اصلاح نقشه: قطعنامه سازمان ملل چگونه گامی در جهت استعمارزدایی از نقشه‌های جهان برمی‌دارد

برخی از کشورها و قلمروها، از جمله کانادا، گرینلند و روسیه، به‌زودی در نقشه‌های رسمی سازمان ملل متحد به‌طور محسوسی کوچک‌تر به نظر خواهند رسید.

این تغییر در پی قطعنامه اخیری است که در مجمع عمومی سازمان ملل تصویب شد: «اصلاح نقشه: بازتعادل بازنمایی کارتوگرافی جهانی و ارتقای بازنمایی عادلانه مناطق جهان، به‌ویژه آفریقا».

این قطعنامه که به رهبری کشور توگو و از سوی اتحادیه آفریقا ارائه شد، با اذعان به اعوجاج جهان در تصویر مرکاتور (Mercator projection)، به ۴۵۰ سال بی‌عدالتی در نقشه‌نگاری پایان می‌دهد. این سند تقریباً با اتفاق آرا تصویب شد: ۱۶۴ رأی موافق در برابر یک رأی مخالف و شش رأی ممتنع. ایالات متحده تنها کشوری بود که به این قطعنامه رأی منفی داد.

در سال ۱۵۶۹، خراردوس مرکاتور (Gerardus Mercator)، نقشه‌نگار چندبعدی فلاندری که بخش عمده‌ای از زندگی خود را صرف ترسیم و نمایش هر چه دقیق‌تر نقشه‌ها کرد، نقشه‌ای از جهان منتشر نمود که در آن از روش نوآورانه‌ای برای نمایش کره زمین روی سطحی مسطح استفاده شده بود.

مزیت عمده این تصویر، توانایی آن در نمایش خطوط هم‌سمت (خطوط زاویه ثابت قطب‌نما یا جهت ثابت) به‌صورت خطوط مستقیم بود که جهت‌یابی دقیقی با قطب‌نما در اختیار دریانوردان قرار می‌داد؛ امری که برای اروپاییان در دوران اکتشاف و استعمار از اهمیتی حیاتی برخوردار بود.

اما این شیوه بازنمایی برای دریانوردی نقصی اساسی داشت: وسعت خشکی‌های نزدیک به قطب‌ها را بیش از حد بزرگ نشان می‌داد. به بیان دیگر، آمریکای شمالی، روسیه و اروپا بسیار بزرگ‌تر از آفریقا، آمریکای جنوبی و جنوب آسیا به نظر می‌رسیدند. این مسئله زمانی به معضلی جدی تبدیل شد که این سیستم تصویر، که در اصل برای ناوبری طراحی شده بود، به تصویر استاندارد و پیش‌فرض برای انواع نقشه‌های جهان، از جمله نقشه‌های سیاسی، بدل گشت.

بیشتر بخوانید: نقشه‌های جهان وسعت آفریقا را نادرست نشان می‌دهند: نقشه‌نگاران توضیح می‌دهند چرا اصلاح آن مهم است

اعوجاج فنی مرکاتور مدت‌ها برای نقشه‌نگاران شناخته‌شده بود، اما تازه در دهه ۱۹۷۰ میلادی مشخص شد که این نقشه قرن‌ها تجسم ایدئولوژی‌های استعماری بوده است.

در سال ۱۹۷۳، آرنو پیترز، تاریخ‌نگار آلمانی، سیستم تصویر هم‌مساحت جدیدی از نقشه منتشر کرد که تصویر مرکاتور و پیام نهفته در آن را کاملاً به چالش کشید: اروپا آن‌قدرها که در تصویر مرکاتور دیده می‌شود بزرگ نیست، در حالی که مستعمرات سابق آن بسیار وسیع‌ترند.

این نوع سیستم تصویر پیش‌تر نیز ابداع شده بود و شباهت زیادی به تصویری داشت که جیمز گال، کشیش و نقشه‌نگار اسکاتلندی در سال ۱۸۵۵ خلق کرده بود. آنچه در کار پیترز تازگی داشت، چشم‌انداز سیاسی او از نقشه‌نگاری مبتنی بر عدالت اجتماعی بود.

تصویر پیشنهادی او با موجی از انتقادها روبه‌رو شد و جرقه‌ای برای رویدادی موسوم به «جنگ‌های نقشه» گردید، اما نهادهایی همچون آکسفام و یونسکو آن را به کار گرفتند. این سازمان‌ها، همگام با پیترز، اهمیت سیاسی سیستم‌های تصویر نقشه و نقش نقشه‌ها را نه‌تنها در بازنمایی واقعیت بلکه در خلق آن، به‌خوبی درک کرده بودند.

قطعنامه اخیر سازمان ملل گامی دیگر در راستای رفع نابرابری‌های به ارث رسیده از گذشته به شمار می‌رود و همان‌طور که نماینده توگو استدلال کرد، «زمینه را برای درک بیشتر، احترام و صلح میان ملت‌ها هموار می‌سازد».

این قطعنامه خواستار بازنمایی صحیح جهان از طریق به‌کارگیری سیستم‌های تصویر هم‌مساحت، به‌ویژه سیستم تصویر زمین برابر (Equal Earth projection) است که جایگزینی جدیدتر و کم‌تر مناقشه‌برانگیز برای تصویر گال-پیترز محسوب می‌شود. سازمان ملل از طریق این قطعنامه، قرن‌ها سوءاستفاده استعماری از تصویر اولیه مرکاتور را به رسمیت می‌شناسد.

اگرچه این قطعنامه به ایجاد دیدگاهی نوین نسبت به جهان در مدارس و نهادهای سراسر دنیا کمک خواهد کرد، اما میزان تأثیر آن بر پلتفرم‌های نقشه‌برداری آنلاین همچنان نامشخص است.

سیستم تصویر وب مرکاتور (Web Mercator)، که گونه‌ای از تصویر مرکاتور اصلی است، همچنان به عنوان تصویر پیش‌فرض در برنامه‌هایی نظیر گوگل مپس باقی مانده است. این سیستم تصویر، زمین را به مربع‌هایی تقسیم می‌کند که فرایند بزرگ‌نمایی پیوسته به عقب و جلو را در سراسر جهان از نظر پردازشی ساده و بهینه می‌سازد. این شیوه در مقیاس محلی دقیق است، اما اندازه کشورهای نزدیک‌تر به قطب‌ها را به‌شدت افزایش می‌دهد.

این نقشه‌ها نه‌تنها همان دیدگاه تحریف‌شده نسبت به جهان را در تصویر مرکاتور اولیه تداوم می‌بخشند، بلکه جهان‌بینی خاصی را که بر پایه شبکه‌های جاده‌ای، دسترسی به مراکز تجاری و ترویج مصرف‌گرایی شکل گرفته است، به تصویر می‌کشند.

بازنمایی جدید جهان که با قطعنامه سازمان ملل به تصویب رسیده، گامی آشکار در جهت ارتقای بازنمایی عادلانه جهان است، اما همچنان یک تفسیر به شمار می‌رود.

اوکراین در رأی‌گیری درباره قطعنامه «اصلاح نقشه» رأی ممتنع داد. نمایندگان این کشور اظهار داشتند که اوکراین «از تلاش‌ها برای رفع تحریف‌های تاریخی حمایت می‌کند»، اما استدلال کردند که این نقشه به «الحاق غیرقانونی کریمه توسط فدراسیون روسیه در سال ۲۰۱۴» مشروعیت می‌بخشد.

نقشه‌ها نه‌تنها از طریق بازنمایی وسعت کشورها، بلکه با نوع اطلاعاتی که بر آن تأکید می‌ورزند، فناوری‌هایی که به خدمت می‌گیرند، کسب‌وکارهایی که ترویج می‌کنند، شیوه‌های نام‌گذاری مکان‌ها و مرزهایی که ترسیم می‌نمایند، بر جهان تأثیر می‌گذارند.

شاید درس اصلی این قطعنامه سازمان ملل این باشد که باید آگاه باشیم نقشه‌ها صرفاً بازنمایی‌هایی پیش‌پاافتاده و بی‌ضرر از جهان نیستند؛ بلکه ابزارهایی از قدرت به شمار می‌روند که هدف آن‌ها تأثیرگذاری بر شیوه نگرش ما به جهان و تعامل با آن است.