دادند. این نظریه پیشبینی میکرد که ذرهای متحرک با سرعت نسبیتی، یعنی نزدیک به سرعت نور، هنگام عبور از یک سیال چگونه احتمالاً تحت فشار و کشش قرار میگیرد. آنها یافتههای خود را در مجله Physical Review Letters گزارش کردند.
کوارکهای سنگین سرنخهایی در لگدهای نادر حمل میکردند
پژوهشگران با یک کوارک سنگین نسبیتی که از میان گازی از کوارکها و گلوئونهای با برهمکنش ضعیف حرکت میکرد، شروع کردند. آن برهمکنشهای ضعیف محاسبات را قابل مدیریت میساختند. آنها نیروهای وارد بر کوارک سنگین را از طریق نیروی هستهای قوی، نیروی بنیادینی که کوارکها و گلوئونها را کنار هم نگه میدارد، محاسبه کردند تا تعیین کنند تکانه آن چگونه احتمالاً تغییر میکند.
محاسبات آنها یک توزیع احتمالی تولید کرد؛ منحنیای که نشان میداد تغییرات مختلف تکانه چقدر محتمل هستند. این توزیع همچنین احتمال لگدهای با قدرتهای مختلف را توصیف میکرد، زیرا لگدهای قویتر تغییرات بزرگتری در تکانه ایجاد میکردند.
«نتیجه ما منبع جدیدی از اطلاعات حملشده توسط کوارکهای سنگین را در تغییرات نادر و غیرعادی بزرگ در حرکتشان آشکار میکند»، گفت دو پلیسی. «چگونگی فراوانی آن تغییرات بزرگ به ماهیت میکروسکوپی پلاسما بستگی دارد و این امکان را مطرح میکند که آنها راه جدیدی برای یادگیری واقعیت درونی پلاسمای کوارک-گلوئون فراهم آورند.»
محدودیتهای حرکت براونی اینشتین
ایده یادگیری درباره یک سیال با تماشای حرکت ذرات از میان آن، ریشه در محیطی بسیار آشنا داشت. در سال ۱۸۲۷، رابرت براون، گیاهشناس، دانههای گرده را لرزان و چرخان در آبی ظاهراً ساکن مشاهده کرد. آن حرکت نامنظم به عنوان حرکت براونی شناخته شد و بعداً الهامبخش کار اینشتین گردید.
نظریه ۱۹۰۵ اینشتین توضیح داد که چگونه فعالیت نامرئی درون یک سیال میتواند یک ذره بزرگتر را به حرکت درآورد. اتمها و مولکولهای موجود در سیال نیروهای تصادفی وارد میکردند که ترکیب شده و ذره را لگد میزدند و هل میدادند، در حالی که اصطکاک سیال آن را کند میکرد. رابطه بین این لگدهای تصادفی و اصطکاک تعیین میکرد که ذره سرانجام چگونه به همان دمای محیط اطراف خود میرسد.
دانشمندان سپس از توضیح اینشتین برای مطالعه بسیاری از سیالات، از جمله پلاسمای کوارک-گلوئون استفاده کردند. آنها فرض کردند که ذرهای که از میان پلاسما عبور میکند، تعادلی از لگدهای میکروسکوپی مشابه آنچه گرده در آب تجربه میکند، را احساس خواهد کرد. در این تصویر آشنا، لگدها از یک توزیع احتمالی زنگولهای پیروی میکردند. لگدهای معمولی حول قله تجمع مییافتند، در حالی که لگدهای افراطی در دنبالهها قرار داشتند و احتمال وقوع آنها در جهتهای مخالف برابر بود.
«اینشتین نشان داد که اصطکاک و لگدهای تصادفی باید دقیقاً به گونهای متعادل شوند که ذره سرانجام به همان دمای محیط اطراف خود برسد»، دو پلیسی توضیح داد. «برای انواع سیالاتی که او درباره آنها فکر میکرد، او درست بود. اما برای ذراتی که با سرعتهای نسبیتی حرکت میکنند، این رابطه فرو میپاشد. و ما ۲۰ سال است که میدانیم چیزی غایب است. بنابراین باید فراتر از کار انجامشده توسط اینشتین برویم.»
لگدهای نادر و قدرتمند منحنی زنگولهای را نقض کردند
محاسبات جدید فقط برای لگدهای کوچک شبیه منحنی زنگولهای اینشتین بود.
«تصویر معمولی براونی فرض میکند که لگدهای بزرگ به شدت نادر میشوند»، گفت دو پلیسی. «اما برای کوارکهای سنگین، این لگدهای نادر بیشتر از آنچه منحنی زنگولهای پیشبینی میکند رایج هستند و احتمال وقوع آنها در جهتهای مخالف برابر نیست: یک لگد بزرگ که کوارک را بیش از حد انتظار ناشی از اصطکاک کند میکند، محتملتر از یک لگد بزرگ همارز است که آن را سریعتر از حد انتظار حرکت دهد.»
وقتی پژوهشگران محاسبات خود را برای پلاسماهای تشکیلشده از ذرات مختلف تکرار کردند، همان الگوی کجشده را یافتند، با دنبالههای نابرابر در هر دو انتهای توزیع. آنها همچنین همان ساختار را در یک محاسبه قبلی برای پلاسمای جفتشده قوی، جایی که ذرات به شدت برهمکنش داشتند، شناسایی کردند، علیرغم تفاوتها در فیزیک میکروسکوپی پایه.
«این اولین بار است که این ساختار ظاهراً جهانی درک و واقعاً رسمیسازی شده است»، گفت دو پلیسی. «این امر مسیری مشخص برای بهتر فهمیدن پلاسمای کوارک-گلوئون، با استفاده از کوارکهای سنگین فراهم میکند.»
پژوهشگران تصور میکردند که نظریه را برای پیشبینی نحوه حرکت کوارکهای سنگین از میان پلاسمای کوارک-گلوئون اعمال کنند، سپس آن پیشبینیها را با آزمایشها مقایسه نمایند. آن مقایسه میتواند به مشخصهسازی ساختار میکروسکوپی پلاسما و تعیین نوع سیال موجود در نخستین لحظات جهان کمک کند.
دو پلیسی گفت پلاسمای نخستین احتمالاً «برهمکنشپذیرتر از آنچه مدلسازی براونی آن پیشنهاد میکند بوده است. این سیال بیشتر شبیه مایع است و کمتر شبیه گاز.»
مرجع: «انتقال کوارک سنگین خارج از لاگاریتم پیشرو غیرگاوسی است» توسط ژان اف. دو پلیسی و برونو شیچینگ-هیتشفلد، ۵ نوامبر ۲۰۲۶، Physical Review Letters.
DOI: 10.1103/7fd5-1kq5
پژوهش تا حدی توسط وزارت انرژی ایالات متحده، دفتر علوم، دفتر فیزیک هستهای تحت قرارداد شماره DE-SC0011090، توسط گرنت شماره NSF PHY-2309135 به مؤسسه کاوری فیزیک نظری (KITP)، و توسط گرنت شماره ۹۹۴۳۱۲ از بنیاد سایمون حمایت شد. این پژوهش از صندوق توسعه شغلی پسادکتری میتچل در KITP بهرهمند شده است.