منامه، بحرین — دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در حالی که دموکراتها پس از شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای برای تصاحب اکثریت در کنگره آماده میشوند، مشتاق به نظر میرسد که جنگ ناپرطرفدارانه با ایران را پشت سر بگذارد.
اما هیچ نشانی وجود ندارد که نشان دهد جنگی که ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، آغاز کردهاند نزدیک به پایان باشد. مسائل اصلی این درگیری — کنترل تنگه هرمز و محاصره دریایی ایالات متحده، سرنوشت برنامه هستهای ایران، و حمایت تهران از نیروهای نیابتی منطقهای — همچنان حلنشده باقی ماندهاند. و ادراک تهران از کاهش اراده سیاسی ایالات متحده، آن را جسورتر کرده است.
در هفته گذشته — پس از اظهارات ترامپ در گورستان ملی آرلینگتون که در آن گفت جنگ «پیروز» شده است — ایران سه بار کشور کوچک بحرین، که میزبان یک پایگاه عظیم نیروی دریایی ایالات متحده است، را با پهپادها هدف قرار داد. روز چهارشنبه اعلام کرد که در یک حمله پهپادی و موشکی، یک پایگاه نظامی در کویت را که میزبان نیروهای آمریکایی است نیز هدف قرار داده است.
این حملات مجدد ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس، که اولین موارد در ماههای اخیر هستند، همزمان با حمله شورشیان حوثی یمن (متحد با ایران) به عربستان سعودی و بر بستر خسارات اقتصادی شدید ناشی از حملات ایران در تنگه هرمز صورت میگیرد.
در این تنگه، که آبراهی حیاتی برای صادرات نفت منطقه است، ویدیوهایی تأییدشده توسط واشینگتن پست، نفتکشهایی را در حال سوختن و ستونهای دود را در میان حملات روزانه این ماه نشان میدهد.
رهبران ایران که بر اثر آنچه توبیخ رأیدهندگان آمریکایی از ترامپ در انتخابات میاندورهای میدانند، روحیه بالایی دارند، علائم کمی از عقبنشینی نشان میدهند.
محمدباقر قالیباف، رئیس پارلمان ایران، در سخنانی روز یکشنبه هشدار داد که وضعیت موجود فشار اقتصادی بینالمللی، که ترامپ آن را به عنوان یک استراتژی کلیدی برای اجبار به تسلیم نهایی پذیرفته است، پایدار نیست. او گفت اگرچه ایران در صورت پذیرش خواستههایش توسط ایالات متحده آماده مذاکره است، اما ارتش ایران «جغرافیای میدان نبرد را تعیین خواهد کرد» اگر آمریکا «اشتباه دیگری مرتکب شود».
عبدالله بندر العتیبی، استاد کمکحال روابط بینالملل در دانشگاه قطر، گفت: «هم ایران و هم ایالات متحده از دیده شدن به عنوان ضعیف میترسند و بنابراین نمیخواهند اولین امتیاز را در مذاکرات بدهند.»
او افزود که دو طرف آنقدر غیرقابل پیشبینی هستند که از نظر تشدید تنش «هر چیزی ممکن است».
الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد در مؤسسه خاورمیانه، یک اندیشکده واشینگتنی، پرسید: «چگونه میتوان این را جز پیروزی برای ایران دانست؟»
واتانکا گفت: «رژیم زنده مانده است. برنامه هستهای آسیب دیده اما بازسازی خواهد شد، و آنها دریافتند که تنگه هرمز چه گوهر ارزشمندی در اختیار دارند. آنها سالها آینده کشورهای حوزه خلیج فارس را گروگان خواهند گرفت.»
در پاسخ به درخواستهای نظری درباره خشونتهای جاری در هرمز و هزینههای اقتصادی ناشی از آن، کاخ سفید در بیانیهای اعلام کرد که ایران یک «کشور شکستخورده» است و ایالات متحده «با کنترل تنگه هرمز و فروپاشی اقتصاد ایران، در موقعیت بسیار قدرتمندی قرار دارد.»
ترامپ گفته است که ترکیبی از محاصره دریایی ایالات متحده و تحریمها اقتصاد ایران را فلج کرده و ایران را مجبور به توافق خواهد کرد. دولت ترامپ مدعی شده است که عملیات نظامی گسترده ایالات متحده برای محافظت از کشتیهای حامل نفت از خلیج فارس به دریای عمان، که در اوت آغاز شد، به بازگشت جریان نفت به سطوح قبل از جنگ کمک کرده است.
اما طبق دادههای مؤسسه واشینگتن برای سیاست خاورمیانه، در ۱۶ روز اول نوامبر، ۱۶ حمله به کشتیها در تنگه هرمز انجام شده است — پس از ثبت رکورد ۳۷ حمله در اکتبر. در یکی از دراماتیکترین ویدیوها، که در ۸ نوامبر در شبکههای اجتماعی منتشر و توسط واشینگتن پست تأیید شد، یک نفتکش قرمز رنگ شرکت Navig8 در حال سوختن در نزدیکی سواحل عمان دیده میشود در حالی که یک قایق دیگر روی آن آب میپاشد.
تصاویر ماهوارهای گرفتهشده توسط ماهواره Sentinel-2 آژانس فضایی اروپا از محل حمله، ستونی از دود را نشان میدهد که آنقدر بزرگ است که به ساحل میرسد. گزارشهای رسانههای محلی حاکی از آن است که نفت ریختهشده از نفتکشهای آسیبدیده به سواحل امارات متحده عربی و عمان رسیده است.
رسانههای دولتی ایران همچنین گزارش دادهاند که حداقل هشت کشتی در هفته گذشته و آخر هفته هنگام حرکت در آبی که ایران آن را محدود میداند، به مین برخورد کردهاند. فرماندهی مرکزی ایالات متحده ویدیویی در ۷ نوامبر منتشر کرد که شلیک «مهمات دقیق متعدد» به یک کشتی تجاری در دریای عمان را نشان میداد که به گفته آن، به هشدارهای آمریکا بیاعتنا بود.
گریگوری برو، تحلیلگر انرژی خاورمیانه در شرکت مشاورهای اوراسیا گروه، گفت قیمت نفت از سقفهای تاریخی پایین آمده است زیرا بازار ریسک عبور از تنگه را در قیمتها لحاظ کرده است. اما او افزود که قیمتها همچنان بهطور چشمگیری بالاتر از دوران قبل از جنگ است و حجم کلی ترافیک از طریق تنگه کسری از میزان قبل از جنگ است.
برو گفت: «تنگه هرمز نه باز است و نه بسته — بلکه محل کشمکش است. عقبنشینی ایالات متحده به معنای پایان جنگ نیست، بهویژه برای حوزه خلیج فارس.»
جنگ منطقه را درگیر درگیریهای خاموش کرده است و مسیر روشنی برای نتیجه نظامی قطعی یا توافق صلح گسترده وجود ندارد.
در هفتههای اولیه جنگ، زمانی که پهپادها و موشکهای ایرانی بر حوزه خلیج فارس میباریدند و هتلهای دبی، پایگاه نظامی ایالات متحده در بحرین و گیاه گاز طبیعی مایع قطر را هدف قرار میدادند، مقامات حوزه خلیج فارس علناً بر مشارکت خود با ایالات متحده تأکید کردند.
اما بهطور خصوصی، بسیاری در منطقه از تصمیم ترامپ برای ورود به جنگ افسوس خوردند و پرسیدند آیا وقتی او از جنگی که آنها هشدار داده بودند آغاز نکند، خسته شود، منطقه رها خواهد شد تا خردهریزها را جمع کند.
اکنون تقریباً پس از گذشت نه ماه، با توجه به اینکه ترامپ راهحل دیپلماتیک مورد نظر قطر و مورد حمایت سایر کشورهای حوزه خلیج فارس را غیرضروری میداند، حس تسلیم وجود دارد. هیچکس نمیخواهد علناً از ترامپ انتقاد کند — ایالات متحده همچنان تضمینکننده اصلی امنیت حوزه خلیج فارس است — اما سخنرانیهای مقامات عالیرتبه این روزها بیشتر بر همکاری منطقهای و گسترش مشارکتها تمرکز دارد تا رابطه با ایالات متحده.
در مصاحبههای اخیر در قطر، بحرین و امارات متحده عربی، ساکنان گفتند که احساس سرگیجه و ناامیدی میکنند.
در سراسر حوزه ثروتمند خلیج فارس، کشورها به دلیل جنگ ضربه اقتصادی خوردهاند: صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند که تولید ناخالص داخلی امسال بهطور متوسط حدود ۵ درصد انقباض داشته باشد.
اما تأثیر نامتوازن بوده و بیشترین شدت آن در بحرین، قطر و کویت احساس میشود، کشورهایی که بندر یا گزینههای جایگزین دیگری برای دور زدن تنگه هرمز ندارند.
در قطر، که مدتهاست یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان از نظر تولید ناخالص داخلی سرانه رتبهبندی میشود، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، ماه گذشته گفت درآمد دولتی در نیمه اول سال ۴۲ درصد کاهش یافته است. اما ساکنان گفتند تأثیر بر زندگی روزمره محدود بوده است.
در بحرین، یک کشور جزیرهای با ۱.۶ میلیون نفر جمعیت که به واردات وابسته است و ثروت نفت و گاز بسیار کمتری نسبت به سایرین در منطقه دارد، تأثیر شدیدتر بوده است. این کشور شاهد ویرانی اقتصاد خود به دلیل آشفتگی مداوم در هرمز بوده است.
در روزهای اخیر در اطراف منامه، پایتخت، مغازهبهمغازه بسته بود و تابلوهای «اجاره» در ویترینها نصب شده بود.
مدیر یک سوپرمارکت گفت ساکنان به دلیل افزایش قیمتها فقط نصف سبد خرید خود را پر میکنند. آرایشگران گفتند سالن زیباییشان که در بعدازظهر پنجشنبه اخیر خالی بود، قبل از جنگ شلوغ و پررونق بود.
یک هنرمند گفت: «من همیشه عصبی هستم.» افت شدید گردشگری او را مجبور به بستن فروشگاهش کرد. «این تمام جهان است که رنج میبرد.»
آن هنرمند که به دلیل نگرانی از انتقاد از ایالات متحده، متحد بحرین، خواست نامش فاش نشود، گفت: «ما فقط میخواهیم ایالات متحده دست از دخالت بردارد.»
صبح یکشنبه و دوباره روز سهشنبه، آژیرها در سراسر کشور به صدا درآمدند، زیرا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران اعلام کرد پهپادهایش تجهیزات نظامی ایالات متحده را هدف قرار دادهاند. دولت مجدداً به ساکنان هشدار داد که به پناهگاهها مراجعه کنند.
دفتر رسانهای بحرین در بیانیهای گفت که این کشور «تحت حملات مکرر و غیرقابل توجیه ایرانی در خاک خود قرار گرفته است.»
با غروب آفتاب و در حالی که گروهی از مردان برای رفتن به مسجد جهت نماز مغرب آماده میشدند، از وضعیت ابراز ناراحتی کردند. عبدالعزیز گفت که قبلاً با وارد کردن موتورسیکلت و دوچرخه و فروش آنها به سربازان آمریکایی در پایگاه دریایی بحرین امرار معاش میکرد.
او گفت اکنون کالاهایی که قبلاً یک ماه طول میکشید تا برسند، چهار ماه زمان میبرند. آمریکاییهایی که به آنها میفروخت رفتهاند — هزاران نفر از آنها قبل از جنگ از پایگاه تخلیه شدند.
او گفت بازار «به دلیل جنگ و به دلیل هرمز مرده است.»
او افزود: «نمیدانم تا کی باید رنج ببریم. اما ما فقط میخواهیم همه چیز دوباره عادی شود.»
جرج و استکلبرگ از واشینگتن و پایپر از لندن گزارش دادند.