واشینگتن — ایران حملات خود به بحرین را از سر گرفت و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) در ۱۷ نوامبر حملهای ششپهپادی را آغاز کرد؛ چهار روز پس از ادعای ضربه به یک تأسیسات راداری هشدار زودهنگام آمریکا. این رویدادها نشاندهنده تشدید شدید تنشها پس از ماهها آرامش نسبی در منطقه خلیج فارس است. هشدارهای موشکی دو بار قبل از طلوع آفتاب در ۱۸ نوامبر به صدا درآمد و گزارشهایی از انفجار در سراسر این پادشاهی جزیرهای منتشر شد، در حالی که سامانههای دفاع هوایی با تهدیدات ورودی مقابله کردند. مقامات بحرین ایران را مسئول آخرین حمله دانستند که سومین حمله در طول یک هفته بود.
فراتر از اندازه کوچک و موقعیت جغرافیایی بحرین، اتحاد نظامی نزدیک این کشور با واشنگتن توضیح میدهد چرا ایران از ۲۸ فوریه بارها این کشور را هدف قرار داده است. این پادشاهی جزیرهای میزبان مقر فرماندهی ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا و تأسیسات حیاتی راداری، نظارتی و هشدار زودهنگام آمریکایی است. تهران این تأسیسات را به دلیل نقش آنها در عملیاتهای نظامی آمریکا، اهداف مشروع میداند.
بحرین به عنوان نقطه فشار ایران علیه واشنگتن
حملات اخیر علیه بحرین با هدف نشان دادن این نکته انجام شدهاند که نیروها و زیرساختهای آمریکا در خاورمیانه نمیتوانند از پیامدهای فشار واشنگتن بر تهران مصون بمانند.
راب گایست پینفولد، استاد امنیت بینالملل در کالج کینگ لندن، به المانیتور گفت: «تهران عملاً در تلاش است تا هزینههایی را بر واشنگتن تحمیل کند بدون اینکه ریسک بزرگتر تشدید تنش را در صورت حمله به یکی از کشورهای بزرگتر حوزه خلیج فارس یا اسرائیل متحمل شود. به طور خلاصه، حمله به بحرین یک تمرین پیامرسانی است و احتمالاً نشان میدهد که ایران سعی دارد اراده قویتر و تمایل بیشتری به تشدید تنش نسبت به آمریکا داشته باشد.»
مسئولان ایرانی محاصره دریایی آمریکا، محدودیتهای اقتصادی و تهدیدات نظامی مداوم را امتداد جنگ میدانند، حتی در غیاب عملیاتهای نظامی گسترده. تهران میخواهد دولت ترامپ را متقاعد کند که وضعیت فعلی «نه جنگ، نه صلح» پایدار نیست.
نگار مرتضوی، پژوهشگر ارشد در مرکز سیاستگذاری بینالمللی، به المانیتور گفت: «این بخشی از راهبرد بازدارندگی گستردهتر ایران است. بالا بردن هزینههای نظامی، اقتصادی و سیاسی رویارویی مداوم، در حالی که فشار بر واشنگتن برای دستیابی به یک توافق مذاکرهشده ادامه دارد.»
راهبرد نظامی در حال تحول ایران
حملات به بحرین بازتاب تحولی گستردهتر در راهبرد نظامی ایران است، به طوری که تهران به طور فزایندهای مایل است به جای صرفاً پاسخ به اقدامات آمریکا یا اسرائیل، از قدرت به صورت پیشگیرانه استفاده کند.
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد امور ایران در گروه بحران بینالمللی، ضمن هشدار درباره خطرات این روند، به المانیتور گفت که این تغییر ناشی از ناامیدی فزاینده از فقدان پیشرفت دیپلماتیک و محاصره طولانیمدت است.
او افزود: «حملات مکرر احتمال تلفات آمریکایی و واکنش نظامی شدیدتر آمریکا را افزایش میدهد که میتواند منجر به حملات بیشتر ایران در سراسر خلیج فارس شود. این حملات همچنین تلاشهای میانجیگری را پیچیدهتر میکند، زیرا دولتهای منطقه بیش از پیش نگران امنیت خود هستند. به این معنا، حملات ظاهراً با هدف تقویت موضع بازدارندگی و چانهزنی ایران طراحی شدهاند، اما میتوانند تشدید رویارویی گستردهتری را نیز تسریع کنند که تلاشهای دیپلماتیک در پی جلوگیری از آن هستند.»
عوامل داخلی و ایدئولوژیک دشمنی ایران با بحرین
عوامل سیاسی و ایدئولوژیک نیز پشتوانه دشمنی ایران با بحرین هستند. همانطور که عزیزی توضیح داد، تهران از صدور احکام اخیر علیه دهها روحانی شیعه بحرینی خشمگین است. سپاه پاسداران صراحتاً هشدارهای خود علیه بحرین را به هر دو مورد همکاری نظامی این پادشاهی با واشنگتن و مجازات چهرههای مذهبی شیعه مرتبط دانسته است.
صرفنظر از انگیزههای تهران، این حملات میتواند در نهایت منافع ایران را تضعیف کند و بحرین و سایر کشورهای حوزه خلیج فارس را به واشنگتن نزدیکتر سازد.
عزیزی به المانیتور گفت: «مشکل برای ایران این است که فشار نظامی آن ممکن است نتیجهای معکوس آنچه قصد دارد ایجاد کند. به جای تشویق دولتهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) به فاصله گرفتن از واشنگتن، حملات مکرر میتواند وابستگی آنها به حمایت آمریکایی را تقویت کند.»
فرسایش اعتماد کشورهای حوزه خلیج فارس به تضمینهای امنیتی آمریکا
با از سرگیری حملات تهران به بحرین و کویت، اعضای شورای همکاری خلیج فارس با وظیفه دشوار تعادل بین روابط امنیتی دیرینه با واشنگتن و تلاشها برای تثبیت روابط با ایران مواجه هستند.
تأسیسات نظامی آمریکا در حوزه خلیج فارس سالها به عنوان امری ضروری برای محافظت از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در برابر تهدیدات خارجی تلقی میشد. جنگ امسال این فرضیه را به چالش کشیده است. این تأسیسات به جای محافظت از کشورهای حوزه خلیج فارس در برابر بیثباتی منطقهای، آنها را به اهداف حملات ایرانی تبدیل کردهاند.
مرتضوی به المانیتور گفت: «کشورهای حوزه خلیج فارس عملاً دو بار هزینه جنگهایی را پرداختهاند که نه خواسته بودند و نه آغازگر آنها بودند. اول، به دلیل حضور نظامی آمریکا در خاکشان، اهداف تلافیجویانه ایران شدند. دوم، زمانی که ایران پاسخ داد، چتر امنیتی آمریکا نتوانست به طور کافی از آنها محافظت کند، در حالی که واشنگتن دفاع از اسرائیل را اولویت قرار داد؛ دولتی که نیروی محرکه پشت هر دو جنگ بود.»
او افزود: «این تجربه سؤالات بنیادینی درباره ارزش و قابلیت اتکا بودن تضمینهای امنیتی آمریکایی مطرح میکند. کشورهای حوزه خلیج فارس بارها به واشنگتن درباره رفتن به جنگ با ایران هشدار دادند، اما همچنان پیامدهای سنگین آن تصمیمات را تحمل کردهاند.»
خطرات تشدید بیشتر تنش
علیرغم حملات مجدد ایران به بحرین و کویت و حملات اخیر آمریکا به ایران، نه واشنگتن و نه تهران علاقهای به بازگشت به جنگ گرم نشان نمیدهند.
پینفولد معتقد است در غیاب تلفات آمریکایی یا خسارات قابل توجه، واشنگتن رویکردی حسابشده را حفظ خواهد کرد. در همین حال، تهران به نظر میرسد بر نمایش اراده خود با کنترل مقیاس رویارویی متمرکز است.
پینفولد که هشدار داد حملات میتوانند میانجیگری منطقهای را نیز پیچیده کنند، گفت: «همیشه مشکل اصلی حفظ بازدارندگی بدون ورود به چرخه تشدیعی است که در آن هر تلافی محدود ظاهری، تلافی دیگری را به دنبال دارد.»
او به المانیتور گفت: «قطر و پاکستان دقیقاً در لحظهای که هم واشنگتن و هم تهران معتقدند فشار میتواند مواضع چانهزنی آنها را بهبود بخشد، در تلاشند راه خروجی ایجاد کنند. از دیدگاه تهران، فشار نظامی ممکن است تا حدی با هدف نشان دادن اینکه حفظ وضع موجود هزینههایی برای واشنگتن دارد، انجام شود. اما من شک دارم که این کار به طور قابل توجهی موضع مذاکره ایران را تقویت کند.»
پینفولد افزود: «در واقع، حملات مکرر به کشورهای حوزه خلیج فارس خطر سختتر شدن مواضع آمریکایی و دور کردن دقیقاً همان دولتهای منطقهای را دارد که در تلاشند توافقی را میانجیگری کنند. ایران پلهای منطقهای خود را سوزانده و خطر سوزاندن بیشتر آنها را دارد.»
حملات اخیر ایران به بحرین تعادل شکننده فزاینده بین بازدارندگی و تشدید تنش در حوزه خلیج فارس را برجسته میکند. تهران مصمم است آسیبپذیری زیرساختهای نظامی آمریکا را آشکار کند و نشان دهد که واشنگتن نمیتواند شرایط یک توافق را از طریق تهدیدات نظامی و فشار اقتصادی دیکته کند. با این حال، تلاشهای ایران برای تقویت موضع چانهزنی خود ممکن است در نهایت باعث انزوای بیشتر منطقهای ایران و کاهش گزینههای دیپلماتیک آن شود.