در هفتههای اخیر، ایالات متحده موفق شده است چنگال ایران بر تنگه هرمز را شل کند و صادرات نفت خود ایران را عملاً مسدود نماید که این امر سقوط آزاد اقتصادی تهران را تسریع بخشیده است.
اما جنگی که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه آغاز کردند — و قرار بود تنها چند هفته به طول انجامد — هنوز بسیار دور از پایان است و این بنبست برای هر دو طرف پرهزینه بوده است. توافقی که در ژوئن حاصل شد به سرعت فرو ریخت و از آن زمان تاکنون هیچ نشانهای از پیشرفت دیپلماتیک دیده نمیشود. درگیریهای کمشدت ادامه دارد و به نظر میرسد آمریکا راهبرد خروج مشخصی ندارد.
فشارهای اقتصادی فزاینده بر ایران هنوز منجر به قیام داخلی نشده است و اگر رهبران این کشور احساس کنند که در بنبست گیر افتادهاند، ممکن است به جای تسلیم شدن، گزینه تشدید نظامی را انتخاب کنند. متحدان حوثی آنها در یمن در همین حال حملات علیه عربستان سعودی را تشدید کردهاند که به بالا رفتن مجدد قیمت نفت کمک کرده است.
قیمت هر بشکه نفت خام برنت، معیار بینالمللی، در این هفته به بالای ۱۰۰ دلار جهش کرد و گازوئیل — که مصرف بالایی در حملونقل و کشاورزی دارد — رکورد زد و پتانسیل ایجاد تورم را افزایش داد. رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، اعتراف کرده است که قیمت بنزین احتمالاً تا زمان انتخابات میاندورهای کنگره بالا باقی خواهد ماند.
«متأسفانه، ایالات متحده علیرغم موفقیت محدود خود در شل کردن چنگال ایران بر تنگه و تأثیر ویرانگر بر اقتصاد ایران، در جنگ با ایران پیروز نیست»، به گفته مونا یعقوبیان، کارشناس خاورمیانه در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی در واشنگتن. او افزود: «ایران هیچ نشانهای از عقبنشینی نشان نمیدهد و بلکه تمایل خود را نه تنها برای مقابله، بلکه برای تشدید تنش در هر نقطهای که بتواند، به نمایش گذاشته است. احتمالاً جنگی فرسایشی در پیش است که پیروزی مشخصی نخواهد داشت.»
ایران با حرکت نفت از تنگه هرمز اهرم فشار خود را از دست میدهد
ایران در روزهای ابتدایی جنگ، تنگه هرمز را — که در زمان صلح یک پنجم نفت و گاز تجارت شده جهان از آن عبور میکند — عملاً بست و از شوک اقتصادی جهانی ناشی از آن به عنوان اهرم فشار استفاده کرد. در همین حال، به صادرات نفت خود، عمدتاً به چین، ادامه داد.
اما در هفتههای اخیر، تعادل تغییر کرده است. محاصره دریایی آمریکا صادرات ایران را عملاً متوقف کرده، در حالی که ارتش آمریکا صادرات بیشتر کشورهای حوزه خلیج فارس را تسهیل نموده است؛ طبق آمار گردآوری شده توسط همایون فلاکشاهی، کارشناس نفتی در شرکت کیپلر (Kpler)، ناظر تجارت جهانی.
او دریافت که صادرات نفت ایران از ۱.۸۵ میلیون بشکه در روز در بهار گذشته به حدود ۲۵۵ هزار بشکه در ماه آگوست کاهش یافته است. صادرات نفت غیرایرانی از ۳۰۰ هزار بشکه در روز در اوج جنگ به ۸.۴ میلیون بشکه در سپتامبر رسید و صادرات از طریق مسیرهای جایگزین این رقم را به ۱۰.۸ میلیون بشکه رساند.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، یکشنبه با اشاره به ارقام مشابه، مدعی شد که «ما احتمالاً دو سوم یا بیشتر جریانهای قبل از بحران را بازگرداندهایم». طبق گفته فلاکشاهی، صادرات غیرایرانی قبل از جنگ حدود ۱۴ میلیون بشکه در روز بود.
اما افزایش جریان وابسته به استقرار گسترده نیروهای آمریکایی در تنگه است که منابع نظامی را تحت فشار قرار داده است. این جنگ محبوبیتناپذیر تاکنون بیش از ۳۷.۵ میلیارد دلار برای مالیاتدهندگان آمریکایی هزینه داشته و جان ۱۸ نظامی آمریکایی را گرفته و انتظار میرود در انتخابات نوامبر به ضرر جمهوریخواهان تمام شود.
تهران میتواند از روشهای دیگر اقدام به تشدید کند
محاصره شدیدتر و تحریمهای جدید آمریکا از قبل هزینه سنگینی بر اقتصاد ایران تحمیل کرده، قیمتها را بالا برده و باعث صفهای طولانیتر در مقابل پمپبنزینها شده است.
اما تاکنون، هیچ نشانهای از اینکه این فشارها رهبران تندروی رو به رشد کشور را وادار به امتیاز دادن در مورد تنگه هرمز، برنامه هستهای مورد اختلاف ایران یا حمایت آن از گروههای مسلح منطقه شده باشد، دیده نمیشود.
«مشکل اصلی واشنگتن این است که هنوز فاقد نظریه پیروزی است: کشتیهای بیشتری در حال عبور هستند و ایران آسیب میبیند، اما هیچکدام از این موارد منجر به نتیجه سیاسی نشده است»، به گفته علی وعظ، کارشناس امور ایران در اندیشکده گروه بحران بینالمللی.
ایران به حملات خود به کشتیها در تنگه ادامه داده، حملات محدود هوایی آمریکا به مناطق ساحلی آن را برانگیخته و سپس با حملات موشکی به کشورهای عربی میزبان نیروهای آمریکایی پاسخ داده است. ترامپ اخیراً این منازعه را «مسئلهای کوچک» خواند.
اما با توجه به اینکه موجودی سامانههای پیشرفته رهگیر موشکی آمریکا تحت فشار است، ایران ممکن است وسوسه شود حملات خود را تشدید کند — یا از طریق نیروهای نیابتی منطقهای پاسخ دهد.
حوثیهای تحت حمایت ایران موجی از حملات را در این هفته علیه تأسیسات نفتی عربستان سعودی آغاز کردند؛ بخشی از منازعهای که ریشهای بیش از یک دههای دارد اما در هفتههای اخیر شدت گرفته است. حوثیها همچنین به کشتیرانی عربستان حمله میکنند و صادرات نفت و مسیر تجاری حیاتی از طریق نقطه تنگنا بابالمندب منتهی به دریای سرخ و کانال سوئز را تهدید میکنند.
به گفته فلاکشاهی، حوثیها پالایشگاه جیزان عربستان سعودی، تأمینکننده بزرگ گازوئیل و سوخت جت برای اروپا، را آسیب رساندهاند. حجم نفت عربستانی که از طریق بابالمندب به سمت آسیا حرکت میکند، طبق آمار کیپلر، از حدود ۳.۴ میلیون بشکه در روز در ژوئن به تنها ۱۲۸ هزار بشکه در آگوست سقوط کرده، هرچند در سپتامبر کمی بهبود یافته و به حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز رسیده است.
دنی سیترونیویچ، پژوهشگر ارشد در مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل و افسر سابق اطلاعاتی اسرائیل متمرکز بر ایران، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «تهران بارها سیگنال داده است که در پاسخ به فشارهای فزاینده آمریکا، نردبان تشدید تنش را بالا خواهد رفت، نه اینکه عقبنشینی کند.» او افزود: «ایران به سادگی محاصره دریایی نامحدود را نخواهد پذیرفت و اجازه نخواهد داد واشنگتن هزینههای اقتصادی سنگینی تحمیل کند بدون اینکه خود هزینهای وارد سازد.»
کراوس بیش از ۲۰ سال برای خبرگزاری AP از خاورمیانه گزارشدهی کرده و در قاهره، اورشلیم و بغداد مستقر بوده است.