امین روستوم هرگز چیزی شبیه به آن ندیده بود. روزی که در دانشگاه هایدلبرگ آلمان در حال انجام برخی مطالعات سلولی بود، تصادفاً مرحلهای را در پروتکل آزمایشگاهی نادیده گرفت. وقتی نمونههای خود را دوباره بررسی کرد، رشتههای نازک و نیمهشفاف ظاهر شده بودند که به نظر میرسید سلولها را به یکدیگر متصل میکنند.
روستوم کنجکاو شد. او شروع به مطالعه این ساختارها کرد و در نهایت نتیجه گرفت که این رشتههای اتصالدهنده به سلولها اجازه میدهند منابعی مانند پروتئینها و اندامکها را به یکدیگر منتقل کنند. در سال ۲۰۰۴، او یافتههای خود را در Science منتشر کرد و این ساختارها را نانولولههای تونلی نامید.
این گزارش دیدگاه سنتی زیستشناسی مبنی بر اینکه سلولها واحدهای ایزوله و خودبسندهای هستند که تنها در صورت تماس مستقیم یا ارسال مولکولهای سیگنالینگ از طریق فضای جداکننده میتوانند ارتباط برقرار کنند، به چالش کشید. روستوم پیشنهاد میکرد که سلولها شبکههای بستهای مشابه لولهها یا کانالها میسازند که به آنها امکان میدهد اطلاعات و منابع را مستقیماً از طریق فضای واسط منتقل کنند.
پذیرش با تردید
بسیاری از دانشمندان در ابتدا وجود نانولولههای تونلی را زیر سوال بردند و پیشنهاد کردند آنچه روستوم مشاهده کرده ممکن است محصول جانبی تنظیمات آزمایشی او باشد نه یک پدیده بیولوژیکی واقعی. اما بخشی به لطف بهبود فناوری، نانولولههای تونلی در طول سالها واضحتر دیده شدند. دانشمندان اکنون آنها را نه تنها به عنوان یک کنجکاوی، بلکه بازیگران فرآیندهایی مانند سرطان و تخریب عصبی میبینند که میتوانند راه را برای درمانهای جدید بیماریها نشان دهند.
«برای سالها، پرسیدن اینکه آیا برخی از ساختارهای مشاهده شده از نظر بیولوژیکی معنادار هستند منطقی بود»، میگوید کیارا زورزولو، نوروبیولوژیست در موسسه پاستور در پاریس. با گذشت زمان، با این حال، پیشرفتها در تصویربرداری منجر به پذیرش گستردهتر نانولولههای تونلی شده است.
پیشرفت در میکروسکوپ الکترونی کرایو (Cryo-electron microscopy)، که سلولها را قبل از تصویربرداری در آزمایشگاه منجمد میکند، امکان مشاهده نانولولههای تونلی با وضوح بسیار بالا را فراهم کرده است. تصویربرداری زنده بهتر امکان تشخیص این ساختارها را در حیوانات زنده ممکن ساخته است. و اگرچه دانشمندان هنوز نتوانستهاند نانولولههای تونلی را در بافت زنده انسانی ببینند، آنها از میکروسکوپهای با وضوح بالا برای مشاهده توسعه این ساختارها در تومورهای برداشته شده از بیماران پس از جراحی استفاده کردهاند.
«این کمک کرده است تا حوزه از سوال اصلی درباره وجود نانولولهها فراتر رود و به سوالات جالبتر درباره نحوه تشکیل آنها و عملکردشان در زمینههای مختلف بیولوژیکی بپردازد»، میگوید زورزولو.
پلهای هوایی میکروسکوپی
نانولولههای تونلی بسیار نازک هستند، معمولاً کسری از قطر یک سلول انسانی. روستوم ابتدا آنها را در سلولهای توموری موش صحرایی کشت داده شده مشاهده کرد. مطالعات بعدی نشان دادند که نانولولههای تونلی میتوانند در سلولهای قلبی، سلولهای بنیادی و نورونها یافت شوند.
آنها اغلب به صورت برآمدگیهای نازک و انگشتمانند ظاهر میشوند وقتی فیبرهای داخل یک سلول غشای آن را به سمت بیرون فشار میدهند. وقتی برآمدگی به سلول دیگری رسید، ادغام رخ میدهد و منجر به ایجاد یک لوله باز انتهای بین دو سلول میشود. این اتصالات همچنین میتوانند زمانی تولید شوند که دو سلول تماسدار از هم جدا شوند و پل باریکی را پشت سر بگذارند. پس از تشکیل نانولوله تونلی، سلولها میتوانند طیف متنوعی از مواد سلولی را مبادله کنند، از مولکولهای فردی تا اندامکهای کامل.
نتایج میتواند تحولآفرین باشد. یک سلول خسته میتواند میتوکندریها را از یک سلول سالم دریافت کند و انرژی خود را بازیابد. سلولها میتوانند مولکولهای اطلاعاتی مانند RNA را منتقل کنند که رفتار سلولهای گیرنده را تغییر میدهد. نانولولههای تونلی اساساً به عنوان مجاری دوربرد عمل میکنند که منابع مهم را مستقیماً از یک سلول به سلول دیگر منتقل میکنند. «من آنها را به پلهای هوایی که ساختمانها را در شهرها به هم متصل میکنند تشبیه میکنم»، میگوید امیل لو، انکولوژیست در دانشگاه مینهسوتا.
سلول نیازمند
استرس اغلب باعث تحریک تشکیل نانولوله تونلی میشود. سلولهای آسیبدیده، محروم از اکسیژن یا کمبود مواد مغذی بیشتر احتمال دارد آنها را تولید کنند. در بیشتر موارد، سلول در حال رنج همان سلولی است که نانولولههای تونلی را ارسال میکند، اما در موارد خاصی سلولهای آسیبدیده مولکولهایی تولید میکنند که سلولهای سالم را به شروع اتصال ترغیب میکنند.
سلولهای سرطانی، که در حال رشد سریع و نامنظم هستند، تحت استرس زیادی قرار دارند، بنابراین اغلب نانولولههای تونلی تولید میکنند که از طریق آنها میتوانند میتوکندریهای اضافی، پروتئینها و سایر منابع را از سلولهای اطراف کسب کنند. این استراتژی ممکن است به گسترش سریعتر سرطان در بدن و مقاومت در برابر درمان کمک کند. محققان در فرانسه دریافتهاند که با انتقال میتوکندریها، نانولولههای تونلی به سلولهای سرطانی کمک کردند تا به داروی شیمیدرمانی تموزولوماید مقاومت کنند.
دریک هن، فارماکولوژیست مولکولی در مؤسسه گرچ کک در کالیفرنیا، و همکارانش تلاش کردهاند تشکیل نانولوله تونلی را مسدود کنند تا شیمیدرمانی علیه سلولهای سرطان سینه موثرتر شود. تیم از یک سم قارچی طبیعی استفاده کرد که با اکتین، یک پروتئین ساختاری که ماده اولیه برای ساخت نانولولههای تونلی است، تداخل میکند. آنها تشکیل نانولوله تونلی را بیش از ۸۰ درصد کاهش دادند و بهبود ۳۰ تا ۶۲ درصدی در اثربخشی کشندگی داروی شیمیدرمانی ۵-فلوراوراسیل مشاهده کردند.
یکی از چالشهای بزرگ در ترجمه چنین نتایجی از آزمایشگاه به درمانهای بیماران این است که هم اکتین و هم نانولولههای تونلی برای فرآیندهای بیولوژیکی در سراسر بدن مهم هستند. بنابراین، مسدود کردن بیرویه اکتین و تشکیل نانولوله تونلی خطر ایجاد اثرات منفی را دارد. اما با تحقیقات بیشتر، ممکن است بتوان تشکیل نانولوله تونلی پاتولوژیک را به طور انتخابی مسدود کرد بدون ایجاد عوارض جانبی غیرقابل قبول.
افزایش مقاومت
لوکا گاتینیونی، ایمونولوژیست در مؤسسه لایبنیتس برای ایمونوتراپی در آلمان، رویکرد متفاوتی را اتخاذ کرده است، با استفاده از نانولولههای تونلی نه برای تضعیف سرطان، بلکه برای تقویت سلولهای ایمنی که با آن مبارزه میکنند. در مجموعهای از آزمایشها، گاتینیونی سلولهای بنیادی را در کنار سلولهای T پرورش داد، که اغلب با گذشت زمان خسته میشوند و توانایی خود را برای کشتن موثر سرطان از دست میدهند. دو نوع سلول اتصالات نانولولهای تشکیل دادند که به سلولهای بنیادی اجازه داد میتوکندریها را به سلولهای T اهدا کنند. «در نهایت این فرآیند به سلولهای T اجازه میدهد تا با روشی بسیار موثرتر با سرطان مبارزه کنند»، میگوید گاتینیونی.
تیم او استقامت سلولهای T انسانی حمایتشده توسط سلولهای بنیادی را در ظرف آزمایشگاهی تست کرد. آنها سلولهای T را در معرض شش دور حمله سلولهای لوسمی قرار دادند و دریافتند که آن سلولهای T که میتوکندری اضافی را از طریق نانولولههای تونلی دریافت میکردند، قادر بودند سرطان را در تمام شش دور حمله بکشند. سلولهای T که تقویت انرژی دریافت نکردند، پس از فقط سه دور شروع به از دست دادن توانایی حمله به لوسمی کردند. تا دور ششم، آنها کاملاً خسته شده بودند.
تیم سپس بررسی کرد که سلولهای T با میتوکندری اضافی چقدر در حمله به لوسمی در موشها موثر بودند. وقتی تیم سلولهای T انسانی تقویتشده با میتوکندری را به موشهای مبتلا به سرطان تزریق کرد، حیوانات دارای میتوکندری اضافی سلولهای لوسمی کمتری داشتند و عمر طولانیتری داشتند.
میتوکندری علیه درد
محققان همچنین در حال بررسی این موضوع هستند که آیا نانولولههای تونلی میتوانند برای درمان بیماریهایی مانند درد عصبی دیابتی، که میتواند ناشی از کمبود تولید انرژی میتوکندریایی در نورونها باشد، استفاده شوند. رو-رونگ جی، محقق درد در مدرسه پزشکی دانشگاه دوک، بر سلولهای گلials ماهوارهای که نورونهای حسی را احاطه کرده و از آنها حمایت میکنند، تمرکز کرده است. تیم او دریافت که این سلولهای گلial مانند باتری عمل میکنند و میتوکندریها را از طریق نانولولههای تونلی به نورونها منتقل میکنند.
وقتی محققان سلولهای گلial انسانی سالم را به موشهای دیابتی تزریق کردند، دریافتند که حیوانات حساسیت کمتری به درد داشتند و عملکرد میتوکندریایی آنها بهبود یافته بود، که با افزایش مصرف اکسیژن نشان داده شد. برای تأیید اهمیت نانولولههای تونلی در این فرآیند، آنها میوزین ۱۰، پروتئینی که برای تشکیل اتصالات بینسلولی ضروری است، را مختل کردند و دریافتند که اثر مثبت از بین رفت.
اگرچه نانولولههای تونلی در آزمایشگاه پتانسیل نشان دادهاند، چالشهایی قبل از استفاده درمانی آنها باقی است. فناوریهای نوظهور توانایی دانشمندان را برای تشخیص آنها در سلولهای کشت داده شده، حیوانات و بافت انسانی بهبود بخشیدهاند. با این حال، واقعیت اینکه نانولولههای تونلی هنوز نمیتوانند در انسانهای زنده مشاهده شوند، مانعی برای درک کامل نحوه عملکرد درمانهایی که بر تشکیل آنها تأثیر میگذارند در بدن انسان است.
و تحقیقات بیشتر در سلولهای ایزوله و در حیوانات لازم است تا به طور کاملتر درک کنیم که چگونه نانولولههای تونلی هم بیماریهایی مانند سرطان را پیش میرانند و هم از سلولهای تحت استرس یا آسیبدیده در بدن انسان محافظت میکنند. «قدم بعدی تعیین این خواهد بود که کدام تعاملات وابسته به نانولوله در بیماران بیشترین اهمیت را دارند و کدامیک میتوانند به طور ایمن هدف درمانی قرار گیرند»، میگوید لو.
با این حال، این حوزه در کمتر از دو دهه راه طولانی را طی کرده است، از زمانی که بسیاری از محققان حتی وجود نانولولههای تونلی را زیر سوال میبردند، به کاوشهای امروزی پتانسیل درمانی آنها. امید این است که، با زمان و تحقیق بیشتر، نانولولههای تونلی پایهای برای نسل جدیدی از درمانهای پزشکی باشند که بتوانند پیوندها را با سلولهای مضر، مانند سلولهای سرطانی، قطع کنند، در حالی که طناب نجات را به سلولهای نیازمند میرسانند.