ساکنان شهری در شمال شرق ایران بیش از یک دهه است که برای محافظت از کوهی که منبع آب آنهاست، مبارزه کردهاند. اکنون مقامات با وجود اعتراضات زیستمحیطی حلنشده، اجازه دادهاند فعالیت معدنکاری از سر گرفته شود. این تصمیم پرسشهای تازهای را درباره اینکه جمهوری اسلامی امنیت چه کسی را اولویت قرار میدهد، زمانی که حفاظت از منابع آب با منافع صنعتی و جاهطلبیهای گستردهتر نظامی و ایدئولوژیک رژیم در تضاد است، برمیانگیزد.
مرکز این اختلاف کوه شاهوار، نزدیک شاهرود است، اما ماده معدنی استخراجشده از آن، این مبارزه محلی را به روایتی بسیار بزرگتر متصل میکند. بوکسیت آن به صنعت آلومینیوم جاجرم عرضه شده است؛ جایی که تحقیقات رویترز پروژهای تاسیسشده توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) برای تولید پودر آلومینیوم جهت سوخت موشک را کشف کرد. شواهد موجود، سنگ معدن شاهوار را مستقیماً به موشکها ردیابی نمیکند، اما مقصد آن سنگ معدن و منافع حاصل از استخراج مجدد را موضوعی برای نظارت عمومی میسازد.
با بازگشایی معدن، جایگزینی علیاکبر قربانلو، مدیر طولانیمدت محیط زیست شاهرود، به جنجالها افزوده است. آنچه در میان است این است که آیا نهادهای مسئول حفاظت از آب و حیات وحش میتوانند به طور معنادار تصمیماتی را که آنها را در معرض خطر قرار میدهد، به چالش بکشند یا خیر.
آب و حیات وحش در طول زنجیره تأمین مواد معدنی
معدن بوکسیت تاش در کوهستان شاهوار، شمال غرب شاهرود در استان سمنان واقع شده است. این حوزه آبخیز، منابع آب شاهرود و بسطام را پشتیبانی میکند و آسیب به دامنهها و پوشش گیاهی آن را به دغدغهای برای خانوارها و کشاورزان پاییندست تبدیل میکند. ساکنان و فعالان محیط زیستی نسبت به اثرات معدنکاری بر کیفیت آب، پوشش گیاهی و سیلابها اعتراض کردهاند.
شاهوار همچنین زیستگاه پلنگ ایرانی، گوسفند وحشی و بز وحشی است. منطقه گستردهتر شاهرود شامل ذخیرهگاه زیستکره توران نیز میشود که میزبان یوزپلنگ آسیایی در معرض خطر انقراض بحرانی و گورخر ایرانی است. اینها زیستگاههای متمایزی هستند، اما در کنار هم مسئولیتهای اکولوژیکی پیش روی مقامات محیط زیستی منطقه را نشان میدهند.
در شرق بیشتر، مجتمع معدنکاری و فرآوری جاجرم در استان خراسان شمالی قرار دارد. منطقه اطراف آن شامل پناهگاه حیات وحش میاندشت است، جایی که سه یوزپلنگ آسیایی در ژانویه ۲۰۲۵ مشاهده و عکسبرداری شدند. حضور این حیوانات، حفاظت از زیستگاه و مسیرهای حرکت حیات وحش را به ویژه مهم میسازد.
خطرات زیستمحیطی در خود مجتمع صنعتی ملموستر است. تحقیقات آلودگی شدید گرد و غبار مرتبط با عملیات خرد کردن و مدیریت پسماند جاجرم را شناسایی کرده است. در حادثهای دیگر، یک آهو در استخر پسماند گل قرمز کارخانه آلومینا گیر افتاد و تلف شد که منجر به درخواست مدیر محیط زیست محلی برای ایجاد موانع قویتر جهت جلوگیری از ورود حیات وحش شد.
از سنگ معدن شاهوار تا ارتباط نظامی جاجرم
تاش و جاجرم از طریق یک زنجیره تأمین تثبیتشده به هم متصل هستند. بوکسیت استخراجشده در تاش برای فرآوری به جاجرم حمل شده است و مقامات نیاز مجتمع جاجرم به مواد خام را دلیلی برای بازگشایی معدن ذکر کردهاند.
آنچه پس از فرآوری اتفاق میافتد، اهمیت گستردهتری به این مسیر تأمین میبخشد. بوکسیت به آلومینا تبدیل میشود که سپس برای تولید فلز آلومینیوم استفاده میگردد. آن فلز کاربردهای غیرنظامی گستردهای دارد، اما همچنین میتواند به پودر برای پیشرانهای موشکی جامد تبدیل شود. مشارکت گزارششده جاجرم در آن مرحله نهایی، تقاضای نظامی را به بحثی وارد میکند که در غیر این صورت به عنوان اختلاف بر سر معدنکاری و توسعه صنعتی ارائه میشد.
اسناد بررسیشده توسط رویترز، پروژه پودر آلومینیومی در جاجرم را توصیف کردند که برای برنامه موشکی سپاه پاسداران تاسیس شده و توسط شرکت آلومینای ایران اداره میشود. نامهای منسوب به یک فرمانده سپاه پاسداران، این پروژه را مهم برای خودکفایی داخلی در سوخت موشک جامد معرفی کرد.
زیرساخت نظامی محدود به جاجرم نیست. مجتمع جداگانهای در جنوب شرق شاهرود به عنوان مرکز تحقیقات، تولید سوخت جامد و ساخت موتور موشک سپاه پاسداران شناسایی شده است. این مکان همچنین هدف حملات اسرائیل قرار گرفت. این تسهیلات از نظر جغرافیایی از معدن شاهوار متمایز است و حضور آن رابطه تأمین مستقیمی را اثبات نمیکند.
این اتصالات، بازگشایی معدن را برای نظارت بر زنجیرههای تأمین صنایع نظامی ایران مرتبط میسازد. شواهد بیشتری برای تعیین اینکه آیا تقاضای نظامی بر این تصمیم تأثیر گذاشته است یا خیر لازم است، اما پیوندهای زنجیره تأمین پرسشهایی را درباره فوریت بازگرداندن این منبع مواد خام برمیانگیزد.
این تصویب پس از ارجاع اختلاف توسط مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، به دفتر امور حقوقی ریاست جمهوری انجام شد. تصمیم برای ادامه کار با وجود اعتراضات سازمان حفاظت محیط زیست، پرسشهایی را درباره میزان اختیاری که مقامات محیط زیستی حفظ میکنند، زمانی که حفاظت از آب و حیات وحش با اولویتهای صنعتی در تضاد است، برمیانگیزد.
هزینه مخالفت زیستمحیطی
پس از نزدیک به سه دهه خدمت در حفاظت محیط زیست، قربانلو از نقش رهبری خود به سمت کارشناسی منتقل شد، در حالی که تنها دو یا سه ماه تا بازنشستگیاش باقی مانده بود. اعلامیه عمومی خروج او را به عنوان بازنشستگی معرفی کرد، اما اظهارات او در مراسم تحویل داستان متفاوتی را بیان میکرد. او پرسید چرا مدیریت نمیتوانست تا پایان دوره خدمتش صبر کند و هشدار داد که چنین رفتاری همکارانش را دلسرد خواهد کرد.
انتقال مجدد او همزمان با ادامه مخالفتها با فعالسازی مجدد معدن بود و قدرت نظارت محیط زیستی در شاهرود را برجستهتر کرد. این اقدام همچنین درآمد او را در ماههای پایانی دوران کاریاش کاهش داد. برای کارکنان حفاظت محیط زیست، از جمله نگهبانانی که قبلاً با حقوق کم دستوپنجه نرم میکنند، از دست دادن درآمد پس از دههها خدمت دشوار، سختی مالی را به عدم قطعیت حرفهای اضافه میکند.
بهروز بهرامی، کارشناس سابق سازمان حفاظت محیط زیست و مشاور طرح رفاه ایران، ابتکاری که برنامههایی برای گذار ایران از جمهوری اسلامی تدوین میکند، از فشارهای مشابه بر مقامات محیط زیستی در نقاط دیگر کشور سخن میگوید. به گفته بهرامی، مهدی ریحیخرم، که در آن زمان مدیر حفاظت محیط زیست در استان همدان در غرب ایران بود، پس از مقاومت در برابر پروژه فولادی نزدیک روستاها درخواست بازنشستگی زودهنگام کرد. در استان ساحلی جنوبی بوشهر، او میگوید امیر مهدویانی، که در آن زمان مدیر حفاظت محیط زیست استان بود، پس از گزارش تخلفات مرتبط با سپاه پاسداران، از جمله آسیب به پارک ملی نایبند، برکنار شد.
بازگشایی معدن شاهوار اولویتهای جمهوری اسلامی را روشن میسازد. مقامات با وجود اعتراضات زیستمحیطی و سالها مقاومت محلی، اجازه دادهاند استخراج ادامه یابد. پیوندهای نظامی گزارششده زنجیره تأمین، شفافیت درباره آن تصمیم را مهمتر میکند. آب، حیات وحش و میراث طبیعی ایران داراییهای عمومی هستند، اما کسانی که به آنها وابستهاند، ریسک تصمیماتی را تحمل میکنند که سالها سعی کردهاند آنها را به چالش بکشند.