زنان بدون روسری و با لباسهای نیمتنه در کافههای روباز مینشینند. مردان با شلوارک و زنان با لگهای ورزشی در پارکها در کنار یکدیگر ورزش میکنند. در کنسرتهای خیابانی، زنان میایستند، میرقصند و موهایشان را به دست باد میسپارند.
این صحنهها از تهران، پایتخت ایران، که در ویدیوهای شبکههای اجتماعی همرسان شده، نشاندهنده آن است که اعمال محدودیتهای اجتماعی در جمهوری اسلامی در سالهای اخیر تا چه اندازه چشمگیر کاهش یافته است.
این وضعیت تا حدی ناشی از اعتراضات گستردهای است که پس از جانباختن مهسا امینی در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ (۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲) فوران کرد؛ زن ۲۲ سالهای که به دلیل ادعای بدحجابی توسط گشت ارشاد بازداشت شده بود. نیروهای امنیتی این اعتراضات را با سرکوبی که بیش از ۵۰۰ کشته بر جای گذاشت مهار کردند و هزاران تن بازداشت شدند. اما مقامها برای حفظ آرامش، از اعمال سختگیرانه قوانین مرتبط با حجاب اجباری و پوشش زنان عقبنشینی کردند.
اکنون پرسش این است که آیا بازگرداندن وضعیت به شرایط گذشته امکانپذیر است یا خیر.
تندروها در ساختار حاکمیت ایران بهطور فزایندهای خواستار برخورد شدید با نحوه پوشش زنان هستند. اما رهبران ارشد هشدار میدهند که نباید در شرایط جنگی—زمانی که حملات آمریکا، تحریمها و محاصره دریایی اقتصاد بحرانزده کشور را به سوی فروپاشی سوق میدهد—موجب برانگیختن خشم و واکنش عمومی شد.
غلامعلی حداد عادل، سیاستمدار و پدر همسر مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، هفته گذشته در اظهاراتی علنی درباره حجاب گفت: «به دلیل شرایط جنگی نمیتوانیم آنطور که شایسته است به این جبهه ورود کنیم.»
پوران ناظمی، فعال مدنی و زندانی سیاسی سابق ساکن تهران، اظهار داشت که اختلافات پیرامون حجاب پس از آغاز جنگ حادتر شده است. او در تماسی تلفنی گفت: «آنها از اعتراضات میترسند.»
زنان مرزها را جابهجا کردهاند
یک دانشجوی دختر حدوداً بیستساله ساکن یکی از مناطق مرفه شمال تهران میگوید که روسری به سر نمیکند، اما لباسهایی میپوشد که بخش اعظم دستها و پاهایش را میپوشاند و افزود: «احساس میکنم بیش از حد پوشیدهام.»
او گفت دوستانش با لباسهای بدون آستین که شانههایشان نمایان است و شلوارکهایی تا روی زانو بیرون میروند. این دانشجو به دلیل نگرانیهای امنیتی، به شرط ناشناس ماندن با خبرگزاری اسوشیتدپرس گفتگو کرد.
حاکمیت دینی ایران در سختگیرانهترین حالت، زنان را ملزم به استفاده از روسری برای پوشاندن موها و پوشیدن لباسهای گشاد برای پنهان کردن تمامی بدن میداند. پلیس مذهبی (گشت ارشاد) در خیابانها زنانی را که از این مقررات سرپیچی میکردند جریمه، آزار یا بازداشت کرده است. با این حال در طول دهه گذشته، بسیاری از زنان با عقب راندن روسری برای نمایان ساختن موهای بیشتر و پوشیدن لباسهای تنگتر، این محدودیتها را به چالش کشیدند.
از سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۲)، بسیاری از زنان پوشیدن روسری را بهطور کامل کنار گذاشتند. اخیراً نیز در برخی مناطق تهران، زنان با دستها، پاها یا حتی شکمهای برهنه در انظار دیده میشوند.
یک روزنامه تندرو تحت نظارت رهبر جمهوری اسلامی، روز چهارشنبه و چهار سال پس از جانباختن امینی، در مقالهای نوشت که کشف حجاب به «ترویج برهنگی و بیبندوباری» تبدیل شده و آن را یک «تهدید امنیتی» خواند. این گزارش در روزنامه کیهان افزود که غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضائیه، خواستار «اقدام مدبرانه و فوری» در مسئله حجاب شده است.
تندروها تجمعات شبانهای را در سراسر کشور با حضور زنانی با چادرهای مشکی و پوششهای محافظهکارانه برگزار میکنند؛ با این وجود، حتی در میان این تجمعات نیز گاه زنانی بدون روسری دیده میشوند.
از نظر تندروها، کار از حد گذشته است
قوانین حجاب، همانند پرسش درباره مذاکره با آمریکا یا تشدید جنگ، به موضوعی مناقشهبرانگیز و اختلافی میان عملگرایان و تندروها در درون حاکمیت ایران بدل شده است.
بسیاری از مطالبات برای اجبار در رعایت حجاب از سوی چهرههای وابسته به دفتر رهبری مطرح شده است، هرچند مشخص نیست که آیا این مواضع دیدگاه خود خامنهای را بازتاب میدهد یا خیر. رهبر جمهوری اسلامی از زمان جانشینی پدرش، آیتالله علی خامنهای—که در حمله اسرائیل در ۹ اسفند (۲۸ فوریه) کشته شد—در انظار عمومی ظاهر نشده و هیچ پیام صوتی یا تصویری منتشر نکرده است. خامنهای پدر مدتها خواستار اجرای قاطعانه قوانین حجاب بود.
یکی از روحانیون برجسته در شهر زیارتی مشهد در شرق کشور، در خطبهای در تاریخ ۷ شهریور (۲۸ اوت)، زنان بدون حجاب و افرادی را که «بیدین» توصیف کرد، به عنوان یک نیروی داخلی معرفی نمود که آمریکا میتواند علیه ایران از آنها بهرهبرداری کند. احمد علمالهدی، امام جمعه مشهد و نماینده رهبر جمهوری اسلامی در استان، از مسئولان خواست از «تمامی امکانات خود» برای مهار چنین رفتارهایی استفاده کنند.
برخی چهرهها و رسانههای محافظهکار، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور عملگرا را متهم میکنند که مانع از اجرای سیاستهای سختگیرانهتر در زمینه حجاب شده است.
عبدالحسین خسروپناه هفته گذشته پس از نشستی با مسئولان درباره حجاب، به خبرنگاران گفت: «تا حرفی میزنیم میگویند شرایط جنگی است و نباید مسئلهسازی کرد.» خسروپناه ریاست نهادی دولتی و زیر نظر رهبری را بر عهده دارد که بر دانشگاهها و نهادهای فرهنگی نظارت میکند.
تلاش مقامها برای حفظ «وحدت» در زمان جنگ
مقامهای مسئول برخی کافهها و اماکن عمومی تهران را به دلیل نقض قوانین حجاب برای مدتی کوتاه پلمب کردهاند، اما این اقدامات گسترش نیافته است.
رهبران ایران بهویژه در مواجهه با تشدید تحریمهای آمریکا—که به گفته آنها با هدف ایجاد ناآرامیهای مردمی اعمال شده—با احتیاط رفتار میکنند. در ماه ژانویه (دیماه)، اعتراضات ناشی از سقوط ارزش پول ملی به راهپیماییهای سراسری با شعار سرنگونی جمهوری اسلامی تبدیل شد و سرکوب پس از آن هزاران کشته بر جای گذاشت.
زنان درمییابند که حتی در مکانهایی که مدتها ناچار بودند بیشترین احتیاط را به خرج دهند، میتوانند بدون پوشش سر تردد کنند.
یکی از ساکنان تهران که زنی حدوداً ۳۵ ساله است گفت اخیراً برای انجام کاری اداری بدون روسری به یک اداره دولتی رفته است؛ جایی که معمولاً قوانین حجاب در آن با سختگیری شدید اجرا میشود. او به دلیل نگرانیهای امنیتی، در گفتگوی تلفنی با اسوشیتدپرس خواست نامش فاش نشود.
سه زن در تهران در تماس اسوشیتدپرس گفتند که هنگام عبور از ایستهای بازرسی خیابانی—که اغلب شامل نیروهای بسیج، نیروی شبهنظامی داوطلب مجری قوانین اخلاقی و سرکوب اعتراضات است—نیروهای امنیتی تذکری بابت نداشتن حجاب به آنها ندادهاند.
به گزارش خبرگزاری نیمهرسمی مهر، حسین طائب، روحانی تندرو و رئیس سابق اطلاعات سپاه که بهتازگی ریاست سازمان بسیج را بر عهده گرفته است، هفته گذشته در جمع فرماندهان هشدار داد که مسئله حجاب باید به گونهای مدیریت شود که به «انسجام داخلی» لطمهای وارد نکند.
این سخنان بازتاب بیانیه ماه گذشته خامنهای بود که نبرد جنگی را بر سایر موضوعات اولویت بخشیده بود.
با این حال، زنان همچنان با اتهامات مرتبط با مسائل اخلاقی هدف پیگرد قرار میگیرند. هیوا سیفیزاده، خواننده زن، در ویدیویی که در تاریخ ۲۹ مرداد (۱۹ اوت) در صفحه اینستاگرام خود منتشر کرد، گفت پس از اجرای یک کنسرت عمومی در پایتخت در سال گذشته، به چهار سال حبس محکوم شده است.
حجاب؛ ستون حاکمیت روحانیت
نقاط عطف تاریخ معاصر ایران همواره با مسئله حجاب پیوند خورده است. حکومت پادشاهی ایران در دهه ۱۳۱۰ (دهه ۱۹۳۰ میلادی) در راستای غربیسازی جامعه، زنان را به کشف حجاب اجباری واداشت. پس از سرنگونی شاه در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹)، حجاب اجباری به یکی از ارکان و اصول بنیادین حاکمیت روحانیون تبدیل شد.
صدیقه وسمقی، حقوقدان و زندانی سیاسی سابق، در گفتگوی تلفنی از شمال ایران اظهار داشت: «زنانی که از پوشیدن آن خودداری میکنند، به نوعی دست به نافرمانی مدنی در برابر حکومت میزنند.»
جانباختن امینی و دیگر زنانی که به دلیل نقض مقررات پوشش هدف قرار گرفتند، موجب شد تا وسمقی در سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳)، پس از دههها بر سر داشتن روسری، آن را کنار بگذارد. وسمقی پژوهشگر فقه اسلامی است و نوشتههای متعددی درباره زنان در اسلام دارد.
او توضیح داد: «برداشتن روسری کار آسانی نبود، بهویژه برای فردی مثل من.» او در سال ۱۴۰۳ (۲۰۲۴) پس از آنکه علناً استدلال کرد حجاب اجباری هیچ پایهای در اسلام ندارد، بازداشت شد.
وسمقی میگوید نگران است که مقامها پس از پایان جنگ دست به سرکوب مجدد بزنند، اما خاطرنشان کرد که تلاشهای پیشین با شکست مواجه شده است.
ناظمی، فعال مدنی، نیز گفت: «مردم به گذشته برنخواهند گشت؛ آنها توان بازگرداندن شرایط را ندارند.»