اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل در ترکیه روز یکشنبه پس از آنکه کشورها نتوانستند بر سر پیشنهاد توافقی برای مقابله با گرمایش جهانی به اجماع برسند، فروپاشید.
این فروپاشی کامل مذاکرات — نخستین مورد از نوع خود در دهههای اخیر — شکاف عمیق میان تولیدکنندگان نفت و سایر کشورها را برجسته کرد؛ کشورهایی که با وجود افزایش شواهد خسارات ناشی از تغییرات اقلیمی، خواستار توافقی معنادارتر بودند.
«من بسیار ناامیدم که COP31 بدون دستیابی به اجماع بر سر یک نتیجه فراگیر پایان یافت»، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در سیویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل که به نام COP31 شناخته میشود، اظهار داشت. «من خشم عمیق همه کسانی را که انتظار داشتند دولتها در لحظهای که بحران اقلیمی اقتضا میکند، قد علم کنند، درک میکنم.»
متن پیشنویس توافق، هرگونه اشاره صریح به سوختهای فسیلی، عامل اصلی تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی، را حذف کرده بود. این پیشنهاد به جای آن، به صورت غیرمستقیم به توافقی اشاره میکرد که در COP28 در دوبی حاصل شد و کشورها را به گذار از سوختهای فسیلی متعهد میساخت، بدون اینکه آن تعهد را تکرار کند.
عربستان سعودی و سایر تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز، شدیدترین فشارها را برای حذف هرگونه ادبیات مربوط به سوختهای فسیلی وارد کردند و ایالات متحده که معمولاً نقش واسطه را برای ایجاد اجماع لازم برای هر توافقی بازی میکرد، امسال از اعزام هیئتکارشناسان به مذاکرات خودداری کرد.
اتحادیه اروپا رسماً به پیشنویس اعتراض کرد و استدلال نمود که این متن «فاصله زیادی» با آنچه برای مقابله با تغییرات اقلیمی لازم است دارد. دارا اوبرین، وزیر محیط زیست ایرلند که به نمایندگی از اتحادیه اروپا صحبت میکرد، گفت این بلوک از متن پیشنویسی که اوایل روز یکشنبه توزیع شده بود «عمیقاً ناامید» است و از توافقی که «حتماً به سوختهای فسیلی اشاره نمیکند» حمایت نخواهد کرد.
اوبرین در سخنرانی خود در کنفرانس گفت: «ما اجازه نخواهیم داد مذاکرات به عقب برگردند و یک COP را که سوختهای فسیلی را سبز جلوه دهد (Greenwashing)، نخواهیم پذیرفت.»
این کنفرانس پایانی بر سالی است که ممکن است گرمترین سال ثبتشده باشد و به رکورد قبلی در سال ۲۰۲۴ نزدیک میشود؛ موج گرما در نیمکره شمالی هزاران نفر را کشته و آتشسوزیهای جنگلی را تشدید کرده است.
چندین کشور دیگر نیز این متن را رد کردند، از جمله پاناما و جزایر مارشال، کشوری در مرکز اقیانوس آرام که در معرض خطر بالای پیامدهای تغییرات اقلیمی قرار دارد.
«ما اینجا آمده بودیم تا انتظار داشته باشیم جهان پاسخی جامع و فوری برای کاهش انتشار گازها، حفاظت از مردم و تأمین مالی این اقدامات ارائه دهد. ما از همه جنبهها ناامید شدهایم»، نماینده جزایر مارشال گفت و افزود: «ما آینده خود را برای سود منافع سوختهای فسیلی به خطر نخواهیم انداخت. ما نتیجهای را که امنیت ما را تضعیف و آینده ما را تهدید کند، نخواهیم پذیرفت.»
مذاکرات میان حدود ۲۰۰ کشور شرکتکننده وارد دومین روز اضافهکاری شد و این اجلاس اقلیمی را به طولانیترین در تاریخ تبدیل کرد. این مدت از COP25 که در سال ۲۰۱۹ در مادرید برگزار شد و بیش از ۴۰ ساعت پس از زمان مقرر ادامه یافت، بیشتر بود.
کشورهای نفتی استدلال کردند که هر کشوری باید خودش تصمیم بگیرد چگونه نیازهای انرژی خود را برآورده کند و آنها به شدت بر فناوریهای جذب کربن به جای تعهد جمعی برای حذف تدریجی سوختهای فسیلی تأکید داشتند.
روسلان ادلگریف، فرستاده ویژه اقلیم روسیه، اوایل این ماه به خبرنگاران گفت با توجه به فشار «شدید» موجود بر بازار انرژی ناشی از «مسئله تنگه مشهور» و سایر عوامل — اشاره به محاصره تنگه هرمز توسط ایالات متحده در جریان جنگ با ایران — صحبت از چنین حذف تدریجیای «کاملاً نامناسب است، زیرا بر قیمتها تأثیر اضافی خواهد گذاشت.»
روسیه و عربستان سعودی بارها تلاش کردهاند تعهدات اقلیمی را در مذاکرات سازمان ملل تضعیف کنند و اغلب موفق بودهاند. در COP28 در دوبی، کشورهایی به رهبری روسیه، دومین تولیدکننده بزرگ گاز جهان، پاراگرافی را تصویب کردند که نقش «سوختهای انتقالی» را در گذار انرژی به رسمیت میشناخت. در COP30 در برزیل، روسیه و عربستان مخالف ایجاد فرآیند یا جدول زمانی برای دور شدن از سوختهای فسیلی بودند و توافق نهایی اصلاً به سوختهای فسیلی اشاره نکرد.
فروپاشی اجلاس در حالی رخ داد که مذاکرهکنندگان پذیرفتند جهان از یک هدف محوری توافق ۲۰۱۵ پاریس درباره تغییرات اقلیمی، یعنی محدود کردن افزایش دمای جهانی به ۱.۵ درجه سانتیگراد (۲.۷ درجه فارنهایت) بالاتر از سطوح پیش از صنعتیسازی، بازخواهد ماند. جهان تاکنون ۱.۳ درجه سانتیگراد گرم شده است که منجر به گرمای شدیدتر، طوفانهای قویتر و تأکید فوریتر بر سازگاری با شرایط حدی شده است که دیگر قابل اجتناب نیستند.
اما در مذاکرات امسال برای افزایش بودجه سازگاری اقلیمی، پیشرفت کمی حاصل شد، زیرا بحثها بر خطوط آشنا به بنبست خورد. کشورهای در حال توسعه خواستار تأمین مالی بیشتر از سوی کشورهای ثروتمند برای مقابله با تغییرات اقلیمی بودند، در ازای پذیرش اهداف جاهطلبانهتر.
گروههای محیطزیستی که دو هفته کنفرانس را رصد میکردند، نامهای به رؤسای COP31 نوشتند و ابراز تأسف کردند که این نشست در مسیر تبدیل شدن به «یکی از ناامیدکنندهترین COPها» قرار گرفته است، زیرا ارادهای برای مقابله با بحران اقلیمی رو به وخامت نداشت.
«جنوب جهانی رها شده است»، نامهای که توسط ۱۰۰ سازمان محیطزیستی امضا شده بود، تصریح کرد. «کشورهای توسعهیافته پیشرفت را در سراسر مذاکرات مسدود کرده و بدون هیچ تعهد مالی جدیدی حضور یافتهاند.»
این پیشنویس «هدیهای به صنعت سوختهای فسیلی است»، نامه افزود. «عامل اصلی بحران اقلیمی — زغالسنگ، نفت و گاز — حتی ذکر هم نشده است.»
لی شو، تحلیلگر اقلیمی مستقر در واشنگتن در مؤسسه سیاست آسیا، گفت چندین عامل ژئوپلیتیکی و اقتصادی مانع مذاکرات شد، از جمله تعرفههای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تأثیر جنگ اوکراین بر اروپا و عدم مشارکت ایالات متحده در مذاکرات پس از خروج ترامپ از پیمان اقلیمی سازمان ملل در سال جاری.
«داستان کلی اینجا حجم عظیم چالشهایی است که دستور کار اقلیمی بینالمللی با آن مواجه است»، او گفت.
شو افزود، با غیبت ایالات متحده، ثروتمندترین کشور جهان و قدرت مالی آن از مذاکرات، کشورها نتوانستند بر سر افزایش تعهدات مالی به توافق برسند. با توجه به اینکه اتحادیه اروپا نیز کمربندها را بسته و سیاستهای اقلیمی خود را ضعیف کرده است، کشورهای در حال توسعه نتوانستند توافقی برای سه برابر کردن بودجه سازگاری به ۱۲۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۵ کسب کنند. چین که خود را کشوری در حال توسعه میداند، علیرغم داشتن دومین اقتصاد بزرگ جهان، خلأ مالی ایجاد شده توسط آمریکا را پر نکرده است.
همزمان با ورود مذاکرات به اضافهکاری، ائتلافی به رهبری فرانسه و پاناما در تلاش بود تا ادبیات مربوط به سوختهای فسیلی را بازگرداند.
آخرین پیشنویس افزایش الکتریکیسازی اقتصاد جهانی به ۳۵ درصد تا سال ۲۰۳۵ را پیشنهاد میکرد. اما متن روز یکشنبه، اشارات صریح به سه برابر کردن ظرفیت انرژی تجدیدپذیر جهانی و دو برابر کردن نرخ بهبود بهرهوری انرژی تا سال ۲۰۳۰ را حذف کرد. در عوض، به طور کلیتر خواستار تلاشهایی برای «افزایش انرژی پاک»، بهبود بهرهوری انرژی و استقرار سایر فناوریهای کمانتشار شد.
این تغییر، تعهد را در مورد نحوه دستیابی کشورها به هدف، مبهمتر کرد. پیشنویس الزامی برای تأمین برق اضافی از منابع تجدیدپذیر مانند باد و خورشید تعیین نکرد و راه را برای الکتریکیسازی مبتنی بر زغالسنگ و گاز طبیعی باز گذاشت.
سو بینیاز، معاون سابق فرستاده اقلیمی در دوران ریاستجمهوری جو بایدن، گفت که دیگر منطق ندارد موفقیت اجلاس صرفاً بر اساس نتیجه مذاکرات قضاوت شود. تمرکز به سمت دولتها و شرکتهایی تغییر کرده است که به کنفرانس میآیند تا اقدامات خود را در زمینه تغییرات اقلیمی اعلام کنند.
بینیاز گفت: «اکنون، به ویژه با خروج آمریکا، بخش اقدامات در حال جبران کمبودهای بخش اجماع است.»
به عنوان مثال، بانک سرمایهگذاری زیرساختهای آسیایی موافقت کرد مبلغ بیسابقه ۱.۶ میلیارد دلار به کشور میزبان، ترکیه، برای پیگیری سیاستهای اقلیمی اختصاص دهد.
بیش از ۱۵۰ کشور، ۳۷ شهر و ۲۵۰ کسبوکار در سراسر جهان بستهای از اقدامات داوطلبانه را برای افزایش نرخهای الکتریکیسازی اعلام کردند که شامل میلیاردها دلار سرمایهگذاری است.
«آنچه میبینیم چرخش به سمت اجرا است»، نات کوهان، رئیس مرکز راهحلهای اقلیمی و انرژی، یک سازمان غیرانتفاعی محیطزیستی، گفت. «COP نقش مهمی دارد، اما کمتر جزئیات متن و بیشتر در مورد چگونگی هدایت تغییرات در عمل توسط چارچوب چندجانبه است.»
عدم تصویب توافق در COP31، تمرکز را بر این موضوع گذاشته است که آیا کشورها و کسبوکارها میتوانند این اعلامیههای داوطلبانه را به اقدامات ملموس تبدیل کنند، به ویژه در حالی که جهان از اهداف اقلیمی خود فاصله بیشتری میگیرد.
اجلاس سال آینده قرار است در آدیسآبابا، اتیوپی، برگزار شود و انتظارات برای سال دیگری با سطح پایین، احتمالاً بدون حضور ایالات متحده، وجود دارد.
هیئتکارشناسان چینی به مذاکرهکنندگان در اجلاس گفتند که کشورشان قصد میزبانی اجلاس اقلیمی ۲۰۲۸ را، که لحظهای حیاتی برای تعیین مجموعه بعدی اهداف اقلیمی است، نخواهد داشت. آن کنفرانس در جایی در آسیا برگزار خواهد شد و تاکنون هیچ کشوری علاقه رسمی خود را بیان نکرده است و درست پس از انتخابات ریاستجمهوری بعدی آمریکا انجام میشود.