به نظر میرسد دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، فعلاً از قرار دادن جنگ ایران در یک الگوی نامحدود و بینتیجه رضایت دارد. او با اجتناب از حملات نظامی و مذاکرات صلح، امیدوار است زمان کافی به محاصره دریایی تنگه هرمز و تحریمهای گسترده آمریکا بدهد تا رژیم تهران را مجبور به تسلیم کند. ترامپ معتقد است میتواند منتظر بماند زیرا واشینگتن تمام اهرمهای فشار را در اختیار دارد. او اخیراً در شبکههای اجتماعی نوشت: «ما نیازی به توافق با ایران نداریم. آن روزها مدتهاست که گذشته است. ما پولشان را داریم، صدها میلیارد دلار، و تنگهشان را هم تحت کنترل داریم!»
تهران دیدگاهی دقیقاً معکوس دارد. رژیم باور دارد که خودش اهرم فشار را در دست دارد، به ویژه پس از آنکه نارضایتی از جنگ و قیمتهای سرسامآور بنزین منجر به شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای شد. ایران، مانند دولت ترامپ، معتقد است که موقعیتش با گذشت زمان قویتر خواهد شد. رهبران این کشور آمادهاند وضع موجود را حفظ کنند و با انجام حملات دورهای پهپادی و سایبری، هزینههای جنگ را برای آمریکا و متحدانش افزایش دهند. هفته گذشته، رئیس شورای عالی امنیت ملی اعلام کرد که ایران اجازه نمیدهد «حتی یک ذره ماده هستهای غنیشده» خارج شود؛ موضعی که به سختی میتواند دولت ترامپ را به سمت مذاکره بکشاند. (یکی از معدود مواردی که رئیسجمهور در طول این جنگ ثابت قدم بوده، عزم او برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است.)
نتیجه بازی صبر دو طرف این است که تعارض پایدار به نظر میرسد. اما این تصویر گمراهکننده است. بزرگترین خطر کنونی، تشدید ناگهانی تنش از طریق محاسبات غلط، یک حادثه، یا تلاش شتابزده یکی از طرفین برای بهرهبرداری از آنچه مزیت خود میداند، است. زیر سطح آرامش ظاهری، این رویارویی عمیقاً ناپایدار باقی مانده است. برنامههای ترامپ برای جنگ ایران در بلاتکلیفی است، زیرا بلاتکلیفی گزینه بهتری نسبت به سایر راهحلهاست. اما این بلاتکلیفی نمیتواند تا ابد ادامه یابد.
در هفتههای منتهی به انتخابات میاندورهای، ترامپ به طور خصوصی به اطرافیانش گفته بود که طرفدار دور بعدی حملات نظامی چنان شدید است که ایران چارهای جز بازگشت به میز مذاکره نخواهد داشت. اما این بار، مذاکرات باید بر اساس شرایط واشینگتن باشد و سرانجام پیروزیای را به ترامپ بدهد که سالهاست مدعی کسب آن است. به نظر میرسد ایده حمله مجدد در روزهای اخیر کمرنگ شده است. یکی از مشاوران بیرونی به ما گفت: «در حال حاضر گزینههای خوبی وجود ندارد.» و انتخابات میاندورهای «وضعیت را بدتر نیز کرد.»
همچنین حس پذیرش واقعیت در کاخ سفید وجود دارد مبنی بر اینکه اهرم فشار ترامپ بر ایران کاهش یافته است، هرچقدر هم که او سعی کند خلاف آن را وانمود کند. تهران اخبار را رصد میکند. پیروزی قاطع دموکراتها توبیخی تند به رئیسجمهور بود. برخی در کاخ سفید میترسند که تندروهای ایران نتیجه را همانطور که بسیاری از تحلیلگران آمریکایی تفسیر کردند، بخوانند: نشانهای از اینکه مردم آمریکا تمایل چندانی به کشمکش طولانی ندارند و ترامپ سرانجام مجبور خواهد شد زیانهایش را محدود کند.
تلاش ناموفق تاماس ماسی، نماینده جمهوریخواه، برای استیضاح پیت هیگست، وزیر دفاع آمریکا، که بخشی از آن ناشی از نحوه مدیریت هیگست از جنگ ایران بود، ریسکهای سیاسیای را که ترامپ در صورت از سرگیری جنگ تمامعیار با آن مواجه میشد، تقویت کرد. بنابراین، تمرکز بر فشار اقتصادی بر تهران به عنوان کمبغضترین گزینه مطرح شده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، هفته گذشته به خبرنگاران گفت: «سرانجام باید غذا خورد. سرانجام واقعیتهای اقتصادی حتی در مغز افراطیترین دیوانگان هم نفوذ خواهد کرد.»
اما دولت تا چه زمانی میتواند تحمل انتظار را داشته باشد؟ استقرار گسترده نظامی پرهزینه است، به پرسنل و تجهیزات فشار وارد میکند و داراییهایی را درگیر میکند که میتوانستند در نقاط دیگر استفاده شوند. حدود ۱۷ ناو جنگی نیروی دریایی آمریکا در خاورمیانه حضور دارند، از جمله سه گروه ضربت حامل هواپیما، که سومین گروه اخیراً از آسیا رسیده است. (مشخص نیست که آیا ناو یواساس تئودور روزولت برای جایگزینی یکی از دو گروه دیگر آمده یا برای تکمیل آنها.) محاصره دریایی از ماه آوریل به صورت مقطعی عمل کرده است. اما ترافیک دریایی از طریق تنگه هرمز همچنان بسیار پایینتر از سطوح عادی است. آمریکا اخیراً عملیات جداگانهای با نام «گروه وظیفه دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) را آغاز کرده تا تجارت تسلیحات، فناوریهای دوکاربردی و سایر مواد تحریمی از مسیرهای زمینی را مختل کند. اما پیشگیری از این قاچاق بسیار دشوار است.
ترامپ همچنین با این خطر مواجه است که بلاتکلیفی، در چشم بسیاری از افراد داخل و خارج از حزب خودش، به نوعی «جنگ ابدی» تبدیل شود که وعده داده بود هرگز شروعش نکند. او اشاره کرده است که جنگ ایران در حال حاضر به اندازه درگیریهای عراق، افغانستان و ویتنام طولانی نشده است. اما پیشبینیهای اولیه او مبنی بر جنگی چند هفتهای، با نزدیک شدن جنگ به ماه دهم، اکنون سادهلوحانه به نظر میرسد. اگرچه کمپین اقتصادی در بسیاری از جنبهها مؤثر بوده است، اما رژیم ایران بیاعتنایی کمی به رفاه مردم خود نشان داده و توانایی شگفتانگیزی در جذب فشارهای آمریکا از خود بروز داده است. در واقع، تهران میتواند درگیری مداوم را ابزاری مفید برای متمرکز نگه داشتن توجه شهروندان بر تهدیدات خارجی، به جای ضعفهای اقتصادی و سیاسی داخلی رژیم، ببیند.
در همین حال، همسایگان ایران واشینگتن را از از سرگیری حملات بازداشتهاند زیرا میترسند هدف انتقامجویی ایرانی قرار بگیرند. ترامپ، فعلاً، به نظر میرسد پیام را جدی گرفته است بدون اینکه به تهران سیگنال عقبنشینی بفرستد. او هفته گذشته در نشست خبری کاخ سفید به خبرنگاران گفت: «در این نقطه، اقدام نظامی چیز خیلی ضروری به نظر نمیرسد—اما ما مسلح و آماده هستیم و برای هر دلیلی آمادهایم.»
حتی اگر ترامپ تغییر موضع دهد—همانطور که بارها این کار را کرده—و درگیری تمامعیار را از سر گیرد، خصومتهای جدید لزوماً ضربهای قاطع نخواهد زد. و حداقل یکی از گزینههایی که ترامپ در کنفرانس مطبوعاتی ژوئیه مطرح کرد—حمله به تصفیهخانههای آب به بخشی از حملات گسترده به زیرساختهای ایران—میتواند مصداق جنایت جنگی تحت قوانین بینالمللی باشد. دموکراتها، با اکثریتهای بزرگ جدید خود در هر دو مجلس کنگره، میتوانند هرگونه هدف قرار دادن تصفیهخانههای آب را به فهرست مسائل مربوط به جنگ ایران که میخواهند در ژانویه مورد تحقیق قرار دهند، اضافه کنند.
در دسامبر ۲۰۱۱، اریک اشمیت، مدیرعامل وقت گوگل، هشدار شومی درباره توانمندیهای سایبری ایران صادر کرد. ایران تازه یک پهپاد آمریکایی را به سرقت برده بود و مظنون به انجام حمله سایبری در اروپا بود. اشمیت در مصاحبهای با سیانان گفت: «ایرانیان به دلایلی که ما کاملاً درک نمیکنیم، در جنگ سایبری غیرمعمولاً بااستعداد هستند.» بیش از یک دهه بعد، ایران بارها توانمندیهای سایبری خود را از طریق حملات اثبات کرده است. فرانسه هفته گذشته واحد سایبری وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را متهم کرد که در اکتبر به سیستمهای سرمایشی حدود ۷۰۰ مکان تجاری فرانسوی نفوذ کرده و کنترلها را دستکاری کرده تا مواد غذایی فاسد شوند، آتشسوزی رخ دهد و تجارت مختل شود. در ژوئیه، هکرها مرتبط با ایران مظنون بودند که بیش از ۳۰ سیستم آب شهری در مینهسوتا را هدف قرار داده و تنظیم پمپها و عملیات تصفیه را مختل کردهاند.
این موارد ممکن است تنها پیشنمایی از آنچه تهران در صورت از سرگیری عملیات نظامی توسط آمریکا آزاد خواهد کرد، باشند. ایران همچنین توانایی مختل کردن حملونقل دریایی در تنگه هرمز با مین و پهپاد، تهدید نیروهای آمریکا و متحدان منطقهای، و اختلال در عملیات آمریکا در سراسر جهان را حفظ کرده است. ماه گذشته، دوازده بمبافکن B-1 پس از تهدیدات گروهی مرتبط با ایران، از پایگاه انگلیسی مورد استفاده آمریکا در بریتانیا جابهجا شدند.
در حالی که آمریکا و ایران مواضع خود را تثبیت میکنند، فشار میآورند و یکدیگر را آزار میدهند، قیمت نفت همچنان بالا مانده است؛ نفت برنت فقط کمی زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه معامله میشود. دنی سیترونیویچ، مقام سابق اطلاعاتی اسرائیل که متخصص امور ایران است، به ما گفت: «بازگشت به قیمت ۷۰ دلار در هر بشکه، که در ابتدای جنگ بود، بسیار دشوار خواهد بود.»
فعلاً، همه طرفها با توجه به گزینههای ناخوشایند دیگر، این وضع موجود ناهنجار را تحمل میکنند. اما به دلیل هزینههای فزاینده محاصره آمریکا، «این سناریو برای ادامه یافتن تا ابد، بیش از حد ناپایدار، بیش از حد خطرناک و بیش از حد پرهزینه است»، به گفته تریتا پارسی، همبنیانگذار موسسه کوئینسی برای سیاستگذاری مسئولانه (Quincy Institute for Responsible Statecraft)، یک اندیشکده. چیزی باید تغییر کند.
پارسی گفت یکی از نتایج احتمالی، سناریوی «پنیر سوئیسی» است: ایالات متحده به تدریج و به صورت مخفیانه اجرای محاصره و تحریمها را شل میکند، در حالی که رسماً هر دو را سر جای خود نگه میدارد. این کار میتواند کشتیها را برای استقرار در نقاط دیگر آزاد کند و به تدریج اجازه عبور بیشتر نفتکشها از تنگه هرمز را بدهد و عرضه انرژی جهانی را افزایش دهد. در همین حال، کشورهای حوزه خلیج فارس ممکن است شروع به مذاکره ترتیبات مستقل خود با تهران برای محافظت در برابر حملات انتقامجویانه کنند. ایران ممکن است در این ترتیب چیزهای کافی برای دوست داشتن پیدا کند و عملاً صبر کند تا سوراخها پنیر را ببلعند. آنچه از این فرآیند بیرون میآید، به گفته پارسی، میتواند «تعادل جدیدی» باشد که در آن ایالات متحده میتواند ادعا کند تحریمها را حفظ کرده یا محاصره را اجرا میکند، اما آنقدر ضعیف عمل میکند که «ایرانیان انگیزهای برای تشدید تنش نداشته باشند.»
چنین ترتیبی ممکن است برای ترامپ زمان بخرد و از بازگشت فوری به خصومتها جلوگیری کند. اما او را نیز در حالت تعلیق (پورگاتوری) باقی خواهد گذاشت. ترامپ نمیتواند با اعتبار کافی ادعا کند که ایران را شکست داده یا توانمندیهایش را به طور معناداری تضعیف کرده است. همچنین مجبور نخواهد شد با پذیرش شرایط ایران در میز مذاکره، شکست خود را بپذیرد.
فاصله بین خواستههای دو طرف همچنان عظیم است. واشینگتن توافقی میخواهد که عملاً برنامه هستهای ایران را منحل کند و تنگه هرمز را به آبی آزاد و باز تبدیل نماید. تهران توافقی میخواهد که کنترل مؤثر آن بر تنگه را به رسمیت بشناسد، تحریمها را لغو کند و تضمین دهد که ایالات متحده دیگر حمله نخواهد کرد.
فعلاً، ایران و دولت ترامپ راههایی برای اجتناب از تصمیمات دشواری که ممکن است به نتیجهای روشن منجر شود، پیدا کردهاند. در عوض، هر دو طرف شرط بستهاند که زمان به نفع آنهاست. اما این ممکن است خطرناکترین فرضیه همه باشد.