آتشبازی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در ژوئن با ایران برقرار کرد، توافقی گستردهتر برای پایان جنگ و مهار برنامه هستهای این کشور را پیشبینی میکرد که قرار بود همه در ۶۰ روز مذاکره شود.
اما این مهلت که قرار بود دوشنبه به پایان برسد، عملاً رها شده است و جنگ به رقابتی بر سر اراده و استقامت اقتصادی تبدیل شده که پایانی برای آن دیده نمیشود.
از اواخر ژوئیه، هیچ حمله هوایی گزارششدهای از سوی آمریکا به اهداف ایران انجام نشده است. با این حال، فروپاشی مؤثر توافق نشان میدهد که ترامپ در پایان دادن به جنگی که در فوریه همراه با اسرائیل آغاز کرد، با مشکل مواجه شده است و چقدر از اهداف توافق ژوئن، از جمله بازگشایی کامل تنگه هرمز، آبراهی حیاتی که ایران از آغاز جنگ حملونقل نفت و گاز را در آن خفه کرده است، فاصله دارد.
کسانی که در کاخ سفید هستند به خوبی میدانند که از مهلت دوشنبه عبور خواهند کرد و این درگیری عمدتاً به جنگ اقتصادی تبدیل شده است، به گفته دو آمریکایی که از مذاکرات مطلع هستند.
استراتژی فعلی شباهت قابل توجهی به تلاشهای قبلی و چندساله آمریکا برای منز ایران به امید وادار کردن آن به کنار گذاشتن جاهطلبیهای هستهای دارد. این سیاست نتایج متفاوتی داشته است و برخی تحلیلگران تردید دارند که حتی فشار اقتصادی شدید به تنهایی بتواند ایران را تغییر دهد. به هر حال، این رویکردی بود که ترامپ در دوره اول خود امتحان کرد، حتی اگر وزیر خزانهداری او، اسکات بسنت، هفته گذشته گفت که قصد دارد مجازاتهای مالی بیسابقهای را اعمال کند.
تفاهمنامه ژوئن به طور گسترده به عنوان یک دستاورد برای ایران تلقی میشد، زیرا به رژیم تسکین تحریمهایی که به شدت به آن نیاز داشت، اعطا میکرد، حتی اگر مذاکرات درباره امتیازات سخت مانند غنیسازی هستهای به بعد موکول میشد. اما به گفته نیت سوانسون، کارشناس ایران در شورای آتلانتیک، یک گروه تحقیقاتی مستقر در واشنگتن، رهبران ایران ترجیح دادند دوباره تشدید کنند تا اینکه از دستاوردهای خود در این توافق استفاده کنند.
کشتیها میتوانستند قبل از جنگ آزادانه از تنه هرمز عبور کنند. اصرار ایران بر اینکه زبان مبهم توافق در این زمینه به آن کنترل بر این آبراه را میدهد، منجر به فروپاشی توافق شد. ایران به کشتیهایی که در کانالهای خارج از آبهای ایران تردد میکردند شلیک کرد و نیروهای آمریکایی با بمباران جنوب ایران پاسخ دادند و چرخهای از حملات و ضدحملات در سراسر خاورمیانه را برانگیختند.
حالا ایران از بازگشایی تنگه خودداری میکند تا زمانی که ایالات متحده به تعهدات خود از آتشباز عمل کند، مانند آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران در خارج. دولت ترامپ میخواهد ایران ابتدا محاصره را پایان دهد، به گفته علی واعظ، کارشناس ایران در گروه بحران بینالملل، یک موسسه تحقیقاتی.
«هیچ طرفی واقعاً آماده نهایی کردن توافق نیست. هر دو فکر میکنند که در چند روز یا چند هفته، طرف دیگر برای توافق ناامیدتر خواهد شد، بنابراین میتوانند بیشتر از آن به دست آورند،» آقای واعز گفت. «به همین دلیل است که ما دوباره در این بازی استقامت قفل شدهایم.»
روز شنبه، وزارت امور خارجه امارات متحده عربی ایران را به دلیل حمله به یک کشتی وابسته به شرکت ملی نفت ابوظبی که متعلق به دولت است، در روز قبل، محکوم کرد. مقامات ایرانی اظهار نظری نکردند.
بازگشایی تنگه به طور فزایندهای به تمرکز اصلی ترامپ در این درگیری تبدیل شده است، حتی اگر او در ابتدا گفته بود که جنگ برای توانمند کردن مردم ایران برای سرنگونی رژیم موجود، کاهش شدید توان موشکی آن و جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای است.
هیچ نشانهای وجود ندارد که ایران و ایالات متحده به طور گستردهای در مورد برنامه هستهای ایران از زمان آتشباز ژوئن بحث کرده باشند، چه رسد به اینکه توافقی را تدوین کرده باشند که بتواند هر دو طرف را راضی کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در آخر هفته گفت که ایران هنوز تصمیم نگرفته است که آیا مذاکرات با ایالات متحده را از سر بگیرد. اما او افزود که جدول زمانی ۶۰ روزه دیگر مرتبط نیست، زیرا توافق ژوئن عملاً منقضی شده است.
«ما آتشبازی نداشتیم که حالا نیاز به تمدید داشته باشد،» آقای عراقچی گفت. «ما پایان جنگ را داشتیم که حالا وضعیت جدیدی پیدا کرده است.»
مقامات سابق آمریکایی که روی ایران کار کردهاند میگویند چشمانداز یک توافق هستهای جدید بین ایالات متحده و ایران در ۶۰ روز همیشه دور بود، اگرچه توافق برای تمدیدها پیشبینی کرده بود. توافق قبلی، مربوط به دوران اوباما، حدود دو سال مذاکره ظریف طول کشید. ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن توافق، که برنامه جامع اقدام مشترک نامیده میشد، خارج شد.
دولت ترامپ امیدوار بود که توافق ژوئن حداقل تنه هرمز را باز کند. اما برای رسیدن به توافق، آنها به زبان مبهمی تکیه کردند که به ادعای ایران برای تسلط بر حملونقل آینده در این آبراه اعتبار میبخشید، تحلیلگران گفتند.
«این یک سند معیوب بود؛ با عجله بیرون داده شد وقتی که آماده نبود،» آقای سوانسون، کارشناس ایران، گفت. «و آنها مهمترین مسئله کوتاهمدت، یعنی تنگه را حل نکردند.»
در عوض، ایالات متحده و ایران اکنون به نظر میرسد که برای یک مبارزه نامحدود آماده میشوند، نه در جنگ تمامعیار و نه در صلحی مشخص. برای وادار کردن ایران به پذیرش شرایط آمریکا، دولت ترامپ تحریمهای نفت ایران را بازگردانده و محاصره دریایی را برقرار کرده است، که هر دو به طور موقت توسط توافق لغو شده بودند.
اقتصاد تحت فشار ایران، که اعتراضات گستردهای را برانگیخت که به طرز وحشیانهای سرکوب شدند در اوایل امسال، یک ملاحظه بزرگ برای تصمیمگیرندگان ایرانی است. اما آقای سوانسون استدلال کرد که بنبست فعلی بیشتر احتمال دارد ایران را به سمت تشدید تنش سوق دهد تا به سمت آشتی.
در حالی که پیشرفت کمی در تعهدات ذکر شده در توافق وجود داشته است، ترامپ و همتایان ایرانی او به تبادل جنگ لفظی ادامه دادهاند.
در یک رویداد در گاردن سیتی، نیویورک، روز جمعه، ترامپ یک بار دیگر به نظر میرسید که قصد تغییر روایت را دارد و گفت که به زودی «تنگه هرمز را قلمرو ایالات متحده اعلام خواهد کرد.»
مشخص نبود که پیشنهاد ترامپ چقدر جدی است. اما انجام این کار میتواند شامل اعزام نیروهای زمینی باشد و تقریباً مطمئناً به حضور طولانیمدت نیروی دریایی نیاز دارد - اقداماتی که با ارزشهای «اول آمریکا» هواداران ترامپ که خواهان پایان درگیریهای نظامی طولانی در خارج از کشور هستند، در تضاد است.
ترامپ همچنین به ارائه ایدههای نیمهپخته در سیاست خارجی برای منحرف کردن توجه و بازرسی معروف است، مانند زمانی که سال گذشته جهان را با پیشنهاد تصاحب نوار غزه توسط آمریکا شوکه کرد، ایدهای که هرگز محقق نشد.
کاخ سفید روز شنبه به سوالات در مورد اینکه آیا دولت برنامههای واقعی برای کنترل تنه هرمز ایجاد کرده است، پاسخ نداد. دستیاران ترامپ نیز به سوالات در مورد مهلت نزدیک دوشنبه پاسخ ندادند.
مقامات ایرانی نیز به نوبه خود، با ترامپ مقابله کردهاند و خواستههای خود را پیش میبرند - از جمله خواستهای که قبل از جنگ نداشتند.
«یک بار برای همیشه واقعیت را بپذیرید. تا کنون، شما شکستهای استراتژیک بزرگی را متحمل شدهاید،» کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، در شبکههای اجتماعی گفت. «تنگه هرمز ایرانی بوده، ایرانی است و ایرانی خواهد ماند.»