تلاشهای دولت ترامپ برای وادار ساختن علی الزیدی، نخستوزیر جدید عراق، به انحلال شبهنظامیان وابسته به ایران — هرچند با چالشها و موانعی همراه بوده — رو به جلو حرکت میکند.
در حالی که کارشناسان مسائل خاورمیانه با نگاهی توأم با انتظار و خوشبینی نسبی اوضاع را دنبال میکنند، یکی از مقامات ارشد عراقی در اواخر ماه اوت اعلام کرد که بغداد تاریخ ۳۰ سپتامبر را بهعنوان ضربالاجل خلع سلاح گروههای وابسته به ایران، موسوم به حشد الشعبی (نیروهای بسیج مردمی)، در نظر نخواهد گرفت.
دولت عراق در تلاش است تا با پیادهسازی راهبرد ادغام شبهنظامیان خودمختار در ساختار رسمی کشور، کنترل آنها را به دست گیرد. مقتدی صدر، روحانی شیعه عراقی و رهبر گروه مسلح سرایا السلام، در ماه مه از طرح ادغام حمایت کرد؛ اما گروههای تندروتر وابسته به حکومت ایران، از جمله کتائب حزبالله و جنبش حزبالله النجباء، صراحتاً اعلام کردند که سلاحهای خود را تحویل نخواهند داد و در ساختار دولتی ادغام نخواهند شد.
قاسم الاعرجی، مشاور امنیت ملی نخستوزیر عراق، در ۲۳ اوت در مصاحبه با شبکه العراقیه گفت: «۳۰ سپتامبر تاریخ خروج نیروهای ائتلاف بینالمللی است، نه مهلت نهایی برای تحویل سلاحها.» ائتلاف بینالمللی همان نیروی تحت رهبری آمریکا است که در نخستین دوره ریاستجمهوری ترامپ، داعش را در عراق و سوریه شکست داد. هنوز مشخص نیست چرا دولت عراق از تعیین ضربالاجل خلع سلاح حشد الشعبی عقبنشینی کرده است.
جنگ جمهوری اسلامی با آمریکاییها دههها پیش آغاز شد؛ زخمهایی که هنوز بر پیکر خانوادهها باقی است
سخنگوی سفارت عراق از هرگونه اظهار نظر درباره مواضع ضدونقیض دولت این کشور و جدول زمانی انحلال یا ادغام نیروهای حشد الشعبی خودداری کرد.
تنها چند روز پیش از اظهارات الاعرجی، نمایندهای از دولت عراق در بیانیهای به فاکس نیوز دیجیتال اعلام کرده بود: «علی فالح الزیدی، نخستوزیر: تمامی جریانهای سیاسی بر سر انحصار سلاح در دست دولت توافق کامل دارند و سازوکارهای تحویل جنگافزارها و پایان دادن قطعی به این پرونده در حال تدوین و پیگیری است.»
الزیدی همزمان در کنفرانس گفتوگوی بغداد تصریح کرد: «تمامی نیروهای سیاسی برای قرار گرفتن تمامی تسلیحات تحت نظارت دولت و تدوین سازوکارهای تحویل سلاح به توافق رسیدهاند. هیچگونه برنامه یا احتمالی برای رویارویی نظامی وجود ندارد و ما اجازه نخواهیم داد دشمنان عراق از هر فرصتی سوءاستفاده کنند. وجود اسلحه خارج از چارچوب قانون و اقتدار دولت، فضایی دافع سرمایهگذاری ایجاد میکند که غیرقابل قبول است؛ چرا که به هیچ وجه منافع مردم عراق را تأمین نمیکند.»
در ماه مه، وزارت خزانهداری آمریکا علی معارج البهادلی، معاون وزیر نفت عراق، را به دلیل آنکه طبق بیانیه تحریمی «از جایگاه خود برای تسهیل قاچاق و فروش نفت به نفع حکومت ایران و شبهنظامیان نیابتی آن در عراق سوءاستفاده کرده بود»، در فهرست تحریمها قرار داد. اسکات بست، وزیر خزانهداری آمریکا، در آن زمان اظهار داشت: «حکومت ایران همانند یک گروه تبهکار در حال غارت منابعی است که حق مسلم مردم عراق به شمار میرود.» وی افزود: «خزانهداری در برابر سوءاستفاده نظامیان ایرانی از نفت عراق برای تأمین مالی تروریسم علیه ایالات متحده و شرکای ما دستبسته نخواهد ماند.»
در اواخر ماه اوت، روزنامه «نشنال» چاپ امارات گزارش داد که «نهاد مبارزه با فساد عراق اعلام کرده البهادلی، معاون وزیر نفت، به اتهام فساد مالی به هفت سال زندان و پرداخت میلیونها دلار جریمه محکوم شده است.»
آلبرتو فرناندز، سفیر پیشین ایالات متحده و تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در واکنش به اخبار مربوط به موافقت ایران با عبور نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز گفت: «بخشی از درآمدهای حاصل از این نفت عراق، صرف تأمین مالی شبهنظامیان و جوخههای ترور وابسته به ایران میشود که در فهرست حقوقبگیران دولت عراق قرار دارند.»
سخنگوی دولت عراق با رد اظهارات فرناندز، به فاکس نیوز دیجیتال گفت: «این ادعا صحت ندارد.»
پیروزیهای بزرگ راهبرد ضدتروریسم ترامپ در مقابله با تهدیدهای جهانی تروریسم
سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا در گفتوگو با فاکس نیوز دیجیتال اظهار داشت: «عراق تحت هدایت نخستوزیر الزیدی و در چارچوب شراکتی همهجانبه با ایالات متحده، مسیر نوینی را آغاز کرده است. همانگونه که پرزیدنت ترامپ در میزبانی تاریخی خود از نخستوزیر الزیدی در ۱۴ ژوئیه تصریح کرد، ایالات متحده قاطعانه از چشمانداز او برای تضمین آیندهای روشنتر و عاری از تروریسم برای همه شهروندان عراقی، جلوگیری از هرگونه حمله در خاک عراق یا از مبدأ آن، و ایجاد شراکتی قدرتمند و دوجانبه سودمند میان واشنگتن و بغداد حمایت میکند.»
انتفاض قنبر، سخنگوی پیشین معاون نخستوزیر عراق در دوران ریاستجمهوری جورج دبلیو بوش، به فاکس نیوز دیجیتال گفت: «همه ما امید داشتیم که علی الزیدی، نخستوزیر، بهویژه پس از سفر به کاخ سفید و تمجیدهای گسترده پرزیدنت ترامپ از او، اقداماتی قاطع علیه شبهنظامیان انجام دهد. من همواره بسیار مردد بودم، با این حال باور داشتم که باید به او فرصت داد.»
قنبر افزود: «در ابتدا برخی گروهها مانند عصائب اهل حق و کتائب امام علی (که تحت تحریمهای آمریکا قرار دارند) صرفاً با صدور بیانیههایی مدعی شدند سلاحهایشان را تحویل میدهند؛ اما هیچ شواهد و مدارک موثقی که نشان دهد آنها در عمل خلع سلاح شدهاند، وجود ندارد.»
تخلیه صفوف نظامی ایران و پر شدن پستهای کلیدی توسط وفاداران — همراه با یک معضل اساسی
قنبر تصریح کرد: «بارقههای باقیمانده امید پس از سفر اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به بغداد رنگ باخت. طبق گزارشهای متعدد، او به فرماندهان این گروهها دستور داد هرگونه گفتوگو درباره خلع سلاح را کند کنند، ضربالاجل ۳۰ سپتامبر را نپذیرند و تسلیحات خود را بهعنوان بخشی از راهبرد گستردهتر بازدارندگی منطقهای ایران حفظ نمایند.»
الیزابت تسورکوف، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در اندیشکده نیولاینز (New Lines Institute) در واشنگتن، در پاسخ به سؤالی درباره اقدامات دولت عراق برای انحلال حشد الشعبی به فاکس نیوز دیجیتال گفت: «دولت عراق تلاش خود را میکند و اقدامات ملموسی نیز به انجام رسانده است. متأسفانه از آنجا که این شبهنظامیان برای استفاده از سلاح و زور علیه مردم کشور خود و حتی نیروهای امنیتی کاملاً آمادهاند، دولت ناگزیر در موضع عقبنشینی در برابر آنها قرار میگیرد.»
وی افزود: «شبهنظامیان در بیشتر نهادهای دولتی نفوذ کردهاند... و بارها شاهد عقبنشینی ساختار حاکمیت در برابر آنها بودهایم.» گردانهای حزبالله (کتائب حزبالله)، از گروههای مورد حمایت ایران که از سوی ایالات متحده به عنوان سازمان تروریستی شناخته شده، تسورکوف را در سال ۲۰۲۳ ربود و نزدیک به دو سال به گروگان گرفت. دولت ترامپ در سال ۲۰۲۵ زمینه آزادی وی را فراهم کرد.
میزان قدرت و نفوذ حشد الشعبی در عقبنشینی اخیر دولت عراق به وضوح نمایان شد.
قنبر و تسورکوف هر دو به ماجرای بازداشت عباس الیعقوبی، رئیس اطلاعات فرماندهی عملیات کمربند بغداد در حشد الشعبی، توسط دستگاه مبارزه با تروریسم عراق (CTS) اشاره کردند.
تنها چند روز پس از بازداشت الیعقوبی، وی به بخش اطلاعات خود حشد الشعبی تحویل داده شد. قنبر در این باره گفت: «الیعقوبی سابقه طولانی در اعمال خشونت علیه فعالان عراقی دارد و بسیاری بازداشت او را نشانهای مهم از اراده نهایی دولت برای مقابله با چهرههای پرنفوذ شبهنظامی ارزیابی میکردند؛ اما آنچه گامی بزرگ رو به جلو به نظر میرسید، به شکستی سنگین تبدیل شد.»